ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ӨҢІРЛІК МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРССИТЕТІ

5В020500 – «Филология: қазақ филологиясы» мамандығының 4-курс күндізгі бөлім студенттеріне арналған

5В020500– «Филология: қазақ филологиясы» пәнінен

Оқу-әдістемелік кешен

Ақтөбе – 2014

І. ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН ДАЙЫНДАЛЫП ЕНГІЗІЛДІ

Орындаушы (лар)

Филология ғылымдарының кандидаты,

АқӨМУ доценті _________ М.Т.Күштаева

(қолы)

«_____» _______________2014 ж.

Жауапты орындаушы – кафедра меңгерушісі

Филология ғылымдарының докторы,,

профессор _______ К.К.Садирова

«_____» _______________2014 ж.

ІІ. КАФЕДРАНЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК СЕКЦИЯ ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ

Хаттама № _____ «____» ___________________ 2014 ж.

ІІІ. СЫН-ПІКІР БЕРУШІ

Филология ғылымдарының кандидаты, доцент ______ Ғ.Ниязова

(қолы)

ІҮ. ФАКУЛЬТЕТТІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КОМИССИЯСЫНА

БЕКІТУГЕ ҰСЫНЫЛДЫ

Хаттама № ______ «___» _____________________2014 ж.

Ү.Қ.ЖҰБАНОВ атындағы АӨМУ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕҢЕСІНДЕ

БЕКІТІЛДІ

Хаттама № ______ «___» _____________________2014 ж.

ҮІ. АЛҒАШҚЫ ТЕКСЕРУ МЕРЗІМІ 2014__ жыл

ТЕКСЕРУ МЕРЗІМДІЛІГІ 1 жыл

Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі

№

Тапсырма түрлі

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Қоры. балл

1

Практикалық сабақ

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

100

2

Үй тапсырмасы

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

100

3

Дәріс сабағындағы бақылау сұрақтары

*

*

100

4

Бақылау жұмысы

*

*

100

5

Тест тапсырмалары

*

*

100

6

Жазбаша сұрақ

*

*

100

7

Аралық бақылау

*

*

100

8

Мәнжазба

*

100

9

Презентация

*

100

Емтихан

*

100

ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУ КАРТАСЫ

Шифр (кітапх.)	Авторы, атауы, шыққан жылы	Студент саны	Саны
			кітапх. (саны)	кафедрада (саны)	Электр. нұсқасы	Қамтамасыз етілуі %
Ш.506	Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005	39	25	2	+	67%
Р134	С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991	39	15	1	-	41 %
С345	Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.	39	4	-	-	10%
И34	Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992	39	17	-	-	43%
К798	Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988	39	19	1	-	51%
Ж798	Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.	39	23	3	-	67%
О089	Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет	39	25	1	-	67%
К798	Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб	39	35	5	-	100%
Б767	Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.	39	5	-	-	13%
К563	Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002.	39	5	1	-	15%
Е257	Epмeкoвa. T. Қaзipгi қaзaқ тiлi /cинтaкcиc/ кypcы бoйыншa тeopиялық жәнe пpaктикaлық caбaқтapдың мaзмұны. A., 2002.	39	19	1	-	51%
ОК697	Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы. Атамұра 2004	39	17	-	-	43%

