§ 4. Nieważność I wygasanie

umów międzynarodowych

Zarówno stwierdzenie nieważności, jak i wygaśnięcie umowy mię-

dzynarodowej wiążą się z jej zakończeniem, niemniej jednak istotnie

różnią się między sobą.

Stwierdzenie nieważności polega na ustaleniu, że dokument,

który może uchodzić za umowę międzynarodową w rzeczywistości

charakteru takiego nie ma z powodu braku jednej lub więcej prze-

słanek ważności umowy międzynarodowej.

Tak więc, stwierdzenie nieważności oznacza, że umowa między-

narodowa nie istniała od samego początku (ex tunc), nawet jeśli jej

postanowienia były wykonywane. Wygaśnięcie zaś może doty-

czyć tylko umowy międzynarodowej, która wcześniej uprawomocniła

się, a następnie z jakiejś przyczyny uznawanej za zgodną z prawem

midzynarodowym utraciła moc obowiązującą (ex nunc).

Przyczyny nieważności umowy międzynarodowej są różne. Kon-

wencja wiedeńska z 1969 r. wymienia ich osiem i jest to zestaw

wyczerpujący, a nie przykładowy. Dlatego też domiemanie przemawia

za ważnością umów międzynarodowych, podczas gdy ich nieważność

jest czymś wyjątkowym i nie może być interpretowana rozszerzające.

Jedną z przyczyn nieważności umowy międzynarodowej może być

brak prawnokonstytucyjnej kompetencji organu ją zawierającego do

dokonania takiej czynności w imieniu państwa. Brak taki powienien

jednak być oczywisty i istotny, gdyż domniemanie przemawia za

kompetencją i zasadniczo państwo nie może powoływać się na swoje

prawo dla uzasadnienia niewykonywania umowy międzynarodowej.

Dlatego w praktyce sytuacje tego rodzaju zdarzają się bardzo rzadko.

Tytułem przykładu można przytoczyć układ z dnia 15 marca 1939 r.,

w którym prezydent Czecho-Słowacji złożył los narodu i kraju czes-

202

kiego w ręce kanclerza Rzeszy Niemieckiej15. Układ ten był nieważny

pod względem prawnomiędzynarodowym zarówo ze względu na to, że

doszedł do skutku w warunkach bezpośredniej groźby użycia siły ze

strony Niemiec, jak i z powodu oczywistego i istotnego braku kom-

petencji prezydenta Czecho-Słowacji do jego zawarcia w świetle ów-

czesnej konstytucji czechosłowackiej.

Stosunkowo najliczniejsze. są okoliczności oznaczające wady

oświadczenia woli państw co do związania się umową międzynarodo-

wą. Tak więc przyczynami nieważności umów międzynarodowych są:

l) przekroczenie przez przedstawiciela państwa jego upoważnienia do

wyrażenia zgody, 2) błąd, 3) postęp, 4) przekupstwo, 5) przymus

wobec przedstawiciela państwa oraz 6) przymus wobec państwa.

Przekroczenie przez przedstawiciela państwa jego upoważnienia

do wyrażenia zgody na związanie się umową międzynarodową może

być przyczyną jej nieważności tylko wówczas, gdy ograniczenie upo-

ważnienia było podane do wiadomości pozostałym państwom negoc-

jującym przed wyrażeniem zgody na umowę, a więc było im znane.

Błąd jest przyczyną nieważności między międzynarodowej, jeśli

dotyczy faktów istniejących w czasie zawierania umowy i stanowią-

cych istotną przesłankę zgody państwa na związanie się nią. Państwo

może zwłaszcza unieważnić swą zgodę na związanie się umową mię-

dzynarodową, jeśli zostało umyślnie wprowadzone w błąd przez inne

państwo negocjujące. To samo dotyczy sytuacji, gdy zgoda państwa

została wyrażona wskutek bezpośredniego lub pośredniego prze-

kupienia jego przedstawiciela przez inne państwo.

Względem błędu i przekupstwa jako przyczyn nieważności umów

międzynarodowe!! obowiązuje zasada, że państwo nie może w celu

unieważnienia swej zgody powoływać się na jakiekolwiek fakty, jeśli

po uzyskaniu o nich wiadomości zgodziło się wyraźnie lub w sposób

dorozumiany, aby umowę uważać za ważną.

