2. Асноўныя тыпы лексічных значэнняў

Лексічнае значэнне слова – гэта суаднесенасць гукавой абалонкі сло­ва з тым ці іншым прадметам ці з’явай рэчаіснасці пры адзіным агульнана­родным разуменні гэтай суаднесенасці.

Лексічнае значэнне – паняцце шматпланавае. Адным з важных кам­панентаў лексічнага значэння слова з’яўляецца намінатыўнасць. Усе словы называюць аб’екты рэчаіснасці.

Лексічнае значэнне выяўляецца таксама і ў тым, да якой часціны мо­вы слова адносіцца, бо кожная з часцін мовы валодае толькі ёй уласцівымі якасцямі: назоўніку ўласціва прадметнасць, прыметніку – якасць, прымета, дзеяслову – дзеянне, стан і г.д.

У лексічнае значэнне слова можа ўключацца эмацыянальная афарба­ванасць. Слова ў такім выпадку не толькі называе, але і выражае пачуцці гаворачага, яго адносіны, дае ацэнку аб’ектам рэчаіснасці. Афарбаванасць бывае або станоўчай (велізарны, ласкавы, любіменькі), або адмоўнай (ва­лацуга, задзіра, кліка, рэнегат, шашні). Тыя ж з слоў, якім не ўласціва ні станоўчая, ні адмоўная ацэначнасць, адносяцца да слоў з нулявой ацэнач­насцю (дзень, народ, мора, праца). Эмацыянальнасць можа выражацца пры дапамозе розных словаўтваральных сродкаў, пераважна суфіксаў (запява­ла, лецечка, сонейка, аб’ядала, абдзірала, боўдзіла, гуляка), можа ўтрымлі­вацца ў саміх лексічных значэннях слоў (апостал, бюракрат, д’ябал, жлоб, жмінда, хунта).

Лексічнае значэнне залежыць і ад функцыяніравання слова ў пэўных стылях мовы, стылістычнай афарбаванасці, калі яна мае адценне або кніж­насці, або гутарковасці, або архаічнасці і г.д. Так, адценне паўсядзённасці ўжытку маюць словы размоўна-гутарковага стылю: віншавальнік – той, хто віншуе каго-небудзь; віхура – бура, завея; вокнішча – акно; прашыбаваць – хутка прайсці, праехаць; пустапасам – без пастуха; пуза – жывот чалавека або жывёліны; рыззё – старое, падранае адзенне; рубака – смелы, адважны чалавек, які па-майстэрску валодае халоднай зброяй; раўнівец – раўнівы чалавек; разамлець – стаць расслабленым, вялым і інш.; кніжнасці – многія словы, сферай функцыяніравання якіх з’яўляецца пісьмовая літаратурная мова: дыскваліфікацыя – пазбаўленне кваліфікацыі; ідэнтыфікаваць – атая­саміць, зрабіць аднолькавым, раўназначным каго-, што-небудзь з кім-, чым-небудзь; іманентны – пастаянна ўласцівы той ці іншай з’яве, абумоў­лены яе сутнасцю, унутраны; імаралізм – адмаўленне ўсякай маралі; квалі­татыўны – якасны; пратэжыраваць – рабіць пратэкцыю каму-небудзь, апекаваць каго-небудзь.

Лексічнае значэнне слова канкрэтызуецца толькі ў кантэксце. На­прыклад, слова брат, якое з нулявой ацэначнасцю вядома як назва асобы мужчынскага полу ў адносінах да дзяцей адных і тых жа бацькоў, у адпа­ведных кантэкстах рэалізуе такія свае значэнні, зафіксаваныя ў семантыч­най сістэме мовы, як ‘усякі чалавек, якога яднае з тым, хто гаворыць, агульнасць радзімы, класавых інтарэсаў, становішча, умоў’ або ‘форма ся­броўскага звароту да мужчыны’: браты па класу; брат па няшчасці; ну, брат, пачнём працаваць.