ПӘН БОЙЫНША ТАПСЫРМАЛАРДЫ ОРЫНДАУ ЖӘНЕ ТАПСЫРУ КЕСТЕСІ

СӨЖ №	СӨЖ тақырыптары	Берілген мерзімі	СӨЖ қабылдау мерзімі	Сағат саны
1.	1.Өзін-өзі бақылау сұрақтарына және бақылау сұрақтарына жауап дайындау 2. Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан (26-33-бб) «Жоғары оқу орнына арналған оқулық» мәтінін конспектілеңіз. Негізгі терминдерге түсінік беріңіз.	Әр аптаның сейсенбі күндері /01.02.2011 бастап/	Әр аптаның бейсенбі күндері /03.02.2011 бастап /	4
2.	Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметованың «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқу құралынан (Алматы. 2005. 59-73бет) «қатысымдық әдістің өзіндік белгілерін көшіріп жазып, оны мазмұндауға әзірленіңіз	№ 2 практика лық сабақ тапсыр масы 1- апта	2-апта	4
3.	10-11 кластарға арналған «Қазақ тілі » оқулығына (Мектеп, 2002)талдау жасаңыз. 3. Таңдаған тақырыбыңызға сай бір сабақ әзірлемесін құру. 3. Өзіңіз талдаған оқулықтағы бір тақырыпты таңдай отырып, оған сабақ жоспарын құрыңыз.	№ 3-практикалық сабақ тапсырмасы 2-апта	3-апта	4
4.	10-11 сыныпта «Қазақ тілі» пәнінен құрастырылған бағдарламаға сүйеніп пәннің тақырыптық-күнтізбектік жоспарын құрыңыз	№ 4 –практикалық сабақ тапсырмасы 3-апта	4-апта	4
5.	Жаңа технологияның бір түрін негізге ала отырып, сабақ үлгісін ұсыныңыз. Морфологияның сөз таптарын оқытуға байланысты деңгейлік тапсырмалар жасап, олардың қолданылу ерекшеліктерін атаңыз.	№ 5-практикалық сабақ тапсырмасы 4-апта	5-апта	4
6.	Қ.Жұбановтың жеке пәндердің әдістемесін жасаудағы ізденістері туралы коспекті жазу, мазмұндау	№ 6-практикалық сабақ тапсырмасы 5-апта	6-апта	4
7.	Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан ( Ақтөбе, 2002. 33-65- бб. ) «ЖОО қазақ тілін оқыту формалары» тақырыбын конспектілеп, сол материал негізінде өз парталасыңызға кеспе материал дайындаңыз. Оның мазмұнында үш тапсырма болсын.	№ 7-практикалық сабақ тапсырма 6-апта	7-апта	4
8.	"Yндecтiк зaңы" тaқыpыбынa caбaқ жocпapын жacaңыз.	№ 8-практикалық сабақ тапсырма 7-апта	8-апта	4
9.	Лeкcикaны oқытyғa бaйлaныcты бірнеше көрнекі құpaлдapдың үлгiciн жacaңыз	№ 9-практикалық сабақ тапсырма 8-апта	9-апта	4
10.	Жaңa тexнoлoгия элeмeнттepiн пaйдaлaнa oтыpып, cын eciмдi oқытyғa бaйлaныcты caбaқ жocпapын жacaңыз.	№ 10-практикалық сабақ тапсырма 9-апта	10-апта	4
11. 12.	A.Бaйтұpcынoвтың eңбeгiндeгi cөз тipкeciн oқытyғa бaйлaныcты мәceлeлepгe тaлдay жacay 2. Cөз тipкeci cинтaкcиciн oқытyғa қaтыcты eңбeктepгe capaптaмa жacay 3. Cөз тipкeciн oқытyдa қoлдaнылaтын бipнeшe көpнeкi құpaлдың үлгiciн ұcыныңыз	№ 11-практикалық сабақ тапсырма 10-апта	11-апта	4
	Бacтayышты oқытyғa apнaлғaн caбaқ жocпapын жacaңыз. Cөйлeмнiң түpлepiн oқытyдa пaйдaлaнyғa бoлaтын бipнeшe кecпe қaғaздapының үлгiciн жacaңыз	№ 12- практикалық сабақ тапсырмасы 11-апта	12-апта	4
13.	Caбaқтac cөйлeм мeн caлaлac cөйлeмнiң бip-бipiнeн aйыpмaшылығын қaлaй түciндipeciз, үлгiciн ұcыныңыз. Қaтeмeн жұмыc caбaғының жocпapын жacaңыз Caлaлac құpмaлacты oқытyғa apнaлғaн бipнeшe көpнeкi құpaлдapдың үлгiciн ұcыныңыз.	№ 13-практикалық сабақ тапсырма 12-апта	13-апта	4
14.	"Жaзбa жұмыcтapдa кeткeн пyнктyaциялық қaтeмeн жұмыc" тaқыpыбынa caбaқ жocпapын жacay	№ 14-практикалық сабақ тапсырма 13-апта	14-апта	4
15.	M.Бaлaқaeвтың "Tiл мәдeниeтi жәнe cөз тipкeci cинтaкcиci" aтты oқyлығынa тaлдay жacaңыз.	№ 15-практикалық сабақ тапсырма 14-апта	15-апта	4