Jeżeli zastosowanie przymusu wobec przedstawiciela państwa

zawsze powoduje nieważność jego zgody na związanie się umową

międzynarodową, to inaczej przedstawia się problem skutków przy-

musu zastosowanego w takiej sytuacji wobec państwa jako takiego.

Według konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 1969 r. za-

15 W. Kubki i M. Postulicki Współczesna Europa Polityczna. Zbiór umów między-

narodowych 1919-1939, Warszawa-Kraków 1939, s. 341-345.

m

stosowanie przymusu wobec państwa stanowi przyczynę nieważności

umowy międzynarodowej, jeśli polega on na groźbie użycia siły lub

użyciu siły sprzecznym z zasadami prawa międzynarodowego wyra-

żonymi w Karcie Narodów Zjednoczonych. Jakiekolwiek groźby czy

naciski stosowane przez państwo w celu zmuszenia innego państwa

do dokonywania jakiejkolwiek czynności związanej z zawarciem

umowy międzynarodowej są sprzeczne z prawem międzynarodo-

wym. Jednakże ważne są umowy międzynarodowe zawarte przez

państwa znajdujące się w sytuacji, do której doszło w rezultacie

zastosowania przymusu zgodnego z prawem międzynarodowym.

Dlatego nie można kwestionować legalności nie tylko traktatów

pokoju zawartych z państwami, które były sojusznikami Niemiec

w czasie II wojny światowej, ale i poprzedzających je układów

rozejmowych czy aktów kapitulacji.

Wreszcie, nieważna jest umowa międzynarodowa, która w czasie

jej zawarcia jest sprzeczna z imperatywną normą prawa między-

narodowego (ius cogens). Charakter taki ma norma przyjęta i uznana

przez całą społeczność międzynarodową za normę prawa między-

narodowego, od której nie jest dopuszczalne żadne odstępstwo i która

może być zmieniona jedynie przez późniejszą normę powszechnego

prawa międzynarodowego posiadającą taki sam charakter. Przykła-

dem umowy międzynarodowej sprzecznej z tego rodzaju normą i tym

samym nieważną od samego początku w obliczu prawa między-

narodowego był niewątpliwie tak zwany pakt Ribbentrop-Mołotow

z dnia 23 sierpnia 1939 r., a w szczególności dołączony do niego tajny

protokół dodatkowy16.

Umowy międzynarodowe zawarte pod wpływem groźby lub uży-

cia siły oraz umowy sprzeczne z normą o charakterze ius cogens są

nieważne w całości i nie mogą ulec konwalidacji. W innych przypad-

kach możliwe jest rozdzielenie postanowień umowy międzynarodowej

i objęcie nieważnością tylko niektórych.

Przyczyny wygasania umów międzynarodowych ważnie zawartych

są wielorakie. Można je podzielić na przyczyny przewidziane i nie

przewidziane w ich tekstach. Należy przy tym odróżnić wygaśnięcie

umowy międzynarodowej jako takiej, kiedy przestaje ona obowiązy-

lf J. Łojek (L. Jcrzewski), Agresja 17 wrsefiUa 1939-r. Studium aspektów politycz-

nych, Warszawa 1990, s. 183-184.

204

wać wszystkie strony od wygaśnięcia węzła obligacyjnego łączącego

jedną ze stron z pozostałymi stronami tej umowy.

Do grupy przyczyn wygaśnięcia umowy międzynarodowej przewi-

dzianych w niej samej należy przede wszystkim upływ czasu, na

jaki została ona zawarta oraz wypowiedzenie zgodnie z jej

postanowieniami.

Okres, na który zawierane są umowy międzynarodowe, bywa

w praktyce różny i zazwyczaj wynosi od jednego roku do 50 lat. Dość

często umowy międzynarodowe przewidują możliwość ich wypowie-

dzenia po upływie określonego czasu lub kiedykolwiek. Wypowiedze-

nie skutkuje zazwyczaj jakiś czas po jego dokonaniu. Niektóre umo-

wy zawarte na czas określony mają klauzulę prolongacyjną,

która przewiduje automatyczne przedłużenie o określony czas, jeśli

żadna ze stron nie wypowie ich w określonym czasie, przed upływem

terminu ich obowiązywania.