Калі слова атрымлівае значэнне, якое яму не ўласціва і не зафіксава­на ў слоўніках, у такім разе трэба гаварыць не пра значэнне слова, а пра выкарыстанне. Прыкладаў такога ўжывання шмат, і яны вельмі індывіду­альныя. Адрозніваюцца значэнні і выкарыстанне тым, што значэнне – ус­тойлівае і агульнае для ўсіх, а выкарыстанне найчасцей індывідуальнае. Напрыклад, у сказе Быццам дамовіліся маладыя паэты бухацца на калені перад сажалкамі і рэчкамі свайго дзяцінства словы сажалкі, рэчкі ўжыты ў значэнні, якое ў адносінах да іх не зафіксавана ў слоўніках: ‘выток, што дае пачатак чаму-небудзь; тое, з чаго бярэцца, чэрпаецца што-небудзь’.

Такім чынам, пры выяўленні лексічных значэнняў слоў неабходна ўлічваць самыя розныя фактары – як моўныя, так і пазамоўныя, іх суадне­сенасць у мове.

Лексічныя значэнні не аднародныя, яны ўяўляюць сабой структуру, для элементаў якой характэрны адносіны сузалежнасці. Паводле гэтага вы­дзяляюцца тыпы значэнняў, сярод якіх галоўным з’яўляецца тып значэн­няў прамых, або намінатыўных. Намінатыўныя значэнні адлюстроў­ваюць непасрэдную, замацаваную ў свядомасці калектыву сувязь слоў з прадметамі або з’явамі рэчаіснасці: напрыклад: адзенне, бераг, клён, муд­расць, салодкі, цёплы, цэліцца, хадзіць. На іх базе ўзнікаюць усе астатнія значэнні.

У залежнасці ад характару адлюстравання сувязі з прадметамі, з’ява­мі рэчаіснасці словы могуць ужывацца не толькі з прамымі значэннямі, а і з пераноснымі (або вытворна-намінатыўнымі). Але сувязь слоў, што ўжываюцца з пераноснымі значэннямі, з прадметамі апасродкаваная. Пера­носныя значэнні адлюстроўваюць які-небудзь змест праз аналогію, пада­бенства прымет, уласцівых розным рэаліям; напрыклад: гарэць «паддавац­ца дзеянню агню, знішчацца агнём» і гарэць «цярпець няўдачу», залаты «зроблены з золата, які з’яўляецца золатам» і залаты «надта добры па сва­іх якасцях», корань «падземная частка расліны» і корань «пачатак, аснова, крыніца чаго-небудзь».

У залежнасці ад ступені кантэкстуальнай абумоўленасці выдзяляюц­ца наступныя тыпы значэнняў: свабодныя, фразеалагічна звязаныя і кан­структыўна абумоўленыя. Лексічная спалучальнасць слоў са свабодным значэннем даволі шырокая. Так, слова вуліца спалучаецца са словамі шы­рокая і вузкая, гарадская і сельская, цэнтральная і ўскраінная, забудаваная і незабудаваная, шумная і ціхая і многімі іншымі. Свабодныя значэнні ўласцівы пераважнай большасці слоў беларускай мовы. Аднак лексічная спалучальнасць слоў са свабодным значэннем не бясконцая, разумець сва­боду спалучальнасці трэба адносна. Яна абмяжоўваецца пазамоўнымі фак­тарамі – прадметна-лагічнымі сувязямі, якія існуюць у рэчаіснасці і адлю­строўваюцца ў словах. Па гэтай прычыне слова вуліца не можа спалучацца, напрыклад, са словамі здаровая і хворая, высокая і нізкая, скорая і паволь­ная, складаная і простая і г.д. Адносна свабодныя сувязі з іншымі словамі ў кантэксце ўласцівы словам, ужытым у прамым значэнні.

