26. Жайылымдық мал шаруашылығының қоршаған табиғи ортаға және территориялардың биологиялық әралуандылығына әсерін мысалдар арқылы сипаттаңыз

Жайылымдық-көшпелі мал шаруашылығының басты баламалы түрі ретінде егіншілік кәсібі сол кезде материалдық өндірістің экономикалық жағынан ұтымды және тиімді жүйесі ретінде қабылданды. Мал шаруашылығы саласын (етті сиыр шаруашылығы, қой, жылқы, түйе шаруашылықтары) дамыту бағдарламасы бойынша қоғамдық секторларда мал басы санының өсуі қарастырылған. Бұл өз кезегінде табиғи жер қорларының аумағын кеңейтеді. Пішенді және жайылымдық жерлер мал үшін табиғи әрі арзан қорек көзі ғана емес, экологиялық таза ортаны қалыптастырудың негізі. Сондықтан мұндай қорларды тиімді пайдалану сол аумақта тұратын ауыл халқына экологиялық жайлылық сыйлайды. Жайылымдық жерлердің ерекшелігі – мал жайылымын жыл мезгілдерінің ауысуымен қамтамасыз етіп отыратындығында. Алайда шөлді, шөлейтті аймақтарда су аз болғандықтан, мал жайылымына қолайлы болмайды. Сондықтан осындай жайылымдық жерлер пайдаланылмайды. Керісінше, көктем мезгілдерінде ауыл маңындағы жайылымдар көп пайдаланылады. Табиғи жайылымдарды тұрақты пайдалану әсерінен, әсіресе ауыл маңындағы жерлер құнарсызданып бара жатыр. Бұл жайылым жерлердің деградациялық үдерістерге ұшырауына әсер етеді. Одан үлкен көлемдегі экономикалық шығын пайда болып, экологиялық тепе-теңдік бұзылады, бұл өз кезегінде ауыл тұрғындарының экономикалық және әлеуметтік жағдайын нашарлатады. Мал шаруашылығымен айналысушылар жайылымдық жерлерді тиімді пайдаланса ғана жердің құнарлылығы артпақ. Деградациялық үдерістер салдарынан жайылымдық жерлер ауыл маңы мен сутоғандар айналасы. Мал жайылымы ауылдан алшақ емес, тіпті тұрғылықты жерден бес шақырым қашықтықта жайылып жүреді. Ауыл тұрғындары малды алысқа айдамағандықтан, ауыл маңындағы жерлер құнарсызданып, малдың берер өнімі де азая бастайды. Мұндай жағдайға себеп болып отырғаны – мал жайылымы тұрақты бір жерде жайылуы, жайылымын ауыстырмауы. ҚР Жер ресурстары басқармасы агенттігінің деректері бойынша Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстарына тиесілі шөлді, шөлейтті 27,1 млн гектар жердің экожүйесі бұзылған. Табиғи жер жайылымдарын тиімді пайдаланудың бір жолы ретінде жерді жалдаудан түсетін қаражатқа жайылым жерді кеңейтіп, негізгі жайылымдық аумақтың құнарлылығын сақтап қалуға болады немесе пайдаланылмай жатқан жерлерді жайылымға айналдыру пайдалы болмақ. Тағы бір қарқынды жолы ретінде тұрғылықты аймақ территориясына суармалы шаруашылық жүргізу, қосымша шөп егу қарастырылады. Үшінші қарапайым жолы ауыл маңындағы жерлердің құнарлылығын тұрақты ұстап отыру. Жайылымдық жерді тиімді пайдаланудың негізгі жолы – ауыл шаруашылығы жануарларының саны аудан бірлігіне шаққандағы мөлшердегі жүктеме. Осы ретте жайылымның маусымдық кезеңдері, жерді пайдаланудың мерзімі, жайылымның тығыздығы, тыңайтқышпен байытылуы да маңызды. Жайылым жерлерді сақтап қалудың ендігі бір жолы шопандар мен табыншылардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларын жақсартуға күш салу керек.