W rezultacie wypowiedzenia umowa dwustronna całkowicie wyga-

sa, a umowa wielostronna przestaje wiązać stronę, która ją wypowie-

działa. Jeśli wskutek wypowiedzenia liczba państw związanych wielo-

stronną umową międzynarodową spadnie poniżej liczby niezbędnej

do jej uprawomocnienia się, wygasa ona tylko wówczas, jeżeli sama

tak stanowi.

Bardzo rzadko przyczyną wygaśnięcia umowy międzynarodowej

jest przewidziane w niej spełnienie się warunku rozwiązującego. Tak

np. Układ Warszawski przewidywał, że straci on swą moc z dniem

wejścia w życie ogólnoeuropejskiego układu o bezpieczeństwie zbioro-

wym (art. 11). Warunek ten nie został spełniony, natomiast Układ

Warszawski wygasł w rezultacie uchylenia go zgodną wolą jego stron.

Spośród nie przewidzianych przyczyn wygaśnięcia umowy między-

narodowej należy przede wszystkim wymienić uchylenie jej mocy

obowiązującej zgodną wolą wszystkich stron. Jest to zawsze

możliwe w stosunku do każdej umowy, choć w praktyce nie zdarza się

często.

Wygaśnięcie umowy międzynarodowej powoduje także całkowite

jej wykonanie. Taka ewentualność nie może dotyczyć umów

międzynarodowych, które zawierają reguły postępowania ich stron

w nie ograniczonej temporalnie przyszłości. Są natomiast umowy

dające się w jakimś czasie wykonać całkowicie, na przykład umowa,

której przedmiotem jest restytucja. Wygaśnięcie tego rodzaju umowy

205

międzynarodowej nie narusza oczywiście wytworzonego przez nią

stanu prawnego.

Inna przyczyna wygaśnięcia umowy międzynarodowej to pow-

stanie nowej normy o charakterze imperatywnym (ius cogens)

oraz powstanie sytuacji trwale uniemożliwiającej wykonanie umo-

wy międzynarodowej wskutek zniknięcia lub zniszczenia jej przed-

miotu.

Poważne pogwałcenie dwustronnej umowy międzynarodowej upo-

ważnia drugą stronę do uznania jej za wygasłą. To samo w stosunku

do wielostronnej umowy międzynarodowej upoważnia pozostałe stro-

ny do uznania jej za wygasłą bądź tylko w stosunkach z państwem

winnym pogwałcenia, bądź też w ogólności.

Oprócz umów międzynarodowych, które zawierają klauzulę doty-

czącą ich wypowiedzenia przez strony, są również takie, w których

brakuje takiej klauzuli. Ich wypowiedzenie jest możliwe tylko wów-

czas, gdy można ustalić, że strony zamierzały dopuścić taką moż-

liwość albo charakter umowy pozwala domniemywać prawa ich

wypowiedzenia. Ta pierwsza możliwość dotczy Karty Narodów Zjed-

noczonych, która nie zawiera postanowienia o występowaniu państw

członkowskich z ONZ, ale podczas konferencji założycielskiej w San

Francisco uznano, że możliwość taka istnieje. Inne umowy mają

charakter wieczysty, to znaczy ustanawiają trwały stan prawnomię-

dzynarodowy.

Na zasadniczą zmianę okoliczności (klauzula rebus sic

stantibus), jaka zaszła po zawarciu umowy międzynarodowej i była

przewidziana przez strony, jako na przyczynę jej wygaśnięcia, można

powoływać się tylko wtedy, gdy istnienie tych okoliczności stanowiło

istotną przesłankę zgody na związanie się z umową, a zaszła zmiana

znacznie zmienia zakres obowiązków pozostających jeszcze do speł-

nienia. Zasadnicza zmiana okoliczności nie może nigdy stanowić

podstawy wygaśnięcia umowy międzynarodowej ustanawiającej grani-

cę między państwami.

Od wygaśnięcia umowy międzynarodowej należy odróżnić za-

wieszenie jej stosowania. Przyczyny uzasadniające zawieszenie

stosowania umowy są podobne do przyczyn ich wygaśnięcia. Tak np.

poważne naruszenie umowy dwustronnej przez drugiego kontrahenta

daje tytuł do definitywnego odstąpienia od niej albo do zawieszenia

jej stosowania w całości lub w części. Możliwość zawieszenia stosowa-

nia umowy może być przewidziana w niej samej lub w innym porozu-

mieniu stron.

