§ 2. Zapobieganie konfliktom zbrojnym

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego, za pomocą innych

środków można zapobiegać konfliktom zbrojnym między państwami

i za pomocą innych środków - wewnątrzpaństwowym konfliktom

zbrojnym. W przypadku tych drugich konfliktów możliwe do za-

stosowania środki ograniczają się do międzynarodowej ochrony praw

człowieka i samostanowienia narodów jako przesłanki tych praw. To

samo w zasadzie dotyczy relacji między państwami-metropoliami

a terytoriami kolonialnymi. Inaczej rzecz przedstawia się w odniesie-

niu do potencjalnych konfliktów międzypaństwowych. Można im

zapobiegać za pomocą środków formalnych oraz środków material-

nych.

Do kategorii środków formalnych należy przede wszystkim praw-

nomiędzynarodowy zakaz wojen agresywnych. O ile pakt Ligi

Narodów tylko ograniczał legalność uciekania się do wojny, o tyle

222

pakt przeciwwojenny z dnia 27 sierpnia 1928 r., nazywany również

paktem paryskim, paktem Kellogga lub paktem Brianda-Kellogga3,

wprowadził bezwzględny zakaz wojen agresywnych. Państwa-strony

tego paktu oświadczyły uroczyście w imieniu swoich narodów, że

potępiają uciekanie się do wojny w celu załatwiania sporów między-

narodowych i wyrzekają się jej-jako narzędzia polityki państwowej

w swych stosunkach wzajemnych. Jednocześnie uznały one, że załat-

wianie i rozstrzyganie wszystkich sporów lub konfliktów (bez względu

na ich naturę lub pochodzenie), które mogłyby powstać między nimi,

powinno być osiągane zawsze tylko za pomocą środków pokojowych.

Pakt przeciwwojenny wszedł w życie dnia 24 lipca 1929 r. i od tego

czasu wojna agresywna została postawiona poza prawem między-

narodowym.

Zakaz agresji w stosunkach międzynarodowych został potwier-

dzony w Karcie NZ. Karta potępia jednak nie tylko użycie siły, ale

i groźbę użycia siły przeciwko całości terytorialnej lub niepodległości

politycznej jakiegokolwiek państwa. Tak więc, zakazane przez Kartę

NZ jest zarówno wszczynanie i prowadzenie wojen agresywnych, jak

i uprawianie propagandy na rzecz takich wojen. Zakaz ten obejmuje

wszelką interwencję zbrojną w stosunkach między państwami.

Karta NZ uznaje zarazem niepozbywalne prawo każdego pań-

stwa-członka ONZ, przeciwko któremu dokonano napaści zbrojnej,

do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej, zanim

Rada Bezpieczeństwa zastosuje środki konieczne do utrzymania po-

koju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Środki podjęte przez pańs-

twa w wykonaniu tego prawa powinny być natychmiast podane do

wiadomości Radzie Bezpieczeństwa i w niczym nie mogą uszczuplać

jej uprawnień i odpowiedzialności do podejmowania w każdym czasie

takiej akcji, jaką uzna ona za konieczną do utrzymania lub przy-

wrócenia pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego.

Prawo do samoobrony jest więc ograniczone zarówno pod wzglę-

dem przedmiotowym, jak i czasowym. Może ono być wykonywane

przez państwo w następstwie dokonania napaści zbrojnej i tylko do

czasu podjęcia przez Radę Bezpieczeństwa odpowiednich środków.

W żadnym razie nie obejmuje ono jakiejkolwiek prewencyjnej akcji

zbrojnej.

