2 Тақырып. Шет елдердегі ювеналдық юстиция

Дәрістің мақсаты: теориялық білімді тереңдете кеңейту, сондай-ақ әртүрлі құқық жүйесіндегі ювеналдық юстицияға байланысты дағдыларды қалыптастырып бекіту.

Маңызды сөздер:шет елдердегі ювеналдық құқық, шет елдердегі ювеналдық юстиция, шет елдердегі ювеналдық саясат, шет елдерде кәмелетке толмағандарды қорғау, шет елдерде кәмелетке толмағандардың субъективтік құқығы мен міндеттері.

Дәріс жоспары (1 сағат)

1. Әртүрлі құқық жүйесіндегі ювеналдық юстицияның жалпы сипаттамасы.

2. Кейбір шетелдердегі кәмелеттік жасқа толмағандардың жауапкершілігі.

Өзінің пайда болғанына көп уақыт өтпесе де ювеналдық юстиция көптеген елдерде бедел мен мәртебеге ие болып үлгерді. Кәмелетке толмаған жастардың қылмыстық жауапкершіліктерін реттеу әр түрлі мемлекеттердің теориялық және құқықтық пайда-лану қызметтерінде маңызды орын алады. Кәмелетке толмағандар елдің ертеңі болып табылады, сондықтан мемлекет қамқорлығы, сол сияқты кәмелеттік жасқа толмағандардың девиантты мінез-құлықтарын реттейтін мөлшерлері және қылмыс жасағандары үшін қылмыстық жауапкершілікке тарту процестері оның маңызды міндеттерінің бірі болып саналады. Осыған байланысты көптеген мемлекеттер кәмелеттік жасқа толмағандарды жауапкершілікке тартумен айналысатын арнайы органдар жүйесін құрды.

Жастар арасындағы қылмыс жасаудың өсуіне қарсы тұру мәселелері маңызды сипатқа ие болып келеді. Көптеген халықаралық ұйымдардың, оның ішінде БҰҰ Балалар орталығының, БҰҰ Балалар қорының (ЮНИСЕФ) және көптеген басқаларының зерттеулері де осы тақырыпқа арналған. 1955 жылдан 2005 жылдар аралығында 12 конференция өткізіліп, қылмыстың алдын алу жағдайы, кәмелеттік жасқа толмағандардың қылмыс жасау мәселелері кеңінен талқыланды.

Арнайы құқық органдарын құру мемлекет пен жалпы халықаралық қауымдастықтың арасындағы өзара қарым-қатынасты нығайта түсті. Әлемнің әр түрлі аймақтарында ювеналды юстиция саласындағы даму тәжірибелері мен істерді зерттеу келе жатқан халықаралық байланыстар бұған айқын дәлел бола алады. Әлемде бұл мәселе туындатқан өзгешелік ретінде төмендегідей халықаралық ұйымдар санының өсіп келе жатқанын айтуға болады: 1928 жылы пайда болып және 1930 жылы кәмелеттік жасқа толмағандар ісі жөніндегі магистрлердің Халықаралық қауымдастығы (МАМН) болып қайта құрылған балалар үшін соттардың Халықаралық ассоциациясы, заң мамандығы саласындағы әйелдердің Халықаралық қоғамы (МФЖЮ), әлеуметтік қорғаудың Халықаралық қоғамы (МОСЗ), Халықаралық қылмыстық істер жөніндегі қоғам (МКО), қылмыстық құқықтардың Халықаралық қауымдастығы (МАУП). 1928 жылы құрылып, бүгінгі күнге дейін қызмет істеп келе жатқан бұл ұйымдардың барлығы кәмелеттік жасқа толмағандарды жауапкершілікке тарту мәселелерімен айналысады.

Кәмелеттік жасқа толмағандарға қатысты заң тұрғысынан ықпал етудің тұжырымдамасын қалыптастыру негізі болып балалар құқығы Декларациясы (1959 ж.), балалар құқығы туралы БҰҰ Конвенциясы (1989 ж.), кәмелеттік жасқа толмағандарға құқықтық шаралар қолдануға қатысты, БҰҰ шағын стандартты ережелері («Пекин шындығы», 1995 ж.), кәмелеттік жасқа толмағандарға қатысты қылмыстық істердің алдын алуға арналған БҰҰ жетекші ұстанымдары (Әр-Риядтық жетекші принциптер, 1990ж.), бостандығынан айырылған кәмелеттік жасқа толмағандарға қорғауға қатысты БҰҰ Ережелері (1990 ж.) сияқты халықаралық құқықтық базалар қызмет етеді.

