13.Формирование белорусской нации. Возрождение белорусского языка и литературы. Демократическое и национально-освободительное движение в Беларуси во второй половине XIX - начале XX вв.

Нацыя (ад лац. natio – племя, народ) – гістарычная супольнасць людзей, якая характарызуецца ўстойлівымі эканамічнымі і тэрытарыяльнымі сувязямі, агульнасцю мовы, культуры, звычаяў, самасвядомасці. У гісторыі фарміравання беларускай нацыі можна вылучыць два перыяды. Першы ахоплівае канец XVIII – п.п. XIX ст. і з’яўляецца своеасаблівым пераходам ад народнасці да пачатку станаўлення нацыі. Наступны перыяд пачынаецца з др.п. XIX ст. і характарызуецца як час станаўлення і развіцця беларускай нацыі ў эпоху капіталізму. Фарміраванне беларускай нацыі стрымлівалася: русіфікатарскай палітыкай царызму, слабасцю нацыянальнай буржуазіі і інтэлігенцыі. Кансалідацыя беларускага этнасу ў нацыю суправаджалася ростам нацыянальнай самасвядомасці. З др.п. XIX ст. усё больш ўжываюцца назва “Беларусь” і этнонім “беларусы”. Паводле перапісу 1897 беларускую мову роднай лічыла 74% насельніцтва Беларусі. Важнае значэнне на шляху абуджэння нацыянальнай самасвядомасці беларусаў адыгралі працы І.Насовіча, Я.Карскага, В.Ластоўскага, асабліва яго “Кароткая гісторыя Беларусі”, дзе ўпершыню беларускі этнас разглядаецца як суб’ект гістарычнага працэсу.

Асаблівасцю адукацыі Беларусі з’яўляліся: зараджэнне і прафесійнага навучання; адсутнасць ВНУ пасля закрыцця у 1864 Горы-Горацкага земляробчага інстытуту. “Бацькам” беларускага культурнага адраджэнне стаў Ф.Багушэвіч, які адным з першых абгрунтаваў самастойнасць беларускай мовы (“Дудка беларуская” і “Смык беларускі”). У 1870 выйшаў першы беларуска-рускі слоўнік І.І.Насовіча. Вылучылася цэлая плеяда беларускіх этнографаў: М.Я.Нікіфароўскі, П.В.Шэйн, Е.Р.Раманаў. Прадстаўніком гістарычнай навукі быў прафесар Віленскага універсітэта I. Даніловіч. Ім былі выдадзены Статут ВКЛ 1529, Судзебнік Казіміра IV 1468, Супрасльскі летапіс і іншыя крыніцы. Вялікую вядомасць у перш. п. XIX атрымала дзейнасць братоў Тышкевічаў, стваральнікаў беларускай археалогіі і музеязнаўства. Свой уклад у развіццё беларусазнаўства ўнеслі П. Шпілеўскі, А. Кіркор і іншыя.Падзеяй у тэатральным жыцці Беларусі стала ўзнікненні першай аматарскай трупы беларускага нацыянальнага тэатра В. Дуніна-Марцінкевіча. У 1871 створана Мінскае музычнае вучылішча арганістаў. Галоўную ролю ў фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадоў адыграла Віленская архітэктурная школа. Важную ролю ў развіцці жывапісу ў гэты перыяд мела Віленская школа жывапісу (заснавальнікам быў Ф. Смуглевіч).

Пачынальнікам дэмакратычнага і нацыянальна-вызваленчага руху ў беларусі стаў К. Каліноўскі які ўпершыню выказаўся за права Беларусаў на нацыянальнае самавызначэнне ў межах РП. яго справу прадоўжылі беларускія народнікі якія ў 1884 г. стварылі групу Гоман, што выступіла за вызваленне Беларусі ад сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту і абвясціла аб праве беларусаў на нацыянальнае самавызначэнне. На рубяжы 19 – 20 ст. у асяроддзі вучнёўскай і студаэнцкай моладзі ў Мінску, Вільні і Пецярбургу ўзнікаюць культурна-асветніцкія гурткі ў 1903 яны арганізавалі выданне выданне першай нацыянальнай рэвалюцыйнай газеты Свабода якая стала органам утворанай у снежні 1903 г. БСГ яе заснавальнікумі сталі студэнты печырбургскіх ВНУ В. Іваноўскі браты І і А Луцкевічы, А Пашкевіч (Цётка) Гімназіст А. Бурбіс, чыноўнікі К. Кастравіцкі (Карусь Каганец) Фелікс Умястоўскі. БСГ змагалася за сцыялістычную ідэю і ўтварэнне на тэрыторыі Беларусі незалежнай дэмакратычнай рэспублікі.

У пач. XX ст. рашаючую ролю ў развіцці беларускай літаратуры адыгрывалі першыя беларускія выдавецтвы: “Загляяне сонца і ў наша аконца” СПб, “Наша ніва”, і наша хата (Вільня), “Мінчук”, “Палачанін” якія з 1905 па 1917 г выдалі больш за 128 назваў беларускіх кніг. Цэнтрам беларускага адраджэння стала рэдакцыя газеты Наша Ніва і аднаіменнае выдавецтва. У 1912 г. сельскагаспадарчы аддзел газеты “ Наша Ніва” перарос у самастойны часопіс “Саха”.