5. Адхіленні ад норм літаратурнага вымаўлення і іх прычыны

Правільнае літаратурнае вымаўленне – паказчык агульнай культуры чалавека. Аднак, і па радыё, і па тэлебачанні, і ў паўсядзённым жыцці да­волі часта парушаюцца вымаўленчыя нормы. Л.У. Шчэрба вельмі слушна падкрэсліваў, што «памылкі ў вымаўленні нічым не лепшыя за памылкі, напрыклад, у родзе назоўнікаў, у склоне і г.д., а часам бываюць нават горш за іх, бо перашкаджаюць ажыццяўленню асноўнай мэты мовы – камуніка­цыі, г.зн. узаемаразумення».

Прычынамі парушэння норм літаратурнага маўлення з’яўляюцца:

1. Уплыў дыялектнай мовы, калі людзі захоўваюць асаблівасці мяс­цовай гаворкі: капаніца, начніца, з[і]мля, р[і]ка, бур[я]к, халодна, мамо, тато, збожа, камінэ, насене, вядзець, пішыць.

2. Уплыў рускай мовы: 1) вымаўленне [г] выбухнога на месцы фры­катыўнага [г] (г^[г]орад, г^[г]ерой, аг^[г]арод); 2) вымаўленне [ч] як [ч’] (ч^[ч’]ай, ч^[ч’]орны, ч^[ч’]асты); 3) вымаўленне гукаў [л], [в], [ф] на месцы губна-губнога [ў] (траў^[в]ка, воў^[л]к, кроў^[ф’]); 4) вымаўленне двух асобных гукаў [д] і [ж], [д] і [з] на месцы афрыкатаў (дажд^[д]ж^[ж]ы, ксянд^[д]з^[з]ы); 5) вы­маўленне гукаў [шш] замест [шч] і інш. (шч^{[ ‘]}асце).

3. Уплыў арфаграфіі: гарадскі, змена, іскры, не вывучыў, без страху, бясшумна замест гара[ц]кі, [з’]мена, [jі]скры, [н’а]вывучыў, [б’ас] страху, бя[ш]шумна і інш.

Заключаючы размову пра адхіленні ад норм літаратурнага вымаў­лення, нагадаем (каб кантраляваць уласнае вымаўленне) слушнае выказ­ванне англійскага лінгвіста Г. Суіта: «Пакуль мы не ведаем, як сапраўды гаворым, мы не можам адказаць на пытанне, як мы павінны гаварыць».

Раздзел іv графіка

1. Мова і гісторыя развіцця пісьма

Мова існуе ў вуснай і пісьмовай разнавіднасцях. Вусная мова – гэта гукавая мова, якая ўспрымаецца на слых. Мова, перададзеная з дапамогай графічных знакаў, – пісьмовая мова, яна ўспрымаецца зрокам. І ўзнікла пісьмовая мова прыкладна 5 тысяч гадоў таму назад.

Адным з самых старажытных відаў пісьмовай перадачы думак, па­чуццяў, волевыяўленняў былі розныя малюнкі. Такое пісьмо ў лінгвістыцы атрымала назву піктаграфічнага (лац. pictus – малюнак і грэч. grapho – пі­шу), г. зн. пісьмо малюнкамі. Піктаграма ўяўляла сабой цэлае выказванне ў малюнках. У сучасных культурах элементы піктаграфіі выкарыстоўваюцца як дапаможны сродак перадачы інфармацыі. Напрыклад: шыльды на май­стэрнях і магазінах, асобныя знакі дарожнай сігналізацыі, разнастайныя ўказальнікі на выстаўках, спаборніцтвах, канферэнцыях і інш.

Другім этапам у развіцці пісьма была ідэаграфія (грэч. idea – ідэя, паняцце і grapho – пішу), або пісьмо паняццямі (сімвалічнае пісьмо). Тут малюнкі набывалі сімволіку (своеасаблівае ўмоўнае значэнне). Паступова колькасць знакаў павялічвалася, яны спрашчаліся, станавіліся больш умоў­нымі. Знакі ідэаграфічнага пісьма ператварыліся ў іерогліфы (грэч. hierog­lyphoi – свяшчэннае пісьмо, якім валодалі егіпецкія жрацы). Іерагліфічным было шумерскае пісьмо, егіпецкае пісьмо. У найбольш выразным выглядзе гэтае пісьмо захавалася да нашых дзен у Кітаі. Кітайскія іерогліфы ляглі ў аснову сучаснай карэйскай і японскай пісьменнасці.