ДӘРІС КЕШЕНІ

Дәрістер

№ 1 дәріс тақырыбы. Қазақ тілін оқыту әдістемесінің мақсат - міндеттері

Мақсаты: Қазақ тілін оқыту әдістемесі пәнінің мақсат- міндеті – қазақ тілінің мектептерде оқытылу барысының өткенін талдау мен оған баға беруге, әдістеме саласы бойынша жарық көрген еңбектерді саралай білуге, оқыту әдістемесінің қазіргі күйін танып білуге, болашақтағы даму жолдарының алғы шарттарын анықтай білуге студенттерді үйрету екендігін және қазақ тілін оқытуға қойылатын талаптар мен қазақ тілі мектептегі оқу пәні ретінде орынын меңгерту.

Кілт сөздер: әдістеме, әдіс, тәсіл, кәсіби біліктілік, оқыту әдістемесі, қазақ

тілін оқыту, қазақ тілін оқытуға қойылатын негізгі талаптар, «жаңа оқушы» т.б.

Дәріс жоспары:

1. Қазақ тілін оқыту әдістемесі, мақсат - міндеттері.

2.Қазақ тілін оқытуға қойылатын талаптар.

3. Қазақ тілі мектептегі оқу пәні ретінде.

Дәріс тезистері:

1.Қазақ тілін оқыту әдістемесі пәнінің міндеті – қазақ тілінің мектептерде оқытылу барысының өткенін талдау мен оған баға беруге, әдістеме саласы бойынша жарық көрген еңбектерді саралай білуге, оқыту әдістемесінің қазіргі күйін танып білуге, болашақтағы даму жолдарының алғы шарттарын анықтай білуге студенттерді үйрету.

Қазақ тілін оқыту әдістемесі пәнін оқыту процеісінде жақсы нәтижеге жетудің жолы - тілден берілетін теориялық материалды жаңа технология үлгілерін пайдалана отырып беру. Әдістеме ғылымы мен оқыту технологиясы бір –бірімен тығыз байланыста. Әдістеме ғылымы нені оқыту керек, не үшін оқыту қажет, қалай оқытқан дұрыс деген сұрақтарға жауап іздейді. Ал оқыту технологиясы қалай нәтижелі болады деген сұрақтың жауабын шешуге тырысады.

2. Қазақ тілін оқытуға қойылатын талаптар: 1) Қазақ тілі пәнінің ғылыми негіздерін жетік меңгерту; 2) ҚР Білім беруді дамыту тұжырымдамасында көрсетілген педагогикалық мамандарды дайындау мен білім сапасына қатысты нақты мақсат- міндеттер мен ұстанымдарды негізге алу, атап айтқанда - ... білім алып, білік пен дағды - машыққа қол жеткізу ғана емес, солардың негізінде дербес, әлеуметтік және кәсіби біліктілікке - ақпаратты өзі іздеп табу, талдау және ұтымды пайдалану, жылдам өзгеріп жатқан бүгінгі дүниеде лайықты өмір сүру және жұмыс істеу болып табылады (ҚР. 2015 ж. дейінгі білім беруді дамыту Тұжырымдамасы); 3) жалпы қазақ тілінде сөйлеп жазуды үйрету – қоғамда қазақ тілінің мәртебесін жоғары дәрежеге көтерудің алғы шарты. Сондықтан қазақ тілі қатынас құралы ретінде мектепте жүйелі білім беру арқылы ғана оқушыларды дұрыс сөйлеуге, адамдармен әдепті түрде қарым-қатынас жасай білуге үйретуі тиіс; 4) «Жаңа оқушылар» деген феноменнің мақсаттары мен құндылықтары, табынатын идеяларының өзгергендігін ескере отырып, сабақты ұйымдастыру; 5) қазақ тіліне қатысты білім негіздерін өз бетінше оқып үйренуге оқушыны баулу.

