§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych

Utworzenie każdej organizacji międzynarodowej jest wynikiem

porozumienia państw. Porozumienie to jest umową międzynaro-

dową podlegającą normom prawa traktatów. Z definicji organizacji

międzynarodowych wynika, że taka umowa ma charakter co najmniej

trójstronny, nigdy zaś dwustronny.

Umowa o utworzeniu organizacji międzynarodowej może mieć

różny zakres merytoryczny, czyli może w różnym stopniu regulować

zagadnienia, które wystąpią w jej przyszłym funkcjonowaniu. Do

podstawowych zagadnień tego rodzaju należy określenie celów

i zasad organizacji, jej członkostwa, struktury i kompetencji or-

ganów, procedury podejmowania uchwał czy trybu finansowania

działalności.

Pod względem formalnym umowa o utworzeniu organizacji mię-

dzynarodowej może być aktem samoistnym, albo też może stanowić

fragment umowy międzynarodowej o szerszym zakresie merytorycz-

nym. Tak np. Liga Narodów oraz Międzynarodowa Organizacja

Pracy zostały utworzone na podstawie traktatów pokoju kończących

pierwszą wojnę światową.

Umowa międzynarodowa zawierająca przepisy, które dość szcze-

gółowo i w sposób odpowiednio usystematyzowany regulują powy-

ższe zagadnienia ma charakter statutu organizacji międzynaro-

168

dowej. Statut w tym znaczeniu jest pożądaną, ale nie bezwzględ-

nie konieczną podstawą prawną działania organizacji międzynaro-

dowej.

Niekiedy zdarza się, że organizacja międzynarodowa w począt-

kowym okresie funkcjonuje bez statutu, który dopiero później zo-

stanie przyjęty. W takim przypadku statut organizacji międzynarodo-

wej nie jest jednocześnie umową o jej utworzeniu, gdyż taka została

zawarta wcześniej. Jako przykład praktyki tego rodzaju może służyć

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, która została utworzona

w 1949 r., podczas gdy jej statut przyjęto 10 lat później. Organizacja

Państw Amerykańskich w 1965 r. obchodziła swoje 75-lecie, nato-

miast jej statut obowiązuje dopiero od 1948 r.1

Niektóre organizacje międzynarodowe w ogóle odbywają się bez

statutów. Tak np. brytyjska Wspólnota Narodów nie opiera swego

istnienia i działalności na dokumencie pisanym, któremu można by

przypisać charakter statutu. Akt tego rodzaju zastępują różne uchwa-

ły podejmowane przez państwa członkowskie oraz precedensy tworzo-

ne w toku praktyki.

Nazwy statutów organizacji międzynarodowych są rozmaite, przy

czym nadanie jakiejkolwiek nazwy nie ma znaczenia prawnomiędzy-

narodowego. Najczęściej spotyka się takie nazwy, jak konwencja,

porozumienie, konstytucja, traktat, karta, proto-

kół, pakt i wreszcie statut. Ta ostatnia nazwa występuje w przy-

padku Rady Europy.

Statutem ONZ jest Karta sporządzona podczas konferencji zało-

życielskiej w San Francisco. Karta Narodów Zjednoczonych została

podpisana dnia 26 czerwca 1945 r., natomiast uprawomocniła się dnia

24 października 1945 r. Rocznice tej drugiej daty są świętowane jako

Dzień Narodów Zjednoczonych.

Karta NZ jest obszernym dokumentem składającym się ze wstępu

oraz 111 artykułów ujętych w dziewiętnaście rozdziałów. Jej integral-

ną część stanowi Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo-

ści, złożony z 70 artykułów ujętych (z wyjątkiem art. l) w pięć

rozdziałów. Karta NZ w znaczeniu szerszym jest więc dwuczłonową

umową międzynarodową.

' K. Kocot, K. Wolfke, Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego,

Wrocław-Warszawa 1976, s. 122-133.

169

Nawet rozbudowany w swej treści statut organizacji międzynaro-

dowej nie jest wystarczającą podstawą jej działalności i zazwyczaj

wymaga uzupełnienia innymi aktami prawnomiędzynarodowymi, któ-

re powinny być z nim zgodne. Można wyróżnić trzy rodzaje takich

aktów:

1) umowy międzynarodowe zawarte przez państwa członkowskie,

na przykład dotyczące przywilejów i immunitetów przysługujących

organizacjom międzynarodowym, ich funkcjonariuszom oraz przed-

stawicielom państw w tych organizacjach,

2) regulaminy uchwalane przez organy organizacji międzynarodo-

wych na podstawie wyraźnego lub przynajmniej domniemanego upo-

ważnienia zawartego w ich statutach,

3) inne uchwały tworzące normy tak zwanego prawa wewnętrz-

nego organizacji międzynarodowych.