Konwencja wideńska o prawie traktatów z 1969 r. pomija kwestię,

czy umowy międzynarodowe zachowują moc obowiązującą w czasie

wojny. Stanowi ona natomiast, że zerwanie stosunków dyplomatycz-

nych lub konsularnych między stronami umowy nie wpływa na

ustanowione przez nią stosunki prawne, chyba że istnienie stosunków

dyplomatycznych lub konsularnych jest niezbędne do wykonania

danej umowy.

Wpływ stanu wojny ma umowy międzynarodowe jest trojaki.

Zachowują niewątpliwie moc obowiązującą umowy zawierane właśnie

na czas wojny oraz umowy o charakterze wieczystym. Moc obowiązu-

jąca innych umów wielostronnych może być zawieszona w stosunkach

między państwami wojującymi. Tracą natomiast moc obowiązującą

niektóre umowy dwustronne, zwłaszcza umowy polityczne zawarte

wcześniej przez państwo, będące następnie w stanie wojny. Zagad-

nienia te są zazwyczaj później regulowane w traktatach pokoju.

206

Rozdział X

Spory międzynarodowe

§ l. Pojęcie i klasyfikacja

sporów międzynarodowych

Pojęcie sporów międzynarodowych w prawie między-

narodowym obejmuje niemal wyłącznie spory między państwami.

Spór między państwami można najprościej określić jako stan, w któ-

rym jakieś państwo występuje z roszczeniem w stosunku do innego

państwa, a to inne państwo odmawia spełnienia tego roszczenia.

W praktyce stosunków międzynarodowych stany takie nie zawsze

występują w klarownej postaci i tym można tłumaczyć okoliczność, że

Karta Narodów Zjednoczonych, mówiąc o sporach międzynarodo-

wych, wymienia nie tylko spory, ale i sytuacje. Ten drugi

termin jest szerszy niż ten pierwszy. Sytuacja oznacza stan, w którym

nieporozumienia i sprzeczności między państwami nie występują

w postaci całkiem skonkretyzowanych roszczeń. Różnica między tymi

terminami nie jest jednak wyraźna, aczkolwiek według Karty NZ ma

znaczenie o tyle, że w Radzie Bezpieczeństwa strona w sporze wstrzy-

muje się od głosowania, do czego nie jest zobowiązana w przypad-

kach kwalifikowanych jako sytuacje.

Spory międzynarodowe dzieli się na spory prawne i poli-

tyczne. Ta pierwsza kategoria sporów międzynarodowych obejmuje

przypadki, w których państwa uzasadniają swoje roszczenia oraz

odmowę ich spełnienia argumentami z zakresu prawa międzynarodo-

wego, co nie występuje w przypadku sporów międzynarodowych

drugiej kategorii.

Tej klasyfikacji sporów międzynarodowych można jednak zarzucić

niekonsekwencję, gdyż każdy spór między państwami z natury rzeczy

208

zawiera jakieś elementy polityczne, a praktyka powoływania się przez

państwa na prawo międzynarodowe dla uzasadnienia swoich racji

w sytuacjach spornych także jest szeroko rozpowszechniona. W rezul-

tacie każdy spór międzynarodowy ma charakter zarówno polityczny,

jak i prawny. Spośród ogółu sporów międzynarodowych można

natomiast wyodrębnić grupę sporów, w których elementy prawne są

na tyle sprecyzowane, że mogą stanowić podstawę ich rozstrzygnięcia

w międzynarodowym postępowaniu sądowym. Dlatego też Karta NZ

posługuje się terminem „spory prawne", a nie używa terminu „spory

polityczne".

Na tle przepisów Karty NZ istotne znaczenie ma rozróżnienie

między sporami międzynarodowymi, które już stanowią zagrożenie

lub których dalsze trwanie może stanowić zagrożenie dla pokoju

i bezpieczeństwa międzynarodowego, a innymi sporami międzynaro-

dowymi. Tę pierwszą kategorię sporów można określić mianem

kwalifikowanych, tę drugą - zwykłych.

