44. Еуразияның неғұлым ірі құрлықтық биомдарына сипаттама беріңіз

Биом (био... лат. omat, oma — жиынтық, жинақталған, біріккен деген мағынаны білдіретін жалғау) — белгілі бір ландшафтылық-географиялық аймақта мекендейтін өсімдіктер мен жануарлар түрлері мен олардың тіршілік ету ортасының жиынтығы (мысалы, тундра, қылқанжапырақты орманды алқап, т.б.) 

Сулы орта тәрізді, жер үстілік ауалық орта үшін де айкын көрінетін географиялык белдемділік бар. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінін кез келген үйлесімділігі Жердін географиялык кабығынын морфологиялык бөлшектеріне - климаттык белдемдерге сәйкес келеді.

Табиғи белдемдер ендікті, меридиандык немесе бойлықты болып бөлінеді. Алғашқылары - батыстан шығыска қарай, екіншілері - солтүстіктсн оңтүстікке карай созылады.

Жануарлар мен өсімдіктер өздері мекен ететін әрбір белдемге тән жағдайлармен тығыз байланысты және олар ең алдымен өз кезегінде сол жердің топырағының күйіне, рельефіне, географиялық және басқа да бірқатар ерекшеліктеріне байланысты болатын қлиматтық факторлардың кешеніне бейімделеді. Өсімдіктерді, жануарлар мен микроағзаларды арнайы жинақтаған биогеоценоздарды бөлудің негізіне жер шарының климаттық белдемдерінің салынуы мүмкін екендігі міне, осыдан. Г.Вальтер алты басты климаттық белдемдерді бөледі:

1. Экваторлық белдем.

2. Тропиктік белдем.

3. Құрғақ субтропиктер белдемі.

4. Өтпелі белдем (Жерорта теңізі жак, Калифорния, Австралиянын. оңтүстігі мен оңтүстік-батысы, Оңтүстік Американын онтүстік-батысы және т.б.)

5. Қоңыржай белдем мына белдемшелерге бөлшеді: жылы қоңыржай климатты (Оңтүстік Африка); калыпты қоңыржай климатты (орталык Еуропа);

континенттік типті куаң коңыржай климатты (орталык Азия);

желді немесе суық қоңыржай климатты (Солтүстік Америка мен Еуразияның солтустік бөлігі).

6. Арктикалық (аңтарктидалық) белдем.

Әрбір климаттык белдем өзіне тән өсімдіктермен және жаңуарлардың қоныстануымен сипатталады. Тропиктік ормандар, ірі өзендердің жайылмалары, субтропиктер мен өтпелі белдемдердің шалғынды аймақтары және ормандары аса құнарлы, әрі тіршілік иелеріне бай. Шөлдер, көгалдар мен далалардың өңімділігі одан төмен.

Биогеоценоздарды белдемдік болу бірқатар факторлармен себептелген. Егер, мысалы, сол немесе басқа өсімдік, не жануар кандай да бір табиғи белдемде ұшыраспаса, оның себептеріне биік тау жоталары немесе су кеңістігі, ылғалдылық жағдайы, қоректің жетіспеуі және т.б. жатуы мумкін. Ылғалды экваториалды ормандар. Ылғалды экваториалды және тропиктік ормандар өсімдіктер жабынының максималды өнімділігін қамтамасыз ететін ылғалдылық пен температураның ең қолайлы жағдайында өседі.

Жер бетіндегі ылғалды троииктік ормандардың негізгі таралу аймақтары Оңтустік Америкада Анд тауларының шығыс беткейіне дейін Амазонка бассейнінде, Үнді-Малайя аймағы, Зонд, Филиппин, Жаңа Гвинея аралдары, Батыс Африка — Конго өзенінің бассейні. Аталған негізгі өсу аймақтарынан басқа ылғалды тропиктік ормандар Анд тауының беткейлерінде, Орталық Америкада, Кариб теңізінің аралдарында, Шри-Ланкада, Солтустік Шығыс Үндістанда, Тынық мұхитының көптеген аралдарьшда кездеседі. Экваториалдық және тропиктік ормандардың климаттық жағдайлары жылдық температураның біркелкілігімен сипатталады: орташа айлық температура өзгерісі 1—2°С. Конго бассейнінің ормандарьшдагы темпратураның абтолюттік шамасы; ең жоғарғысы + 36°, төменгісі + 18⁰С.

Ылғалды тропиктік ормандардың таралу аймағына циклондар тән. Дауылдар жиі больш тұрады мықты ағаштарды сындыруы мүмкін).

Ылғалды тропиктік орман жауын-шашынның басым бөлігін ұстап қалады, қалғандары жапырақ беттерінен буланса, біразы топырақтың тамырлар көп қабатына төмен қарай сіңіп кетеді.