3 Tamże, s. 300-301.

223

Samoobrona indywidualna polega na tym, że stosuje ją samo

państwo napadnięte, natomiast w samoobronie zbiorowej uczestniczą

nie tylko państwa napadnięte, ale również inne państwa, które po-

spieszyły z pomocą zbrojną. Tego rodzaju pomoc z punktu widzenia

prawa międzynarodowego jest dopuszczalna, a nawet konieczna, jeśli

chodzi o państwa sprzymierzone (sojusznicze). Na podstawie umowy

międzynarodowej państwa mogą zobowiązać się wzajemnie, że

w przypadku napaści zbrojnej na którekolwiek z nich, pozostałe

udzielą mu natychmiastowej pomocy zbrojnej. Jest to system bez-

pieczeństwa zbiorowego. Obecnie głównym wielostronnym

przymierzem (sojuszem) jest Pakt Północnoatlantycki (NATO) z dnia

4 kwietnia 1949 r.4 Stronami jego są następujące państwa w liczbie 16:

Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Islandia, Kana-

da, Luksemburg, Niemcy, Norwegia, Portugalia, Stany Zjednoczone,

Turcja, Wielka Brytania i Włochy.

Uzupełnieniem europejskiego fragmentu NATO jest Unia Zacho-

dnioeuropejska utworzona w 1955 r. i funkcjonująca na podstawie

układu z dnia 17 marca 1948 r. Jest to organizacja współpracy

w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony państw członkowskich, ale

w odróżnieniu od NATO nie utworzyła ona zintegrowanych struktur

wojskowych. Członkami UZE są: Belgia, Francja, Hiszpania, Holan-

dia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Wielka Brytania i Włochy.

Państwa członkowskie są zobowiązane do udzielenia sobie wzajemnej

pomocy i poparcia wszelkimi będącymi w ich dyspozycji środkami

wojskowymi i innymi w przypadku, gdyby którekolwiek z nich stało

się przedmiotem napaści zbrojnej w Europie.

Polska - po likwidacji Układu Warszawskiego oraz wygaśnięciu

dwustronnych umów o pomocy wzajemnej w razie agresji z nie-

którymi byłymi państwami socjalistycznymi - nie jest obecnie stroną

żadnego przymierza (sojuszu). Rząd polski wykazał jednak zaintere-

sowanie przystąpieniem zarówno do Paktu Północnoatlantyckiego,

jak i do Unii Zachodnioeuropejskiej.

Prawo do samoobrony przysługuje nie tylko członkom ONZ, ale

wszystkim państwom i ono właśnie, a nie w ogóle prawo do wojny

jest współcześnie atrybutem ich suwerenności. Prawa do samoobrony

4 K. Kocot, K. Wolfke, Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego,

Wrocław-Warszawa 1976, s. 133-136.

224

nie jest również pozbawione państwo wieczyście neutral-

n e, które w umowie międzynarodowej zobowiązało się nie uczestniczyć

w układach sojuszniczych przewidujących wzajemną pomoc na wypa-

dek agresji. Nie może więc ono przyjść z pomocą państwom, które stały

się obiektem agresji, ale może samo bronić się, a także korzystać

z pomocy innych państw. Tym samym ograniczone jest tylko ich prawo

do samoobrony zbiorowej, natomiast prawo do samoobrony indywidu-

alnej pozostaje nietknięte. Status państwa wieczyście neutralnego ma

od czasu kongresu wiedeńskiego w 1815 r. Szwajcaria5. Natomiast

Austria w ustawie z dnia 26 października 1955 r. oświadczyła, że nie

będzie w przyszłości zawierać żadnych sojuszów wojskowych i nie

dopuści do budowy na swoim terytorium baz wojskowych państw

obcych6. Stanowisko to zostało zaakceptowane przez cztery mocarstwa

- Francję, Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Związek Radziecki.

W odróżnieniu od paktu paryskiego, Karta NZ nie ogranicza się

do potępienia wojen agresywnych, ale stwarza mechanizm mający na

celu ich tłumienie. Centralne miejsce w tym mechanizmie zajmuje

Rada Bezpieczeństwa, na której spoczywa główna odpowiedzial-

ność za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Do

jej kompetencji należy stwierdzanie aktów agresji oraz decydowanie

o zastosowaniu środków przymusowych obejmujących akcje niewojs-

kowe lub wojskowe.

