8.2 Сыртқы нарықтағы өнімнің бәсекеге қабілеттілігі. Тауардың бәсекелік қабілеттілігінің деңгейін бағалау.

Тауардың бәсекелік қабілеттілігі – сатып алушының бәсекелік қажеттілігін қанағаттандыруды қамтамасыз ететін, тауардыңсапалық және құндық сипаттамаларының жиынтығы. Бәсекеге қабілетті тауар ретінде оның табыстылығын анықтайтын, құндық және тұтынушылық сипаттамалардың кешені, яғни бұл тауардың қабілеттілігі басқа да бәсекеге түсетін ұқсас тауарлардың айырбасындағы ауқымды ұсыныс жағдайларында ақшаға айырбасталу мүмкіндігін иелену қабілеттілігі. Бәсекелік қабілеттілігін иеленетін тауар – көптеген қасиеттердің нәтижелерін бейнелейтін синтетикалық көрсеткіш болып табылады, оған келесілер жатқызылады: құрастырушы кеңестерінің жұмыстарының тиімділігі; кәсіпорындардың, оның шектесушілерінің өндірушілік қызметтері; сыртқы нарықтарда экспорттық тауарлардың өткізілуі бойынша ұйымдардың сыртқы экономикалық жұмыстары. Бірақ, әлемдік нарықтағы бәсекелік қабілеттілігін иеленетін тауарлар – бұл тек қана жоғарғы сапа мен қол жеткізілген техникалық деңгей ғана емес, бұл нарықтық кеңістікте және уақытта тауарларды дұрыс бағыттау, сонымен қатар негізгісі – нарықтың, нақты сатып алушылардың талаптарын максималды деңгейде ескеру.

Сатып алушы нарығында тауардың бәсекелік қабілеттілігі тұтынушының көзқарасына байланысты қарастырылады. Әлді бәсеке жағдайында мұндай бағыт нақты нарықтық нәтижелерге қол жеткізуге бейімдейді. Бұл жағдайда, сатып алушыны ең алдымен тауарды (С) алуға жұмсалатын толық шығындардағы пайдалы тиімділік (Р) қатынасы ретінде түсіндірілетін тұтыну тиімділігі (Р) қызықтырады. Сәйкесінше, тұтынушы көзқарасындағы тауардың бәсекелік қабілеттілігінің жағдайы келесідей түрді иеленеді:

Эп=Р/С ∑∑ мах

Алайда, нарықта бәсекелік қабілеттілікті жоғарлату мақсатында тұтынушы үшін жақсы жағдайларды қамтамасыз ете отырып, өндіруші өзінің қажеттіліктерін де ұмытпауы тиіс. Оның өзінің қызметінің рентабельділігі – коммерциялық сәттіліктің қажетті алғы шарты.

Тауардың бәсекелік қабілеттілігін бағалау кезінде келесідей әдістер қолданылуы мүмкін:

1. Өнімнің бәсекелік қабілеттілікті бағалаудың дифференциалды әдісі талданатын өнімнің және тұтынудың (немесе өнімнің үлгісі), және олардың салыстырылуының біріңғай (техникалық және экономикалық) параметрлерін қолдануға негізделген.

2. Өнімнің бәсекелік қабілеттілігін бағалаудағы кешенділік әдісі көрсеткіштердің кешенін (топтық, жалпыланған, интегралды) немесе талданатын өнімнің немесе үлгінің шекті пайлалы тиімділіктерін салыстыруды қолдануға негізделеді.

3. Бәсекелік қабілеттілікті бағалаудың аралас әдісі біріңғай және кешенді (интегралды) көрсеткіштерді бірлесе отырып қолдануға негізделеді.

8.3 Шығарылатын өнімдердің бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштері.

Кәсіпорынның бәсекелік қабілеттілігін анықтайтын, негізгі орталық элементтердің бірі шығарылатын өнім, оның коммерциялық сипаттамалары болып табылады. Өнімнің бәсекелік сапаларын бағалауда негізгі төрт бағытты ерекшелеп көрсетеді: тауардың коммерциялық идеясы; оның нақты орындалуы; тауарды өткізу жағдайлары; тауарды іске қосу шарттары.