Барлық әлемде кәмелеттік жасқа толмағандардың қылмыстық істерінің көлемі ұлғайып келе жатқандығы аландаушылық тудыруына байланысты, қылмыстық жауапкершілікке тартылу жасын анықтау мәселесін талқылау да маңызды істердің біріне айналуда. Жас мөлшері және жас мөлшерінің ерекшеліктері құқық үшін тек қана адамның биологиялық өзгешелігі ғана емес, әлеуметтік-психологиялық санатын анықтайтын өзгешелікке де ие болады. Қылмыстық жауапкершіліктің жас мөлшерлік ерекшеліктерін айқындай отырып, заң шығарушылар мынандай бірқатар жағдайларды назарға алады: кәмелеттік жасқа толмаған адам жасаған қылмыстық істі саралау, кәмелеттік жасқа толмаған жастың даму ерекшеліктерін есепке алу және осыған байланысты, олардың істеген қылмысты істерінің қоғамдық маңызын және ол үшін жауапқа тартылу өздерінің міндеті екенін түсінулері.

Кәмелеттік жасқа толмағандардың қылмыстық істерінің өсуі, көптеген елдерде жергілікті тұрғындардың саны өсуінен біршама асып түсетіндігін атап өтуіміз керек. Бұнымен қоса, құқық қолдану тәжірибесі кәмелеттік жасқа толмағандардың ауыр және өте ауыр қылмыс жасауының үлкен мөлшерде болып отырғандығын дәлелдейді (бұл жерде «қылмыстық» термині қолданылмайды, өйткені кәмелеттік жасқа толмағандардың бірқатар санаты, қылмыстық құқықтардың қазіргі теориясына сәйкес, қылмыстық істің субъектісі болып табылмайды).

Сонымен қоса, қылмыстық заңдылықтардың салыстырмалы-құқықтық актілері, қылмыстық жауапкершілікке тартудың жастық мөлшерін айқындау, әр түрлі елдерде бірдей емес, әр түрлі маңызға ие екендігін көрсетеді және бұл осылайша кейбір жекелеген елдердің кәмелеттік жасқа толмағандардың жауалкершілігін құқықтық реттеу мәселелерін әлі де болса қарастыра түсу қажеттігін білдіреді.

АҚШ-тағы кәмелеттік жасқа толмағандардың жауапкершілігі

Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша қылмыстық құқық қолданудың арнайыландырылған жүйесін құруға алғашқы қадам АҚШ-та жасалды. 1899 жылы Иллинойс штатының Чикаго қаласында тарихта түңғыш рет балалар үшін арнайыландырылған сот құрылды. Бұл бастама басқа штаттарда қолдау тапқаны сияқты, Ұлыбритания, Франция, Бельгия, Испания, Германия, Австрия, Ресей сияқты көптеген елдерге де таралып кетті. Чикаго соты ұлттық құқық жүйесінің ерекшеліктерін назарға ала отырып, осындай сот институттарын құру үшін үлгіге айналды.

АҚШ-тағы қылмыстық құқықтың позициясының өзгешелігі, онда заңдылықтар бойынша 14 жастағы кәмелеттік жасқа толмаған жас та толық қылмыстық жауап-кершілікте болатындығын және 7 жасқа толмаған тұлғалар ғана қылмыстық жауапкершілікке тартылмау мүмкіндігіне ие екендігін айқындайды. Сонымен қоса, тұлға өзінің не істегенін және өзінің істегені «дұрыс еместігін» түсінген жағдайда, 7-ден 14 жасқа дейінгі тұлғаның өзін қылмыстық жауапкершілікке тарту туралы мәселе сот шешіміне қалдырылады. Кәмелеттік жасқа толмаған жастың жас мөлшері 14 жасқа таялуы нақты бір тұлғаны қылмыстық жауапкершілікке тарту мүмкіндіктерін дәлелдеу процестерін біршама жеңілдетеді. Сонымен қоса, әрбір штаттың қылмыстық завдылықтары 7 мен 14 жастың аралығында болатын кәмелеттік жасқа толмағандарды қылмыстық жауапкершілікке тартудың жас мөлшерлерін өз беттерінше айқындау мүмкіндіктеріне ие екендігін де ескертіп өту керек.

Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері жөніндегі америкалық қылмыстық процесс тиянақты әрі жедел болып саналады. Оның басты мақсаты - тәртіп бұзушылықты анықтау және оған жаза тағайындау. Сот тарапынан қандай да болмасын кешеуілдету жүргізу кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі үшін өте қауіпті болады және тәртіп бұзушылықтың ұлғаюына сөзсіз бастап барады.

АҚШ-тағы кәмелеттік жасқа толмағандардың істері жөніндегі сот процедурасы мынадай үш кезеңнен тұрады:

1) Сотқа шақыру, оның кәмелеттік жасқа толмаған жаспен әңгімелесуі, істің алдағы қозғалысына және тоқтатылуына қатысты соттардың шешім қабылдауы және жасөспірімді сот немесе соттық емес процедуралардан босату. Бұл кезеңдегі соттың қимылдары метриалдарды тексеру, іріктеу (тазалау) немесе оларды сот құзырына жатқызу, тұтқынға алу туралы немесе алдын ала қамау (тұтқындау) мәселелерін шешу, айқындаушы мәжіліске дейін «оқиғамен» танысу барысында көрініс береді;

2. қорытындысында үкім шығарылатын, жалғыз ғана сот немесе соттар қоллегиясы жүргізетін, соттық іс талқылаулары (істі тыңдау туралы өтініш, тиісті құжаттарды тіркеу, іс бойынша шешім шығару мәселесі жөнінде тыңдау, сот өкімі бойынша тыңдаулар).

3. соттың рөлі соттық бақылау жүргізуді жүзеге асыру болып табылатын үкімнің орындалуы (бұл кезеңде де соттың жетекшілік рөлі, белсенділігі сақталады).

Кәмелеттік жасқа толмағандардың істерін жалпы қылмыстық соттар да қарай алады. Егер кәмелеттік жасқа толмаған тұлға жалпы қылмыстық сотқа тиесілі әрекет жасаған болса, кәмелеттік жасқа толмағандардың соты оны кері қайтару ретінде тыңдау үшін арнайы процедура жолдарымен кәмелетке толмағандардың сотының құзырына жіберу және жасөспірімді жалпы соттың қарауына беру туралы шешім қабылдай алады.

АҚШ-тағы кәмелеттік жасқа толмағандардың істері жөніндегі сот процестері, оның тұлғасын және оның болашағын сот шешімі қаперіне алып, оны америкалық қоғамның белсенді мүшелерінің қатарынан шығарып тастамауына көмектесуі үшін кәмелеттік жасқа толмағандарды қоғамның алдында қылмыскер ретінде сигматизациядан («клеймения») барынша шектеуге бағытталған.

Оның үстіне, сот жасөспірімді пробация агентінің қарауы мен қамқорлығына сеніп бере алады, аталған пробациялық агенттердің достық қадағалауда ұстауымен лайықты отбасыларына немесе отбасылық пансиондарға орналастырады және пансион шығындары ерікті қаржы төлемдерінің есебінен немесе пансионға тиісті шығындарсыз төленеді деп кепілдік береді. Кәмелеттік жасқа толмаған жасты, сот оның жынысына қарай жас делинквенттер мектебіне, жас тәртіп бұзушыларға арналған кәсіби мектептерге орналас-тыра алады. Егер жасөспірім кінәлі деп танылса, сот өзінің шешімін ең тиімді деп санаса, ол жасөспірімді штаттың заңдылықтарына сәйкес, арнайы осындай жасөспірімдер үшін жасалған немесе осы мақсаттар үшін ұйымдастырылған жабық мекемелерге орналастырады.