Sankcje niewojskowe polegają na zupełnym lub częściowym

przerwaniu stosunków gospodarczych oraz środków komunikacji ko-

lejowej, morskiej, powietrznej, pocztowej, telegraficznej, radiowej i in-

nej, jak również na zerwaniu stosunków dyplomatycznych (art. 41

Karty NZ). Sankcje wojskowe polegają zaś na akcjach przeprowa-

dzonych siłami powietrznymi, morskimi lub lądowymi. Akcja taka

może polegać na demonstracjach, blokadzie i innych operacjach sił

zbrojnych państw-członków ONZ, oddanych przez nie do dyspozycji

Rady Bezpieczeństwa na podstawie specjalnych układów (art. 42 Karty

NZ). Układy w tego rodzaju sprawach nie zostały dotychczas zawarte.

Karta NZ nie jest układem sojuszniczym, a system bezpieczeństwa

zbiorowego ONZ nie działa automatycznie. System ten jest urucha-

5 L. Gelberg, Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumen-

tów, t. I, Warszawa 1954, s. 27-28.

6 Tamże, t. III, Warszawa 1960, s. 509 510.

225

miany i kierowany przez Radę Bezpieczeństwa, w której kluczowe

stanowisko zajmuje jej pięciu stałych członków. Od ich współdziałania

zależy możliwość realizacji celów ONZ w dziedzinie pokoju i bez-

pieczeństwa międzynarodowego, co ujawniło się w operacji uwol-

nienia Kuwejtu spod okupacji wojennej Iraku przeprowadzonej

w pierwszych miesiącach 1991 r.

Ogromne znaczenie pojęć agresji i samoobrony wymagało ich

zdefiniowania. W praktyce dotyczyło to tylko pojęcia agresji, którego

definicja z natury rzeczy determinuje także definicję samoobrony.

Jeszcze w 1933 r. Związek Radziecki i państwa sąsiednie podpisały

w Londynie trzy konwencje o określeniu pojęcia napaści7. Po II

wojnie światowej prace nad definicją agresji podjęła Organizacja

Narodów Zjednoczonych. W wyniku tych prac dnia 14 grudnia

1974 r. Zgromadzenie Ogólne uchwaliło rezolucję8. Załącznik do tej

rezolucji zawiera definicję agresji. Dokument ten nie ma wprawdzie

mocy prawnomiędzynarodowej, ale w dużym stopniu wyraża stan

prawa międzynarodowego w tej sprawie.

Pojęcie agresji w prawie międzynarodowym ma zastosowanie wy-

łącznie do stosunków międzypaństwowych, toteż agresji może

dokonać tylko państwo przeciwko innemu państwu. Pojęcie to nie ma

zastosowania do stosunków między państwem-metropolią a teryto-

rium kolonialnym oraz do stosunków wewnątrzpaństwowych.

Agresja jest to zastosowanie siły zbrojnej przez jedno państwo lub

grupę państw przeciwko innemu lub innym państwom. Grupowe doko-

nanie agresji przeciwko Czechosłowacji miało miejsce w 1968 r. ze strony

Związku Radzieckiego i kilku innych państw członkowskich Układu

Warszawskiego. Istotą agresji jest użycie siły zbrojnej. Czymś

innym jest tak zwana agresja ekonomiczna, pośrednia czy ideologiczna.

Istotnym elementem agresji jest element pierwszeństwa, co

znaczy, że agresorem jest państwo, które niezależnie od tego, czy

z jego strony miało miejsce wypowiedzenie wojny, pierwsze popełni

jeden z takich czynów, jak:

l) inwazja lub atak sił zbrojnych na terytorium innego państwa

oraz wszelka okupacja wojskowa lub ąneksja terytorium innego

państwa przy użyciu siły;

7 L. Gelberg, op. cit, t. II, Warszawa 1958, s. 350-353.

8 K. Kocot, K. Woiflce, op. cit. s. 648-<52.

226

2) bombardowanie lub użycie jakichkolwiek broni przeciwko tery-

torium innego państwa;

3) blokada portów lub wybrzeży innego państwa przez siły zbroj-

ne;

4) zaatakowanie sił zbrojnych lądowych, morskich lub powietrz-

nych albo marynarki handlowej lub lotnictwa cywilnego innego pań-

stwa;