W pierwszym przypadku chodzi o umowy międzynarodowe o ta-

kim samym charakterze prawnomiędzynarodowym jak statuty or-

ganizacji międzynarodowych, gdyż są one bezpośrednim wyrazem

woli państw członkowskich. Ich drugorzędność wynika tylko z zada-

nia, którym jest uzupełnienie norm statutowych. Przykładem tego

rodzaju umowy międzynarodowej może być konwencja o przywile-

jach i immunitetach ONZ z dnia 13 lutego 1946 r.2

W odróżnieniu od umów międzynarodowych, regulaminy i nie-

które inne akty organizacji międzynarodowych są tylko pośrednim

wyrazem woli państw członkowskich. Prawo uchwalania regulaminów

przewidują prawie wszystkie statuty organizacji międzynarodowych,

a w braku wyraźnych przepisów w tej sprawie można takie prawo

domniemywać. Podstawową treścią regulaminów są normy dotyczące

procedury funkcjonowania poszczególnych organów organizacji mię-

dzynarodowych .

W stosunku do statutów organizacji międzynarodowych jako

umów międzynarodowych występuje problem interpretacji autoryta-

tywnej ich przepisów. Statuty niektórych organizacji wyspecjalizowa-

nych ONZ (Międzynarodowa Organizacja Pracy, Światowa Organiza-

cja Zdrowia, UNESCO) zawierają w tej sprawie postanowienia, prze-

widujące w szczególności interpretację dokonywaną przez Między-

3 L. OHfbws, Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumen-

t. UL Wanzawa IWn « •>)4-'»'»i

tow, t. m. Warszawa 1960, s.214-221.

179

narodowy Trybunał Sprawiedliwości. Natomiast Karta NZ nie zawie

ra takich postanowień i w praktyce jest ona interpretowana prze

organy ONZ w trakcie spełniania ich statutowych funkcji. Jest ti

interpretacja kazualna dokonywana przez każdy organ stosujący sta

tut i mająca znaczenie w konkretnym przypadku.

Statuty organizacji międzynarodowych jako umowy międzynaro

dowe podlegają zmianom zgodnie z wymaganiami prawa traktatów

Niejednokrotnie same statuty zawierają postanowienia na ten temat

Tak np. Karta NZ może być zmieniona przez wniesienie poprą

wek przyjętych większością 2/3 członków Zgromadzenia Ogólnego

i ratyfikowanych przez 2/3 członków ONZ, włączając w to stałyci

członków Rady Bezpieczeństwa. W takim wypadku obowiązują on<

wszystkich członków ONZ.

W tym trybie zmieniono postanowienia Karty NZ dotycząc

liczby członków Rady Bezpieczeństwa oraz Rady Gospodarczej i Spo

łecznej. Nie był natomiast stosowany przepis przewidujący zwołanii

konferencji ogólnej członków ONZ w celu rewizji Karty. Wydaji

się, że Karta NZ jako całość zdała egzamin w ciągu prawie 50 la

swego istnienia i jej rewizja nie jest potrzebna.

Tylko nieliczne statuty organizacji międzynarodowych zawierajc

postanowienia o możliwości ich likwidacji. Powołują one do życic

organizmy trwałe, jednakże zależne od woli państw członkowskich

Dlatego też w wypadku braku przepisów dotyczących likwidacj

organizacji międzynarodowej państwa członkowskie mogą o tyn

zdecydować w każdym czasie. Przykładem takiego kroku jest decyzje

sześciu państw-członków Organizacji Układu Warszawskiego o je

likwidacji z dniem l lipca 1991 r.

Od aktu likwidacji organizacji międzynarodowej trzeba odróżnić

przeprowadzenie procesu jej likwidacji. Tak więc na podstawie uchwał)

z dnia 18 kwietnia 1946 r. Liga Narodów przestała istnieć następnego

dnia, natomiast proces jej likwidacji trwał do końca lipca 1947 r.