Для слоў з фразеалагічна звязаным значэннем характэрна абмежа­ванасць іх сувязі з іншымі словамі. У такіх выпадках пры спалучэнні ас­ноўную ролю адыгрываюць унутраныя заканамернасці лексічнай сістэмы беларускай мовы, у той час як у словах са свабоднымі значэннямі – паза­моўныя (прадметна-лагічныя) фактары. Так, напраклад, прыслоўі гульма, крычма, роўма, стойма спалучаюцца толькі з аднакаранёвымі дзеясловамі ў неазначальнай форме, выражаюць сумесна з апошнімі гранічную ступень праяўлення адпаведных дзеянняў гульма гуляць «зусім нічога не рабіць; лодарнічаць», крычма крычаць «вельмі моцна крычаць ад болю, ад страху і пад.», роўма раўці «вельмі моцна раўці, плакаць». У выніку працяглага ўжывання слоў у складзе тых ці іншых фразеалагічных словазлучэнняў многія з іх страцілі свае намінатыўныя значэнні, і высветліць іх можна толькі пры дапамозе спецыяльных этымалагічных пошукаў. Такім шляхам было раскрыта, напрыклад, намінатыўнае значэнне слоў глузд «розум, раз­вага», ражон «востры кол, які прызначаўся для палявання», сакол «сце­набітная зброя». У сучаснай беларускай мове гэтыя словы ўжываюцца толькі ў складзе фразеалагічных спалучэнняў: з глузду з’ехаць «страціць розум, развагу, адурэць, звар’яцець», перціся (лезці) на ражон «рабіць што-небудзь рызыкоўнае, загадзя асуджанае на няўдачу», гол як сакол «дужа бедны, нічога не мае».

Для некаторых слоў уласцівы і фразеалагічна звязаныя, і свабодныя значэнні. 3 першымі з іх словы ўжываюцца толькі ў фразеалагічных зваро­тах, напрыклад: залатыя рукі «пра ўмелага, дзелавітага чалавека», ламаць галаву «біцца над рашэннем якой-небудзь задачы, пытання», паказаць сябе «зарэкамендаваць сябе», свету белага не бачыць «быць вельмі занятым», якар ратунку «апошні сродак, апошняя надзея». Па-за рамкамі фразеа­лагічных зваротаў гэтыя словы рэалізоўваюць свабодныя значэнні.

Канструктыўна абумоўленае значэнне словы набываюць толькі ў ад­паведнай граматычнай канструкцыі. Так, слова дастаткова, якое мае пра­мое, свабоднае значэнке «ў патрэбнай меры, досыць», толькі ў такой кан­струкцыі, калі яно выступае выказнікам і спалучаецца з дзеясловамі ска­заць, напомніць і пад., набывае значэнне «варта толькі»: Ганне здавалася, што дастаткова зайсці ў лес, каб без асаблівай цяжкасці знайсці пар­тызан (I. Шамякін). Слова належаць толькі ў канструкцыі «прыназоўнік з + родны склон назоўніка» набывае значэнне «пачастунак з якой-небудзь нагоды»: З цябе сёння належыць, – смеючыся на ўсю палатку, сказаў Пра­капенка. – Пішы, што ты імяніннік… Пойдзем у клуб, пачытаеш, як там цябе ў заводскай насценгазеце расхвалілі (А. Кулакоўскі). Слова полчышча звычайна ўжываецца ў адзіночным ліку і азначае ‘вельмі вялікае войска (найчасцей варожае)’, а ў канструкцыі, калі выступае ў множным ліку і спалучаецца з назоўнікамі ў родным склоне, набывае пераноснае значэнне ‘незлічоная, вялікая колькасць, безліч’ (полчышчы камароў).

Канструктыўная абумоўленасць уласціва многім словам, як тады, ка­лі яны выступаюць у прамым значэнні і маюць адносна свабодныя сувязі з іншымі словамі, так і тады, калі выкарыстоўваюцца ў пераносным значэнні і сувязі іх абмежаваныя. Яна дапамагае размежаваць адценні прамых або пераносных значэнняў слова, а таксама сінонімы.