5) użycie sił zbrojnych stacjonujących na terytorium innego państ-

wa za jego zgodą niezgodnie z warunkami określonymi przy wyraża-

niu zgody lub wszelkie przedłużanie ich pobytu na tym terytorium po

wygaśnięciu porozumienia;

6) wyrażanie zgody, by jego terytorium, które oddało do dys-

pozycji innemu państwu, było wykorzystane przez to inne państwo

dla dokonania agresji przeciwko państwu trzeciemu;

7) wysłanie band zbrojnych, sił nieregularnych lub najemnych,

które podejmują ataki zbrojne przeciwko innemu państwu w stopniu

dorównującym atakom wyżej wymienionym albo zaangażowanie się

w znaczny sposób w takie działanie.

Wyliczenie powyższe nie jest wyczerpujące i Rada Bezpieczeństwa

może postanowić, że również inne czyny państwa stanowią agresję

w rozumieniu Karty NZ. Wojna agresywna jest zbrodnią między-

narodową i pociąga za sobą odpowiedzialność międzynarodową.

Żadne nabycie terytorium i żadna szczególna korzyść wynikająca

z agresji nie są i nie będą uznane za legalne.

Zarówno powyższa definicja agresji opracowana na forum Or-

ganizacji Narodów Zjednoczonych, jak i definicja zamieszczona

w trzech umowach londyńskich z 1933 r. zastrzegają, że żadne

względy natury politycznej, gospodarczej, wojskowej lub jakiejkol-

wiek innej nie mogą usprawiedliwić agresji. Zastrzeżenie to jest szcze-

gólnie ważne w świetle doświadczenia z próbą usprawiedliwienia

agresji Związku Radzieckiego przeciwko Polsce w dniu 17 września

1939 r. zawartą w nocie radzieckiej z tej daty9.

Do materialnych środków zapobiegania międzypaństwowym kon-

fliktom zbrojnym należy przede wszystkim rozbrojenie. Roz-

brojenie oznacza zmniejszenie potencjału wojskowego państw, aż do

9 S. Stanisławska, Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie

międzynarodowej. Zbiór dokumentów. Warszawa 1965,s. 83-84.

227

jego całkowitej likwidacji. W znaczeniu szerszym, pojęcie to obejmuje

także ograniczenie zbrojeń, czyli zmniejszenie nie tyle już

istniejącej siły wojskowej, ile jej możliwego przyrostu. Karta NZ

w art. 11 rozróżnia te pojęcia, przewidując rozpatrywanie zasad

dotyczących rozbrojenia oraz regulacji zbrojeń.

Jakiekolwiek działania rozbrojeniowe muszą być rezultatem

umowy międzynarodowej, gdyż powszechne prawo międzynarodowe

nie nakłada na państwa żadnych obowiązków w tej dziedzinie.