3. Мектептегі қазақ тілінің жүйелі курсы фонетика, лексика, сөзжасам, морфология, синтаксис және пунктуация, тіл дамыту, тіл мәдениеті сияқты салаларға бөлініп оқытылады. Қазақ тілі тек пән ретінде оқытылып қана қоймайды, өзге пәндердің бәрінен де білім беруге және мектептегі бүкіл тәлім -тәрбие жұмыстарын жүргізуге негізгі құрал ретінде қызмет атқарады.

Қазақ тілі пәні балаларды дұрыс сөйлеуге, ана тілінің сөздері мен тиісті тәсілдерін саналы түрде дұрыс жұмсауға үйретеді . Мектеп оқушыларының сөздік қорына көп жаңа сөздер, жаңа формалар қосады. Оларды қалай, қайда қолдану керек екендігін үйретеді.

Негізгі әдебиеттер:

Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005 3-8 бет

С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.

Қосымша әдебиеттер:

Ф.Ш.Оразбаева., А.Қайырбекова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2 сынып. Алматы. Атамұра, 2004.

Бақылау сұрақтары:

1.Қазақ тілін оқыту әдістемесінің мақсаты не?

2. Қазақ тілін оқыту әдістемесінің мақсаты орындалу үшін қанда й міндеттер қойылады?

3. Әдістеме ғылымы нені қарастырады?

4. Оқыту технологиясы дегеніміз не?

5. Қазақ тілін оқытуға қандай талаптар қойылады?

6. Мектептегі қазақ тілінің жүйелі курсы қалай оқытылады?

7. «Жаңа оқушылар» деген феноменнің мағынасы не?

Глоссарий:

Оқыту әдісі - білім беру әдістері оқушылардың білім мен білігін, олардың практикалық дағдысын қалыптастыру жолындағы мұғалімнің жүргізетін жұмыстарының тәсілі және оқушылар жүргізетін жұмыстың мұғалімнің басшылығымен орындалатын тәсілі.

Әдіс (метод) – грек тілінен енген сөз. Оның бастапқы ұғымы «зерттеу» деген мағынаны берген. Кейін мағынасы кеңейіп « белгілі бір пәнді оқытудың әдісі» дегенді білдіреді.

Тәсіл - әдісті жеткізудің жолы. Бір әдіс бірнеше тәсілмен жеткізілуі мүмкін

№ 2 дәріс тақырыбы Қазақ тілі әдістемесінің педагогикамен байланысы.

Мақсаты: Қазақ тілін оқыту әдістемесі – педагогика ғылымының бір саласы екендігін, қазақ тілін оқытудағы дидактикалық ұстанымдар сипатын, қазақ тілін оқытуда қолданылатын сабақтар түрлерін игерту

Кілт сөздер: педагогика ғылымы, дидактика, дидкатикалық ұстанымдар, оқыту ұстанымдары, оқытуды ұйымдастыру, сабақ, сабақ түрлері, теориялық білім, практикалық дағды, т.б.

Дәріс жоспары:

1.Қазақ тілін оқыту әдістемесі – педагогика ғылымының бір саласы.

2.Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық ұстанымдар сипаты

3.Қазақ тілін оқытуда қолданылатын сабақтар.

Дәріс тезистері:

1. Қазақ тілін оқыту әдістемесі –ана тілін ұғынудың заңдылықтарын, тілдің қыры мен сырын балаға үйретудің жолдары мен құралдарын зерттейтін педагогика ғылымының бір саласы. Педагогика ғылымының

дидактика саласы оқыту ұстанымдарын, оқуды ұйымдастырудың алуан түрлі әдіс-тәсілдерін, білімді игертудің ең тиімді, ұтымды жолдарын, іскерлік пен дағдыны қалыптастырудың амалдарын зерттейді. Қазақ тілін оқытуды жүзеге асыруда мұғалім дидактиканың оқыту, білім беру жөніндегі теориялық қағидаларына сүйенеді.