Ылғалды тропиктік ормандардың топырағы қызыл, қызыл сары және ферралитті сары. Ағаш жапырақтарынан түзілген жабын 1—2 см (кейде болмайды). Азот, калий, әсіресе фосфор мен көптеген микроэлементтермен жеткіліксіз дәрежеде қамтамасыз етілген жауын суы шайып кетеді немесе өсімдіктер жылдам сіңіріп алады).

Ылғалды тропиктік ормандардың вертикалды структурасы, яғни ярустылығы күрделі, әдетте 5 белдеуді бөліп көрсетеді. Жоғары биік ағаштар белдеуі 1, оларды эмердженттер деп атайды. Негізгі тығыз белдеу II, аласалау III ағаштар белдеуі II белдеуіне кіріп жатады; IV белдеуін, әдетте бұталы деп атайды. Ол негізінен ағаш тәрізді өсімдіктерден түзілген. Ең төменгі V белдеуі шөптерден, ағаштардың өскіндерінен тұрады. Көбіне бір ағашты белдеу екіншісіне байқалмай біртіндеп өтеді. Монодоминантты бірлестіктерде полидоминанттылармен салыстырғанда ағашты белдеулер жақсы бөлінген.

Тропиктік ағаштар жыл бойы гүлден, жеміс салуы мүмкін немесе периодты түрде жылына бірнеше рет ал көптегн түрлер жыл сайын. Кейбір жағдайда монокарпиктер де кездеседі, яғни бір рет жеміс бергеннен соң өледі (кейбір бамбуктер, пальмалар).

Ылғалды троииктік ормандардың таралуын тек ылғал мен температура ғана анықтамайды, сондай-ақ эдафиттік факторлар да әсер етеді. Биомасса өнімділігі 350-700 т/га-ға дейін жетуі мүмкін.

Ылғалды экваториалды ормандардың өсімдіктер дүниесі ғана емес, сондай-ақ жануарлары да көптүрлілігімен сипатталады. Тұрақты жоғары ылғалдылық ағзалардың дамуына қолайлы температура, жасыл қоректің көптігі территориалдық және трофтық құрылымы бойынша күрделі, полидоминантты жануарлар бірлестігін қамтамасыз етеді.

Жылдың барлық маусымдары да жануарлардың көбеюіне қолайлы. Жануарлар популяцияларының саны бірқалыпты. Жануарлар бірлестігінде мына белдеуледі бөліп көрсетуге болады: топырақ жабындык және жер бетіндегі белдеу, ал одан жоғары бір-біріне біртіндеп өтетін ағаш белдеулері орналасады. Ағаш бедеуінде әр түрлі топырақ және сулы жерлерге жануарлар тіршілік етеді. Оларга шаян тәрізділер, нематодалар, сүліктер, қосмекенділер жатады.

Сапрофаг жануарлар топырақ - жабын қабатында кең таралган. Олар өсімдік қалдықтарымен қоректенеді.

Ылғалды тропиктік ормандарыыың сапрофаг жануарларының ішінде термиттердің орны ерекше. Бұл қоғамдық бунақденелілер оз ұяларын топырақта және ағаш бұталарында салады. Саванна термитниктерімен салыстырғанда бұлардың мөлшері кеңірек. Әдетте саңырауқұлақ тәрізді (жауындарға бейімделу). Ағаштарда орналасқан термитниктердің пішіні тамшы тәрізді, әдетте қара түсті болады. Ұяның бұлай биік орналасуы судың шектен тыс мөлшерінен қорғалу болып табылады.

Бірақ ұяларының қайда орналасқанына байланыссыз олардың негізгі қоректенетің белдеуі — топырақ және жабын қабаты. Олар түскен жапырақтармен, жануарлар экскременттерімен қоректенеді. Сондай-ақ, олар ағашпен де қоректенеді (талшықтылар, олардың ішегінде симбиозды тіршілік етеді).

Термиттердің ылғалды тропиктік ормандағы өсімдік қалдықтарын өндеудегі маңызы зор. Оларды жасыл өсімдіктер сіңіре алатын минералдық қосылыстарга дейін өзгертеді.

Сондай-ақ бұл процеске басқа да омыртқасыз жануарлар қатысады. Оларға жұмыр құрттар, ұсақ кенелер, алғашқы қанатсыз бунақденелілер, қоңыздар, қосқанаттылар, жауын құрттары, қосқанаттылар, бітелер т.б. жатады. Жауын құрттарының кейбіреулерінің ұзындыгы 1 метрге дейін жетеді. Жабын қабатында әр түрлі тарақандар, ірі бауыраяқты моллюскалар тіршілік етеді.