Współcześnie zawarto już kilkanaście umów międzynarodowych,

które przewidują jakieś kroki mające prowadzić do rozbrojenia

powszechnego i całkowitego, to znaczy obejmującego wszystkie pań-

stwa i całość ich sił zbrojnych. Ideę takiego rozbrojenia Zgromadze-

nie Ogólne ONZ zaakceptowało w rezolucji z dnia 20 listopada

1959 r.10

Spośród umów międzynarodowych dotyczących ograniczenia

zbrojeń większość stanowią umowy wielostronne. Tak np. traktat

z dnia l grudnia 1959 r. dotyczący Antarktyki uczynił ją strefą

zdemilitaryzowaną11. Status taki uzyskała również na podstawie

układu z dnia 27 stycznia 1967 r. przestrzeń kosmiczna wraz z ciałami

niebieskimi12. Układ moskiewski z dnia 5 sierpnia 1963 r. wprowadził

zakaz doświadczeń z bronią jądrową w atmosferze, przestrzeni kos-

micznej i pod wodą13. W układzie z dnia l lipca 1968 r. państwa

dysponujące bronią jądrową zobowiązały się do nieprzekazywania

komukolwiek takiej broni oraz do nieokazywania pomocy w jej

produkowaniu, natomiast państwa nie dysponujące bronią jądrową

zobowiązały się do nieprzyjmowania jej od kogokolwiek i do nie-

produkowania takiej broni14. Należy także wymienić układ z dnia 11

lutego 1971 r. o zakazie umieszczania broni jądrowej i innych rodza-

jów broni masowej zagłady na dnie mórz i oceanów oraz w jego

podłożu15. Znaczenie umów międzynarodowych, dotyczących broni

jądrowej podkreśla okoliczność, że stronami tych umów od czasu ich

zawarcia są Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Związek Radzie-

10 K. Kocot, K. Wolfke, op. cit; s. 105-106.

" Tamże, s. 266-273.

12 Tamże, s. 273-279.

13 Tamże, s. 430-432.

14 Tamże, s. 481-487. ..,.

15 Dz. U. z 1972 r. Nr 44, póz. 275 i 276.

228

cki, a od 1991 r. także Chiny i Francja. Te właśnie państwa dysponują

tą bronią w sposób jawny i niekwestionowany.

Umową międzynarodową, która znajduje się na granicy ograni-

czenia zbrojeń i rozbrojenia jest konwencja o zakazie prowadzenia

badań, produkcji i gromadzenia zapasów broni bakteriologicznej

(biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu z dnia 10 kwietnia

1972 r.16

Oprócz wielostronnych umów o ograniczeniu zbrojeń, ogromne

znaczenie mają umowy dwustronne. Tak np. Stany Zjednoczone

i Związek Radziecki 26 maja 1972 r. podpisały: l) układ o ogranicze-

niu systemów obrony przeciwrakietowej oraz 2) tymczasowe porozu-

mienie o niektórych środkach w zakresie ograniczenia strategicznych

zbrojeń ofensywnych.

Układy te były oparte na wzajemnym uznaniu równowagi militar-

nej między tymi państwami i ich sojusznikami. Przestrzeganie zasady

równego bezpieczeństwa zainteresowanych stron jest konie-

czną przesłanką porozumień rozbrojeniowych i warunkiem powodze-

nia rokowań rozbrojeniowych.

Układem rozbrojeniowym jest również układ z dnia 8 grudnia

1987 r., w którym Stany Zjednoczone i Związek Radziecki zobowią-

zały się do całkowitego zlikwidowania broni jądrowej krótkie-

go i średniego zasięgu. Układ ten podważył przekonanie o niemo-

żności przerwania wyścigu zbrojeń i umożliwił dokonywanie dal-

szych kroków zbrojeniowych, zwłaszcza w dziedzinie broni strate-

gicznej.

W 1990 r. został podpisany w Paryżu układ o redukcji konwen-

cjonalnych sił zbrojnych w Europie17. Układ ten przewiduje, że

szesnaście państw-członków NATO oraz sześć państw, które były

stronami Układu Warszawskiego, zredukują swój potencjał wojskowy

w zakresie pięciu kategorii do następującego poziomu: czołgi bojowe

- 40000, bojowe wozy opancerzone - 60000, artyleria - 40000,

samoloty bojowe - 13600 oraz śmigłowce bojowe - 4000. Strefa

stosowania układu obejmuje całe terytorium lądowe państw-stron od

Oceanu Atlantyckiego do Uralu wraz z europejskimi terytoriami

wyspiarskimi tych państw.

16 Dz. U. z 1976 r. Nr l, póz. l i 2.

17 Zbiór dokumentów, PISM, Warszawa 1991, Nr 4, s. 126-166.

229

W związku z powyższym układem Polska, Bułgaria, Czechosłowa-

cja, Rumunia, Węgry i Związek Radziecki podpisały dnia 3 listopada

1990 r. umowę w sprawie maksymalnych pułapów konwencjonalnych

kategorii uzbrojenia i sprzętu18. Dla Polski pułapy te są następujące:

l) czołgi - nie więcej niż 1730, 2) bojowe wozy opancerzone - nie

więcej niż 2150, 3) artyleria - nie więcej niż 1610, samoloty bojowe

- nie więcej niż 460 oraz 5) śmigłowce uderzeniowe - nie więcej niż

130.