Дәстүрлі емес соттық құрылымдар жас тәртіп бұзушыларды барынша қорғауға, олардың арасында қылмыстық істердің алдын алуға, жас тәртіп бұзушылардың қоғамға қайтып оралуына ықпал етуге мамандандырылады.

Еуропа елдеріндегі кәмелеттік жасқа толмағандардың жауапкершілігі

Ұлыбритаиияның қылмыстық заңдылықтары кәмелеттік жасқа толмағандарды үш топқа бөледі: -10 жасқа дейінгі жас балалар, 10 жастан 14 жасқа дейінгі балалар және 14 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (соңғысы жаза тағайындау барысында 17 жастан 21 жас дейінгілерге теңестіріледі). Кәмелеттік жасқа толмағандардың бірінші топтағыларына қатысты «10 жасқа толмаған бала қылмыс жасай алмайды» деген түсінік бар. Екінші топ жалпы құқықтың тиісті жеңілдіктері жойылған 1998 жылы қылмысты істердің субъектісі болып танылды. Англияда кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі соттар кісі өлтіруден басқа барлық ауыр қылмыстық істерді, сол сияқты қаңғыбастық, мектеп заңын бұзу, құмар ойындары және т.б. сияқты ұсақ тәртіп бұзушылықтарды да қарай береді.

Ағылшын соттарының қызметі жасөспірім тәртіп бұзушыны жазалауға емес, қорғауға бағытталған. Кәмелетке толмағандар істерін алқа билердің жалпы соты қарауға құқығы бар. Кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі сот процестері Англия мен Уэльсте 1933 жылғы жас адамдар және балалар туралы Заңда келтірілген ережелермен реттеліп отырады. Кәмелеттік жасқа толмағандар үшін ағылшын соттарының құзырына жасөспірімдер мен балаларға ересектердің озбырлық жасау істері де жатқызылады. Кәмелеттік жасқа толмағандардың және ересектердің қылмыс жасауға қатысулары туралы істер ғана бұндайда ерекше сипатқа ие болады. Мұндай істер кәмелеттік жасқа толмағандар үшін соттарда емес, ең арысы Корона сотына дейінгі басқа соттарда тыңдалады.

Егер кәмелетке толмағандардың ісі ересектер ісімен бірге қаралатын болса, онда сот кәмелетке толмаған жастың ісін «балалар» сотына мынадай жағдайларда жібере алады:

• нәтижесінде, ересек тұлға кінәлі, ал кәмелетке толмаған жас кінәлі емес деп танылған, жалпы сотта жеңілдетілген өндірістік іс жүргізілгенде;

• жалпы сот іспен танысуды жүргізген және ересек айыпталушының тағдарына тәуелді болмай (оны айыптау немесе ақтау), сотқа өзін кінәсіз деп тану туралы өтініш жасап тұрған кәмелеттік жасқа толмаған жасқа қатысты жеңілдетілген өндіріс қажет етілгенде. Алайда, ересек айыпталушы және кәмелеттік жасқа толмаған жас өздерін кінәсіз деп тану үшін өтініш білдірген жағдайда, іс «ересектер» сотында қаралатын болады. Сот процедураларының ережелері кәмелеттік жасқа толмағандардың соттарында жабық соттың жүргізілуін де қарастырады.

1992 жылғы Францияның Қылмыстық кодексі 13 жастан асқан тұлғаларға жаза тағайындауға болатынын арнайы нормативтік актімен белгілеген. Бұндай актіге 1945 жылғы 2 ақпандағы кәмелеттік жасқа толмаған тәртіп бұзушылар туралы №45-174 Ордонанс жатады, онда кәмелеттік жасқа толмағандар үшін 18 жастан бастап қылмыстық жауапкершілікке тарту туралы арнайы құқықтық тәртіптер белгіленген. Солай бола тұра, көрсетілген ережелердің өзгеруі де мүмкін. Құқықтық мәртебелері бойынша кәмелеттік жасқа толмағандар үш топқа бөлінеді:

Бірінші топ 13 жасқа жете қоймаған кәмелеттік жасқа толмағандарды қамтиды, олардың жауап беруге қабілеттіліктері болмауына байланысты, қылмыстық жауапкершілікке тарту мәселелері толықтай қолданылмайды. Алайда, егер кәмелетке толмаған жас, өзінің жас мөлшеріне қарамастан, өз әрекетінің маңызын жақсы түсіне отырып және жақсыны жаманнан айыратын жағдайда болса, онда оларға қауіпсіздік шаралары қолданылуы мүмкін. Және бұл жерде жекелеген қылмыстық жауапкершілік туралы да айтуға болады.