2. Қазақ тілін оқыту жөніндегі әдіскер-ғалымдардың еңбектерінде дидактикалық ұстанымдардың бірнеше түрлері қамтылған. Б. Құлмағанбетова дидактикалық ұстанымдардың сегіз түрін, С.Қазыбаев 9 түрлі ұстанымды, Ә.Исабаев 7 ұстаным түрін көрсетеді. Олардың негізгілерінің сипаты: 1. Оқытудың ғылымилық ұстанымы – оқулықтардағы тілдік материалдардың мазмұнының тіл білімі саласындағы ұғымдар мен олардың құрылымына сәйкес келуі. 2. Оқытудың жүйелілік ұстанымы – оқу материалдарының логикалық жағынан бір ізбен сатылай құрылу, берілу тәртібі. Бұл ұстаным жаңа материалдарды түсіндіруде, тексеруде, үй тапсырмасын беруде, оны тексеріп, еске түсіруде іске асырылады. 3. Оқытудың көрнекілік ұстанымы - әрбір сабақта көрнекі құралды ұтымды пайдалана білу. Дидактикада көрнекіліктер кескінделген және экранды-дыбыстық деп бөлінеді. 4. Саналылық пен белсенділік ұстанымы – тілдің заңдылықтары мен ережелерін оқушылардың жаттанды түрде емес, саналы түрде меңгеруі. 5. Теорияны практикамен байланыстыру ұстанымы – оқушылардың теория жүзінде алған білімдерін өмір қажетіне пайдаланулары арқылы іске асыруы. 6.Түсініктілік ұстанымы – оқу материалына дәл анықталған материалдарды ендіруді, оқушылар меңгере алатындай ғылыми терминдер мен ұғымдарды пайдалануды көздейді. 7. Жеңілден ауырға қарай ұстанымы – біртіндеп оқу материалын күрделендіру. 8.Оқушылардың психикалық дара ерекшеліктерін ескеру ұстанымы –оқушыларға теориялық білім мен практикалық дағды беруде олардың психикалық қасиеттерін, оқуға бейімділігі мен икемділігін ескеру.

3. Қазақ тілін оқытуда қолданылатын сабақтардың түрлері: 1) жаңа оқу материалын оқып-үйрену сабағы, 2) білім-іскерлік пен дағдыны жетілдіру сабағы, 3) білімді жүйелеу, жинақтау сабағы, 4) аралас сабақ, 5) білім, іскерлік пен дағдыны бағалау, бақылау сабағы.

Негізгі әдебиеттер

1. Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы,2005. 47-72- бет

Қосымша әдебиеттер

1.Ф.Ш.Оразбаева., А.Қайырбекова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

2.С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.

Бақылау сұрақтары:

1.Қазақ тілін оқыту әдістемесінің педагогика ғылымымен байланысы неде?

2.Қазақ тілін оқытудағы қандай дидактикалық ұстанымдар бар?

3.Қазіргі уақытта оқытудың қандай дидактикалық ұстанымдарын басшылыққа аламыз және атап өтіңіз?

4.Жаңа оқу материалын оқып-үйрену сабағы дегеніміз не?

5.Іскер пен дағдыны жетілдіру сабағы дегеніміз не?

6.Білімді жүйелеу, жинақтау сабағы дегеніміз не?

7.Аралас сабақ деген не?

8.Білім, іскерлік пен дағдыны бағалау, бақылау сабағына қандай сабақ түрлері жатады?

Глоссарий:

Оқытудың ғылымилық ұстанымы – оқулықтардағы тілдік материалдардың мазмұнының тіл білімі саласындағы ұғымдар мен олардың құрылымына сәйкес келуі.

Оқытудың жүйелілік ұстанымы – оқу материалдарының логикалық жағынан бір ізбен сатылай құрылу, берілу тәртібі.

