§ 3. Morskie strefy specjalne

Między obszarami morskimi wchodzącymi w skład terytoriów

państw nadbrzeżnych a morzem otwartym znajdują się częstokroć

strefy morskie, w obrębie których państwa te mogą ustanowić dla

siebie wyłączność uprawnień w niektórych dziedzinach. Można je

14 L. Gelberg, Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumen-

tów, t. I, Warszawa 1954, s. 60-64.

15 Tamże, t. II, Warszawa 1958, s. 406^tl6. . .

133

określić łącznym terminem morskich stref specjalnych.

Spośród tych stref najbardziej znane są trzy rodzaje: morska stefa

przyległa, strefa wyłącznego rybołówstwa oraz wyłączna strefa ekono-

miczna.

Jeszcze przed II wojną światową niektóre państwa nadbrzeżne

oprócz morskich wód wewnętrznych i morza terytorialnego ustana-

wiały morskie strefy przyległe. Strefa taka nie stanowi

terytorium państwa nadbrzeżnego, lecz część morza, w której za-

strzega ono dla siebie specjalne uprawnienia konieczne dla ochrony

jego interesów celnych, skarbowych, imigr-acyjnych czy sanitarnych.

W granicach strefy przyległej sprawuje ono kontrolę mającą na celu

zapobieganie i karanie naruszeń jego przepisów w zastrzeżonych

sprawach. W zakresie tych spraw sprawuje ono jurysdykcję nad

obcymi statkami tak samo jak na morzu terytorialnym.

Konwencja o morzu terytorialnym i strefie przyległej z 1958 r.

ustaliła, że strefa przyległa nie może sięgać dalej niż 12 mil od linii

podstawowej morza terytorialnego, natomiast konwencja prawa mo-

rza z 1982 r. dopuszcza 24-milową strefę przyległą.

W Polsce morską strefę przyległą - pod nazwą morskiego pasa

przyległego - wprowadziło jeszcze rozporządzenie Prezydenta RP

z dnia 21 października 1932 r.16 Szerokość tej strefy wynosiła 3 mile.

Wobec rozszerzenia polskiego morza terytorialnego do 12 mil, Polska

od dnia l stycznia 1978 r. nie ma morskiej strefy przyległej.

Rozwinięciem instytucji morskiej strefy przyległej stała się prak-

tyka ustanawiania przez wiele państw nadbrzeżnych - poza swym

morzem terytorialnym - stref wyłącznego rybołówstwa.

Strefa taka stanowi obszar morski, na którym państwo nadbrzeżne

ma w dziedzinie rybołówstwa takie same uprawnienia jak na swoim

morzu terytorialnym. Dopuszczenie rybaków państw obcych do poło-

wów w tej strefie uwarunkowane jest zgodą państwa nadbrzeżnego,

wyrażoną w umowach międzynarodowych lub w jego aktach jedno-

stronnych.

Szerokość morskich stref wyłączonego rybołówstwa w praktyce

państw różni się bardzo znacznie. Niekiedy utrzymują się one w gra-

nicach 12 mil, ale w niektórych przypadkach sięgają nawet 200 mil.

Jest to dopuszczalne wobec faktu uznania prawa państw nadbrzeż-

16 Dz.U. z 1932 r. Nr 92, póz. 789.

nych do ustanowiania wyłącznych stref ekonomicznych takiej szero-

kości.

Polska ustawa z dnia 12 lutego 1970 r., która weszła w życie

z dniem l stycznia 1971 r., ustanowiła najpierw strefę wyłącznego

rybołówstwa o szerokości 12 mil17. Natomiast ustawa o polskiej

strefie wyłącznego rybołówstwa z dnia 17 grudnia 1977 r., która

weszła z dniem l stycznia 1978 r., stanowi, że szczegółowy przebieg

zewnętrznej granicy tej strefy określają umowy międzynarodowe18.

Ustawa z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich ustanowiła

wyłączną strefę ekonomiczną Rzeczypospolitej Polskiej.1(} Strefa ta

jest położona na zewnątrz morza terytorialnego i przylega do tego

morza. Obejmuje ona wody, dno morza i znajdujące się pod nim

wnętrze ziemi. Granice polskiej wyłącznej strefy ekonomicznej okreś-

lają umowy międzynarodowe, a mianowicie: umowa między Polską

a ZSRR o rozgraniczeniu morza terytorialnego (wód terytorialnych),

strefy ekonomicznej, strefy rybołówstwa morskiego i szelfu kontynen-

talnego na Morzu Bałtyckim z dnia 17 lipca 1985 r., umowa w spra-

wie rozgraniczenia szelfu kontynentalnego i stref rybołówczych mię-

dzy Polską a Szwecją z dnia 10 lutego 1989 r. oraz umowa między

Polską a NRD w sprawie rozgraniczenia obszarów morskich w Zato-

ce Pomorskiej z dnia 22 maja 1989 r. Do czasu zawarcia umowy

o rozgraniczeniu obszarów morskich między Polską a Danią pozo-

stają w mocy postanowienia ustawy o polskiej strefie rybołówstwa

morskiego, z tym zastrzeżeniem, że przez pojęcie tej strefy rozumie się

polską wyłączną strefę ekonomiczną.

Konwencja o prawie morza z 1982 r. przewiduje możliwość usta-

nawiania przez państwo nadbrzeżne morskiej wyłącznej

strefy ekonomicznej, której szerokość nie może przekroczyć

200 mil, licząc od linii podstawowej morza terytorialnego. W grani-

cach takiej strefy państwo nadbrzeżne ma suwerenne prawa do bada-

nia, eksploatacji, ochrony oraz gospodarowania żywymi i mineral-

nymi zasobami naturalnymi. Jeśli chodzi o eksploatację zasobów

żywych, a więc odnawialnych, to w odróżnieniu od zasobów mineral-

nych, które są nieodnawialne, prawa państwa nadbrzeżnego nie mają

17 Dz.U. zl970 Nr 3, póz. 14.

18 Dz.U. z 1977 r. Nr 37, póz. 163, Nr 38, póz. 175 i z 1978 r. Nr 13, póz. 57.

19 Dz.U. z 1991 r.Nr 32, póz. 131. • '..;».

134

135

charakteru wyłącznego. W sytuacji, kiedy państwo to nie może pozys-

kać całego dopuszczalnego odłowu, to powinno dopuścić rybaków

innych państw.

Państwo nadbrzeżne w granicach swojej wyłącznej strefy ekonomi-

cznej korzysta nie tylko z uprawnień ekonomicznych, co wynika

z nazwy tej strefy, ale wykonuje też jurysdykcję w zakresie ustawiania

i użytkowania urządzeń służących badaniom naukowym i ochronie

środowiska morskiego. Natomiast uprawnienia wszystkich innych

państw mają charakter komunikacyjny. Przysługuje im prawo korzys-

tania z wolności żeglugi i przelotu oraz zakładania kabli i rurociągów.