Zainteresowanie ONZ koncentruje się oczywiście na sporach kwa-

lifikowanych. Tylko w odniesieniu do sporów tej kategorii Rada

Bezpieczeństwa jest kompetentna do podejmowania decyzji wiążących

strony pod względem prawnomiędzynarodowym.

Powstawanie sporów międzynarodowych między państwami jest

konsekwencją ich wzajemnych stosunków. Nie sposób całkowicie

wyeliminować sporów z życia międzynarodowego. Nie mogąc więc

w pełni zapobiegać powstawaniu sporów międzynarodowych, prawo

międzynarodowe ma na celu takie ich załatwianie, aby nie dopuścić

do stanu, w którym pokój i bezpieczeństwo byłyby zagrożone, a tym

bardziej naruszone.

Współczesne prawo międzynarodowe nakazuje załatwianie spo-

rów międzynarodowych wyłącznie środkami pokojowymi. Na-

kaz ten jest kategoryczny i nie dopuszcza żadnych wyjątków. Jest on

odwrotną stroną równie kategorycznego zakazu uciekania się do

wojny w stosunkach międzynarodowych. Tylko spory, które nie

stanowią zagrożenia dla pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego,

mogą pozostać nie załatwione.

Postanowienia Karty Narodów Zjednoczonych dotyczące załat-

wiania sporów środkami pokojowymi dotyczą nie tylko państw człon-

kowskich, ale także państw nie będących członkami ONZ. Pokojowe

załatwianie sporów międzynarodowych jest więc zasadą powszech-

209

nego prawa międzynarodowego obowiązującego wszystkie państwa

świata.

Kategoryczny obowiązek załatwiania sporów międzynarodowych

środkami pokojowymi łączy się ze swobodą stron co do wyboru

konkretnego środka, byle tylko miał on charakter pokojowy. Po-

wszechne prawo międzynarodowe, poręczając państwom swobodę

w tym zakresie, nie przekreśla zarazem możliwości zaciągania przez

nie dodatkowych zobowiązań umownych w przedmiocie konkretnych

procedur pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych.

W stosunkach międzynarodowych wykształciło się wiele sposobów

pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych. Większość ich

jest znana od dawna. Obszerną kodyfikację norm prawa między-

narodowego w tym przedmiocie stanowi I konwencja haska o pokojo-

wym załatwianiu sporów międzynarodowych z dnia 18 października

1907 r.1 Natomiast Karta NZ wymienia następujące sposoby pokojo-

wego załatwiania sporów międzynarodowych: rokowania, badania,

pośrednictwo, koncyliacja, arbitraż, rozstrzygnięcie sądowe oraz od-

wołanie się do organów lub układów regionalnych.

Sposoby pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych

dzieli się zazwyczaj na dyplomatyczne i sądowe. Kryterium

tego podziału stanowi kwestia, czy uruchomienie danej procedury

zawsze doprowadza do definitywnego załatwienia sporu międzynarodo-

wego pod względem prawnomiędzynarodowym. Procedury dyplomaty-

czne charakteryzują się tym, że ich zastosowanie nie gwarantuje do-

prowadzenia sporu międzynarodowego do jego rozstrzygnięcia, co

właśnie ma miejsce w przypadku zastosowania procedur sądowych.

O ile przy zastosowaniu procedur dyplomatycznych państwa uczest-

niczące w sporze zachowują do końca możność podjęcia ostatecznych

decyzji, o tyle poddając spór procedurom sądowym zobowiązują się

one do wykonania decyzji, która nie jest im jeszcze znana.

Rokowania, badania, dobre usługi, pośrednictwo i koncyliacja

należą do dyplomatycznych sposobów załatwiania sporów między-

narodowych. Procedury sądowe występują zaś w postaci bądź arbit-

rażu, bądź też sądownictwa międzynarodowego. Natomiast rozwią-

zywanie sporów przez organizacje międzynarodowe nie stanowi

' K. Kocot, K. Wolfke, Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego,

Wrocław-Warszawa 1976, s. 285-305.

210

całkiem odrębnego sposobu pokojowego załatwiania sporów mię-

dzynarodowych, gdyż w swojej działalności w tym zakresie po-

sługują się one zazwyczaj sposobami dyplomatycznymi, a czasem

także sądowymi.