§3. Obowiązywanie I wykonywanie

umów międzynarodowych

Zasada pacta sunt servanda jest fundamentalną zasadą prawa

międzynarodowego. Zasada ta bywa (eż nazywana zasadą święto-

ści traktatów. Deklaracja londyńska z dnia 17 stycznia 1871 r.

198

stwierdza, że żadne państwo nie może zwolnić się z zobowiążą

traktatu ani zmienić jego postanowień inaczej, jak tylko za zgod

układających się stron osiągniętą w drodze przyjaznego porozumie

nią13. Podobnie stanowi konwencja o prawie traktatów z 1969 r

zgodnie z którą każda obowiązująca umowa międzynarodowa wiąż

strony i powinna być przez nie wykonywana w dobrej wierze.

Podmiotowy zakres obowiązywania umów międzynarodowyc

określa zasada, w myśl której umowy te tworzą prawa i obowiązk

tylko dla ich stron. Tym samym nie wiążą one państw trzecich, Ci

ujmuje się w łacińską maksymę pacta tertiis nęć nocent nęć prosun\

Wprawdzie żadnemu państwu nie można narzucić postanowień urno

wy międzynarodowej, której nie jest stroną, ale jest dopuszczalne, ab

państwo trzecie dobrowolnie związało się z nimi. Z tego też wynik;

praktyka zawierania umów międzynarodowych przyznających upraw

nienia i nakładających obowiązki wobec państw trzecich.

Adresatem takich uprawnień i obowiązków mogą być wszystki

państwa, określona kategoria państw, albo też państwo lub państw,

wymienione konkretnie w umowie międzynarodowej. Tak np. umów:

dotyczące umiędzynarodowienia żeglugi na trzech kanałach morskich

Sueskim, Panamskim i Kilońskim zawierają postanowienia adresowani

do wszystkich państw świata. Natomiast umowa poczdamska z 1945 r

jest źródłem praw i obowiązków międzynarodowych także dla nie

których państw nie będących jej stronami, w tym także dla Polski.

Warunkiem skuteczności umów międzynarodowych względen

państw trzecich jest ich zgoda, która może być domniemana co d<

praw, a powinna być wyraźna, jeśli chodzi o obowiązki. Zasada ta nil

wyklucza jednak możliwości nałożenia obowiązków międzynarodo

wych na państwa-agresorów w następstwie środków przedsięwziętycł

zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych. Powstanie węzła obligacyj

nego między stronami umowy międzynarodowej a państwami trzecim

oznacza, że te pierwsze nie mogą uchylić ani zmienić postanowień

umowy bez zgody tych drugich, chyba że sama umowa przewiduje takc

możliwość.

W zasadzie umowa międzynarodowa wiąże każdą stronę w od'

niesieniu do całego jej terytorium. Całe terytorium państwa inter

pretowane jest czasem w sposób wyłączający terytoria zależne, którym

13 B. Winiarski, op. cit., s. 41.

199

to państwo administruje. Z tego wynikała praktyka zamieszczania

w umowach międzynarodowych tak zwanych klauzul kolonialnych

dających państwom kolonialnym swobodę jednostronnego rozciąga-

nia ich mocy obowiązującej na terytoria, za których stosunki między-

narodowe były one odpowiedzialne. Niektóre umowy międzynarodo-

we dotyczą jednak określonych części terytoriów państw-stron. Są to

tak zwane umowy zlokalizowane. Wiele umów międzynarodowych

dotyczy także obszarów nie podlegających suwerenności żadnego

państwa, a mianowicie morza otwartego czy przestrzeni kosmicznej.

W zasadzie umowa międzynarodowa obowiązuje wszystkie strony

w całości. Określa się to jako niepodzielność tekstu u m o -

w y. Zasada ta nie wyklucza jednak tego, aby umowa międzynarodo-

wa przewidywała możliwość związania się tylko jakimś frgmentem jej

postanowień, dostatecznie wyodrębnionym z całości uregulowania.

Tak np. państwa mogą stać się stronami Statutu Międzynarodowego

Trybunału Sprawiedliwości nie wiążąc się całością Karty Narodów

Zjednoczonych.