Екінші топ 13 жастан бастап 16 жасқа дейінгі кәмелеттік жасқа толмағандарды, ал үшінші топ, тиісінше, 16-дан бастап 21 жасқа дейінгілерді (дәл осы санаттағылардың істері кәмелеттік жасқа толмағандардың сотында қаралады) қамтиды.

Істің соттауға жататындығы кез келген сот үшін әр жағдайда әр түрлі және дербес болуы мүмкін. Әр түрлісі сотта қарастырылатын жағдайларға байланысты, ал дербеске сотталатын және жаза алатын қылмыстар жатады. Екі жағдайда да кәмелеттік жасқа толмағандар үшін соттардың құзыреттілігі туралы мәселелер шешіледі. Францияның қыл мыстық құқықтарында тәртіп бұзушылықтың төмендегідей классификациясы қабылданған: қарапайым тәртіп бұзу, алаңғасарлық, кәмелеттік жасқа толмағандар үшін соттың үш түрі бірдей сәйкес келетін қылмыс жасау Мұнымен қоса, дербес сотталуға жататын белгілер де: 16 жас мөлшеріндегі кәмелеттік жасқа жеткен және жетпегендік есепке алынады. Тек қана 16 жастағылардың істері ғана кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі алқа билер сотымен қаралады.

Францияда ювеналдық юстиция алғаш рет 1914 жылы құрылған. 1945 жылғы 2 ақпандағы Ордонанс және 1958 жылғы 22 желтоқсандағы Ордонанспен кәмел еттік жасқа толмағандар ісі жөніндегі толық автономды сот жүйесі құрылды. Франциядағы кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі сот процестері, айтып өткеніміздей, кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі заңдылықтардың тиісті құзырын көрсететін, үш кезеңнен тұрады:

- балалар соты;

- кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі трибунал;

- кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі алқа билер соты.

Француздық балалар соты - мерзімін қайта жаңарту мүмкіндігімен 3 жылға тағайындалатын сот магистранттары. Кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі әрбір трибуналда апелляциялық соттың бірінші президенті кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі тергеуші сотты да тағайындайды.

Кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі процестің бірінші кезеңі сотқа шақыру болып табылады. О л соттар үшін алдын ала таныстыру сипатында болады және шешім қабылдаумен аяқталады. Сот процесі балалар үшін 1 соттан (трибунал төрағасы), 30 жастан асқан адамдардан іріктеліп алынып, Әділет министрінің бұйрығымен 4 жылға тағайындалатын, осылайша магистранттар болып есептелмейтін 2 асессордан (тындаушылар) тұрады. Сот трибуналының шеңберінде айыпталушы кәмелетке толмаған жастан, оның ата-аналарынан, қамқоршысынан, куәгерлерден жауап алу, прокуратура өкілінің қорытындысын және кәмелетке толмаған тұлғаның қорғаушысының пікірін тыңдау жүзеге асырылады. Пробация қызметі бұл жерде бостандықты қорғайтын қызмет деп аталады, кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі трибуналдың жанында процесс тарапы деп есептелетін прокурор болады. Осы сатыда іс пен тәртіп бұзушы кәмелеттік жасқа толмаған жастың тұлғасы жан-жақты қаралып, оның өміріне және оны ұстап отыру жағдайына арнайы зерттеулер жүргізіледі.

Кәмелеттік жасқа толмаған жас туралы мәліметтерді жинағаннан кейін, сот арнайы қаулы шығару жолы арқылы істің тоқтатылғандығы туралы немесе оны кәмелеттік жасқа толмағандардың ісі жөніндегі трибуналға немесе тергеуші сотқа жіберілгендігі туралы жариялайды.