Элементы сімвалічнага пісьма выкарыстоўваюцца і сення: гэта ліч­бы, спецыяльныя навуковыя сімвалы ў матэматычных і хімічных форму­лах, дарожныя знакі і інш.

Далейшае развіццё пісьма прывяло да ўзнікнення фанаграфіі (грэч. phone – гук і grapho – пішу), або літаратурна-гукавога пісьма. У ім літары (пісьмовыя знакі) служаць для абазначэння асобных гукаў мовы, а не цэ­лых слоў і паняццяў, выказванняў.

На думку вучоных, упершыню літарна-гукавое пісьмо было створана фінікійцамі ў сярэдзіне ІІ тыс. да н.э. Яны ўвялі літары для зычных і раз­мясцілі іх у строга замацаваным парадку. Інакш кажучы, упершыню ства­рылі алфавіт. Ён складаўся з 22 літар.

У ІХ ст. да н.э. з фінікійскім пісьмом пазнаёміліся грэкі. У сваю чар­гу яны змянілі абрысы фінікійскіх літар і іх назвы, змянілі напрамак пісьма (фінікійцы пісалі справа налева – так пішуць сёння арабы і яўрэі), абазна­чылі літарамі яшчэ і галосныя. Такім чынам, грэкі завяршылі складанне алфавіта, які ўключаў 24 літары – 17 зычных і 7 галосных.

Грэчаскае пісьмо ў сваю чаргу паслужыла ўзорам для стварэння ў 863 годзе пісьма славянскага, якое ў гонар славутага асветніка Канстанціна (візантыйскага місіянера, у манастве – Кірыла) атрымала назву кірыліцы. Напачатку кірыліца налічвала 43 літары, якія пазней былі спрошчаны і ўдасканалены. Вялікую ролю ў развіцці кірыліцкага пісьма адыграла кнігадрукаванне, заснавальнікам якога ва ўсходніх славян быў Францыск Скарына (1517). З таго часу ў беларускім пісьменстве ўжываюцца і рука­пісныя і друкаваныя літары. На аснове кірыліцы Ф. Скарына стварыў шрыфт, у якім з’явіліся загалоўныя (вялікія) і радковыя (малыя) літары.

У 1708 г. загадам Пятра І у Расіі была праведзена рэформа кірыліц­кага пісьма: абрысы літар былі спрошчаны, выкінуты юсы, амега, ксі, псі і інш. Замест кірылаўскіх назваў (азъ, буки, глаголь і інш.) былі прыняты лацінскія назвы (а, бэ, вэ, гэ і г.д.). Рэфармаваная кірыліца атрымала назву грамадзянскай («гражданскай») азбукі ці «грамадзянкі» («гражданкі»). Узоры літар грамадзянскага алфавіта прапанаваў Пятру І беларус Ілья Ка­піевіч, манах, асветнік, кнігавыдавец. З 1708 г. ў кірыліцкім (грамадзян­скім) алфавіце ўзаконены літары э, я, з 1735 – й, з 1797 – ё. У беларускім варыянце кірыліцы паступова ўзаконены літары і, ў, выпалі и, щ, ъ, у выні­ку сфарміраваўся сучасны беларускі алфавіт.

На тэрыторыі Беларусі, акрамя кірыліцкага пісьма, выкарыстоўвала­ся лацінская графіка (лацінка ў польскім варыянце). Гэта адбылося пасля забароны (1696 г.) выкарыстоўваць беларускую мову ў справаводстве. Афі­цыйнай мовай на Беларусі становіцца польская мова, у аснове графічнай сістэмы якой ляжыць лацінскае пісьмо. Лацінка шырока выкарыстоўвалася на працягу ХVІІІ – ХІХ стст. і ў творах, напісаных па-беларуску (напрык­лад: вершы і паэмы В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, «Мужыцкая праўда» К. Каліноўскага і інш.). Фактычна ў пачатку ХХ ст. на Беларусі су­існавалі дзве графічныя сістэмы – кірыліца і лацінка. Пасля кастрычніцкіх падзей на Беларусі канчаткова замацавалася кірыліцкая сістэма пісьма як адзіны сродак беларускай літаратурнай мовы.

З сярэдзіны ХVІ да пачатку ХХ ст. на беларускіх землях карысталіся таксама арабскай графікай. Яна знайшла сваё адлюстраванне ў рукапісных кнігах (кітабах) мясцовых татар, якія гаварылі па-беларуску. Дарэчы, бела­рускія тэксты арабскім пісьмом даволі поўна адлюстравалі маўленне свай­го часу.