1. Тауардың коммерциялық ойы негізгі сапалық сипаттама болып табылады. Ол сатып алуға мықты ынтаны қалыптастыруға бағытталған және тұтынушы әрекетінің себептерімен байланыстырылған.

Тауардың коммерциялық ойының тиімділігін бағалаумәнді қиыншылықтарды тудырады, бұл тұтынушының тауарды қажет ретінде қабылдауының деңгейін анықтау күрделілігімен түсіндіріледі. Бұл жағдайда негізгі сандық критерий ретінде, тауарлардың зерделенетін тобы бойынша сұраныстың қанағаттандырылу деңгейі алынуы мүмкін. Жалпылама өткізуге әсер ететін кезеңдегі коммерциялық ойдың тиімділігінің критерийлері ретінде тестілік сатулардың жылдамдығы қызмет ете алады. Коммерциялық ойды қалыптастыруға сатуға әсер ететін құралдар және негізінен жалпылама жарнама үлкен әсер етеді.

2. Бәсекелік қабілеттілігінің сипаттамаларының тағы да бір маңызды тобы тауардың нақты орындалу көрсеткіштері болып табылады. Бірінші кезекте, бұйымның негізгі сипаттамаларының олардың жобалық мәндеріне, сонымен қатар бұл сипаттамалар мәліметтерінің ұқсас бұйымдардан артық болуы туралы сөз қозғалады.

3. Тауардың бәсекелік қабілеттілігінің маңызды элементі оны өткізуді жабдықтау шарттары болып табылады. Тауардың бағалық тартымдылығы тауар бағасының (Пцф) және тұтыну бағасының (Пцп) ақпараттарын салыстыру негізінде өлшенеді:

Пцф=Цфо/Цф Пцп= ∑Рio/ ∑Рiо, i=(1,к,10)

мұнда,

Цф, Цфо – бағаланатын және негізгі өнімнің фактуралық бағасы;

Рi, i=(1….10) – қолдану орнына дейінгі тасымалдауға шығындар, қызметкерлерді оқыту құны, отынға және электрқуатына шығындар, қызметкерлердің еңбекақысы, кепілдемеден кейінгі қызмет көрсетуге және қосалқы бөлшектерді сатып алуғашығындар, бұйымдарды сақтандыруға шығындар, салықтар, бағаланатын бұйым бойынша шығындар;

Рiо, i=(1,к,10) – базалық өнім бойынша ұқсас шығындар.

Тауардың бағалық тартымдылығы тауардың басқа да коммерциялық сипаттамаларының салыстырылуы барысында нақтылануы мүмкін, мысалы: сапасы, қаптамасы, таңбалануы, қызмет көрсету шарттары және т.б.

4. Тауарды өткізу және жабдықтау шарттарын салыстыру кезінде алдын - ала төлем, баға бойынша шегерімдер, төлем және жабдықтау шарттары, кепілдіктер және т.б. жағдайларды есепке алу қажет. Мысалы, егер сатушы сатылатын тауар үшін алдын – ала аванстық төлемдерді қажет етсе, келісім – шарт құны авансталу шарттарына байланысты түзетулерді ескере отырып, өзгертілуі мүмкін (Па):

Па= (100-0,00083 Бп ∑ (Ai Ti)) / 100, i = 1….n

мұнда,

Бп-депозиттің долларлық балама үшін, депозиттер бойынша жылдық банктің пайызы;

Аi – жалпы сомадағы пайыздардағы сәйкес төлемнің мөлшері;

Тi – тапсырысты алу және алын – ала төлемді енгізу арасындағы мерзім;

n – алдын – ала төлем бөлімдерінің саны.

Қызметтің ұзақ мерзімді шарттары үшін, сонымен қатар бәсекелік қабілеттіліктің сипаттамасы ретіндегі бағалық емес бәсеке кезінде іске қосылу жағдайларын да бағалау қажет. Бұл бірінші кезекте жеткізу, монтаждау, кепілдемелік міндеттемелер, кепілдемеден кейінгі қызмет көрсету шарттарына байланысты болып табылады. Тауардың бәсекеілік қабілеттілігінің нәтижелік көрсеткіші ретінде келесілерді атауға болады: нақты сатылулар көлемі және оларды бәсеке тауарларыеның сатылу көлемімен салыстыру.

Әдебиеттер: 1 - 40