Жасыл өсімдіктермен фитофаг жануарлар қоректенеді. Олардың ішінде өсімдіктердің тамырларымен коректенетін ризофаттар бар.

Ағашты белдеуде жасыл жапырақтармен қоректенетін жануарлар көп. Оларга әр түрлі қоңызда, көбелектердің жұлдызқұрттары, құмырсқалар жатад

Сондай-ақ жасыл жапырақтармен тікқанаттылар, шегірткелер де қоректенеді. Өсімдік тозаңдары мен нектармен қоректенетін жануарлар өсімдіктерді тозандандырады. Оларға қоңыздар, көбелектер, қосқанаттылар, омыртқалылардан — құстар мен қолқанаттылар жатады. Жасыл өсімдіктермен, олардың гүлдері мен жемістерімен маимылдар қоректенеді: жылауық маймылдар, мартышкалар, гиббон, орангутан, лангурлар. Нағыз маймылдар жоқ жерде Жаңа Гвинея мен Солтүстік Австралияның жауынды ормандарында ағашта тіршілік ететін қалталылар — кускустар мен ағаш кенгурулері, ал Мадагаскарда - әр түрлі лемурлар олардың орнын басады.

Африканың жауынды ормандарында адам тәрізді маймылдар гориллалар мекендейді. Тұяқты жануарлар көп емес шошқалар, банго киіктері, ергежейлі бегемот, бұғылар, тапир, кемірушілерден — тышқандар, нака, агути өсімдіктермен қоректенеді. Сондай-ақ өсімдіктермен қоректенетін құстар көп: әр түрлі торғай тәрізділер, колибри, көгершіндер, тотықұстар, ағаш тауықтары, гоациндер т.б.

Рептилиядардан тасбақалар мен кесірткедердің ішінде өсімдіктермен қоректенетін түрлері бар. Мысалы, ұзындығы бір жарым метрге жететін жасыл игуана.

Ылғалды тропиктік ормандағы жыртқыш омыртқадылардың арасында құмырсқалардың маңызы зор. Құмырсқалар өсімдіктерді зиянкес бунақденелілерден қорғайды. Ылғалды трониктік ормандағы қосмекенділер тек жер бетінде ғана емес, сондай-ақ ағаштық белдеуге де таралған. Ағаш белдеуінде тіршілік етеітін қосмекендідерге жасыл, кейде қызыл, көгілдір бақбақылдар жатады. Олар Амазония мен Оңтүстік Азияның тропиктік ормандарында мекендейді.

Оңтустік Америкада қалталы бақбақылдар тіршілік етеді. Тропиктік ормандардың ағашты белдеуінде геккондар тұқымдасына жататын кесірткелер тіршілік етеді. Ағашты белдеуде тіршілік етуге бейімделген жануарларға хамелеондар жатады. Олар әсіресе Африка мен Мадагаскарда көп. Олардың аяқтары екі саусақты, көзінің құрылысы ерекше, денесінің тусін тез өзгерте алады. Хамелеондардың мөлшері жарты метрден бірнеше сантиметрге дейін жетеді.

Ылғалды тропиктік ормандарда кемірушілермен, рептилиялармен, амфибиялармен, ұсақ тұяқты жануарлармен қоректенетін ірі жыландар тіршілік етеді. Амазонка суларында ең ірі жылан — анаконда мекендейді. Ұзындыгы 11 м-ге дейін жетуі мумкін. Питон, кара жыландар да кездеседі

Ылғалды тропиктік ормандарда нағыз жыртқыш кұстардан әр турлі гарпия — маймыл жегіш, үкілер, қырғи т.б. құстар мекендейді. Олар маймылдармен, жыландармен, жарғанаттармен қоректенеді.

Ылғалды тропиктік ормандардың сүтқоректі жануарларының көпшілігі құмырысқалар мен термиттермен қоректенеді. Ағаш құмырсқа жегіші Амазония ормандарында тіршілік етеді.

Түн мезгілінде орманның жоғары ярустарында бунақденелілермен әр түрлі жарғанаттар қоректенеді. Ірі жыртқыштар негізінен мысық тәрізділерден құралған: Амазонияда - ягуар, Африка мен Оңтүстік Азияда -леопард, мангустар. Жануарлардың көптігіне қарамай, олар жалпы биомассасының шамамен 200 кг/га, яғни 0,02%-ын құрайды. Бірақ фитофагтар мен зоофагтардың белсенді тіршілік қызметіне байланысты олардың ылғалды тропиктік ормандардың экологиялық жүйелеріндегі энергия ағымы мен зат алмасудағы алатын орыны ерекше.