Ponadto, w prawie traktatów wykształciła się instytucja za-

strzeżeń. Zgłoszenie zastrzeżeń do umowy dwustronnej nie jest

formalnie możliwe i byłoby jednoznaczne z propozycją zmiany uzgod-

nionego już tekstu. W stosunku zaś do wielostronnej umowy między-

narodowej instytucja ta umożliwia państwom stanie się jej stronami

z jednoczesnym uchyleniem lub modyfikacją względem siebie skutków

prawnych niektórych postanowień. Konwencja wiedeńska o prawie

traktatów z 1969 r. stanowi, że państwa mogą zgłaszać zatrzeżenia

z wyjątkiem trzech przypadków: l) jeżeli umowa zabrania zgłaszanie

zastrzeżeń, 2) jeżeli umowa postanawia, że mogą być zgłaszane tylko

określone zastrzeżenia, a dane zastrzeżenie do nich nie należy, i 3) je-

żeli zastrzeżenie jest sprzeczne z przedmiotem i celem umowy. Za-

strzeżenia mogą być składane najpóźniej wraz z ostatecznym wyrażę- :

niem zgody na związanie się umową międzynarodową. \

Przykładem umowy międzynarodowej, do której nie można zgła-

szać zastrzeżeń jest przede wszystkim Karta Narodów Zjednoczo-

nych. Jako przykład umowy międzynarodowej dopuszczającej za-

strzeżenia, aczkolwiek z ograniczeniami, służyć może konwencja

o szelfie kontynentalnym z dnia 29 kwietnia 1958 r.14 Konwencja ta,

14 K. Kocot, K. Wolfke, op. cit., s. 265.

200

w art. 12 stanowi, że podczas podpisywania, ratyfikacji i przystąpienia

do niej każde państwo może wnieść zastrzeżenia, z wyjątkiem art.

l do 3 włącznie. Zarazem każde państwo, które wniosło zastrzeżenia,

może w każdej chwili wycofać je przez zawiadomienie o tym Sek-

retarza Generalnego ONZ.

Stronom umowy międzynarodowej, do której są zgłaszane za-

strzeżenia, przysługuje prawo sprzeciwu wobec nich. Mogą one

być dwojakiego rodzaju, jeśli chodzi o ich skutki prawnomiędzynaro-

dowe. Sprzeciw zwykły powoduje to, że postanowienie umowy

międzynarodowej, które było przedmiotem zastrzeżeń, nie obowiązuje

między państwem zgłaszającym zastrzeżenia a państwem zgłaszającym

sprzeciw wobec tych zastrzeżeń. Natomiast skutkiem sprzeciwu

kwalifikowanego jest to, że między tymi państwami umowa

międzynarodowa w całości nie obowiązuje. Jest to wyjątkowa sytua-

cja, kiedy dwa lub nawet więcej państw będących stronami tej samej

wielostronnej umowy międzynarodowej nie są nią zupełnie związane

względem siebie.

W trakcie wykonywania obowiązujących umów międzynarodo-

wych powstaje problem ich wykładni (interpretacji). Wykładnia

umowy polega na wyjaśnieniu treści jej postanowień. Jest ona aktual-

na wtedy, kiedy jakieś postanowienia umowy okazują się sporne.

Wykładnia dokonywana jest przez wszystkie strony umowy mię-

dzynarodowej ma charakter autentyczny (autorytatyw-

ny), co znaczy, że jest ona dla nich wiążąca. Może ona być ujęta

w oddzialnym porozumieniu albo może wynikać ze zgodnego wyko-

nywania postanowień umowy. W tym drugim przypadku nazywana

bywa wykładnią q u a s i -autentyczną.

Moc wiążącą ma również wykładnia dokonywana przez sąd mię-

dzynarodowy, ale tylko dla tych stron umowy międzynarodowej,

które uczestniczyły w postępowaniu sądowym. Jest to wykładnia

sądowa. Całkiem inny charakter ma wykładnia doktrynalna,

dokonywana przez teoretyków prawa międzynarodowego, gdyż nie

ma ona mocy prawnie wiążącej dla nikogo.

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów z 1969 r. formułuje trzy

podstawowe zasady wykładni umów międzynarodowych. Przede

wszystkim powinna ona być dokonywana w dobrej wierze. Wy-

razy i zwroty użyte w umowie powinny być rozumiane zgodnie z ich

zwykłym znaczeniem, chyba że zostanie ustalone, iż zamiarem stron

201

było nadanie im znaczenia szczególnego. Wreszcie, powinny one być

interpretowane z uwzględnieniem przedmiotu i celu umowy.

Wykładnia umów międzynarodowych powinna brać pod uwagę to,

co strony rzeczywiście wyraziły w umowie międzynarodowej, a nie to,

co ewentualnie chciały wyrazić. Prace przygotowawcze i okoliczności

zawarcia umowy mogą być tylko pomocniczymi środkami wykładni.