Қоғамға қарсы мінез-құлық көрсеткен кәмелеттік жасқа толмағандарға жаза қолданудың орнына, көбіне оларға қайта тәрбиелеу мақсатында ата-аналары мен қам-қоршылары орындайтын бостандықтарына шектеу қою шаралары қолданылады. Және, сол сияқты, ата-аналарының немесе балалар қызметінің қарауына беру, мемлекеттік немесе жекеменшік мекемелерге, дәрігерлік-педагогикалық мекемелерге, интернаттарға немесе электрондық қадағалаудың бақылауына орналастыру сияқты жаза түрлері де қолданылады.

Ювеналдық юстицияның мәселелерін реттеуші заңдылықтар жүйесінде немістің қылмыстық заңдылықтары маңызды орын алады. Мұнда қылмыс жасаған кезеңде балалық пен есею арасындағы өтпелі сатыда болған жасөспірім субъектілер үшін арнайы қылмыстық құқықтар (жастардың қылмыстық құқығы) және сол сияқты жастар ісі жөніндегі құқықтык істерге жіберу туралы арнайы Заң бар.

Жастар ісi жөніндегі құқықтық істерге жіберу туралы Заңда немістің қылмыстық құқығы қылмыстық жауапкершілікке тартудың жас мөлшерін 14 жаспен белгілейді. Германияның қүқығы қылмыстык жауапкершілікке тартудың жас мөлшеріне ГФР ҚК көлденең нұсқаулар қалдырып және 14 жасқа толмағандарды жауап беруге қабілетсіз деп танып, бұл санатты материалдық емес, процессуалдық заңмен айкындайды. ГФР-дың Қылмыстық құқығы 14 жасқа дейінгі кәмелеттік жаска толмағандарды «жауап бере алмайтындар» қатарына жатқызып, олар жазаланбайды деп белгілейді.

Германияда ерекше әлеуметтік-психологиялық қызметпен қамтамасыз етілген ювеналдық соттар 1922 жылдан бері жұмыс істеп келеді. 1953 жылғы «ГФР-дағы ювеналдық соттар туралы Заңға» сәйкес, жасөспірімдер жасаған қылмыстық істерді талдау жұмыстары және жазаның катаңдығы көбіне олардың жасына байланысты болады. 18 жасқа толмаған тұлғалар үшін біршама жеңіл санкциялар қарастырылған. Эксперттер Германияда жазалауды егжей-тегжейлі дербестендірудің қолданыстағы ұстанымдары барынша шатастырылған деп есептейді. Жасөспірім қылмыскерлер үшін ең жиі қолданылатын жазаның түрі - айыпталушының қоғамдық орындарда болу мерзімін шектейтін, ата-аналарына берілетін сот шешімі. Жасөспірімді спорт секциялары мен туристік клубтарда мәжбүрлеп оқыту түрлері арқылы «тәрбиелік ықпал етудегі түзету шаралары» бұнда жиі қолданылатын белгілі шара. Кәмелеттік жасқа толмағандарға қатысты түрмеге қамау шаралары өте сирек пайдаланылады.

Скандинавия елдеріндегі ювеналдық юстиция жүйесі ерекше. Мысалы, басқа Скандинавия елдеріндегі сияқты Швецияда ювеналдық соттар жоқ, кәмелеттік жасқа толмағандардың ісін жалпы соттар қарайды. Жасөспірім тәртіп бұзушыларды, оның ішінде қылмыскерлерді кәмелеттік жасқа толмағандарға қатысты құқықтық жауапкершіліктерінің басты саяси бағыты тәрбиелік жұмыстарды жүргізу болып табылатын арнайы санаторийлерге бөледі, ал демалыс және мереке күндері олар үйлеріне жіберіледі. Бұл жүйенің негізінде жасөспірім тәртіп бұзушыларды қатаң жаза қолданулармен корқытуға болмайды деген идея жатыр. Мұндай стратегиялар жақсы нәтижелерін беруде: тәртіп бұзғаннан және жазасын өтегеннен кейінгі алғашқы үш жыл ішінде тәртіп бұзушылардың үштен бірі ғана қайта тәртіп бұзушылық жасайды.

Жоғарыда айтылғандар Еуропа елдеріндегі ювеналдық қылмыстық және қылмыстық-процессуалдық заңдылықтар барынша дамыған деп қорытынды жасауымызға мүмкіндік береді.