Оқытудың көрнекілік ұстанымы - әрбір сабақта көрнекі құралды ұтымды пайдалана білу.

Саналылық пен белсенділік ұстанымы – тілдің заңдылықтары мен ережелерін оқушылардың жаттанды түрде емес, саналы түрде меңгеруі. Теорияны практикамен байланыстыру ұстанымы – оқушылардың теория жүзінде алған білімдерін өмір қажетіне пайдаланулары арқылы іске асыруы.

Түсініктілік ұстанымы – оқу материалына дәл анықталған материалдарды ендіруді, оқушылар меңгере алатындай ғылыми терминдер мен ұғымдарды пайдалануды көздейді.

Жеңілден ауырға қарай ұстанымы – біртіндеп оқу материалын күрделендіру.

Оқушылардың психикалық дара ерекшеліктерін ескеру ұстанымы –оқушыларға теориялық білім мен практикалық дағды беруде олардың психикалық қасиеттерін, оқуға бейімділігі мен икемділігін ескеру.

№ 3 дәріс тақырыбы. Оқулық оқытудың жетекші құралы ретінде. Мақсаты: Қазақ тілінен оқу-әдістемелік кешен түсінігі және оның құрамдас бөліктерін оқулыққа қойылатын негізгі талаптарды меңгерту.

Кілт сөздер: оқулық, оқу-әдістемелік кешен, оқу мазмұны, дидактикалық материалдар, оқу құралы, оқу бағдарлама, мемлекеттік стандарт, күнтізбелік жоспар, сабақ үлгілері, т.б..

Дәріс жоспары:

1. Оқулық – оқытудың жетекші құралы, оған қойылатын талаптар.

2. Қазақ тілінін оқу-әдістемелік кешені, оның құрамдас бөліктері.

Дәріс тезистері:

1. Оқулық - білім алу құралы. Оның ең басты міндеті – оқушылардың білімін жетілдіру. К.Д.Ушинский айтқандай, «Оқулық – жақсы сабақ берудің іргетасы». Ал Н.К.Крупская: «Бізге қандай оқулық қажет деген мақаласында: «Оқулық меңгеретіндей ең қажетті материалды беру керек. Оқулық – анықтағыш, есте сақтау құралы», - дейді. Педагогикалық сөздікте оған былай анықтама берген: «Оқулық – программаға сай белгілі пәнге байланысты ең негізгі білім негіздерін беретін құрал». Оқулық оқу жоспары мен программаға сәйкес жазылады. Оқулықта программада көрсетілген материалдың желісі бойынша оқушыларға берілетін білім мен дағды берудің жүйесі толық және кең баяндалады. Ол – ана тілінен оқушылардың білімін толықтыратын, өз беттерімен үй тапсырмасын орындағанда жетекшілік роль атқаратын негізгі құрал. Мұғалім оқу-тәрбие ісінде оны негізгі басшылыққа алады. Оқулыққа қойылатын талаптар: оқулық мазмұнының оқу жоспары мен программаға және оқушылардың жас ерекшелігіне сай болуы.; теориялық және практикалық жақтарының өзара бір-бірімен байланыста болуы. Оқушы оқулық бойынша ғылыми-теориялық мәселелерді терең түсінуімен қатар, түсінгенін өмірде қолдану жолын да білуі тиіс. Ең алдымен оқулықтың тілі жатық, тартымды, оқушыларды ынталандыратындай түрлі мысалдар, фактілермен толықтырылады. Сондай-ақ оқушылардың өз беттерімен орындайтын жұмыстардың үлгілері, түрлі жаттығу жұмыстары, тапсырмалар, өткен грамматикалық материалдарды қайталау мақсатында сұрақтар мен мәтіндер беріледі. Ең бастысы оқулықта, дидактикалық көрнекілік принципін іске асыру мақсатымен оқулықтағы жеке тақырыптарға байланысты схема, таблица, диаграмма, сурет т.б. материалдар берумен қатар, оларды пайдалану жолдары көрсетіледі. Тақырыптардың кейбір ерекшеліктеріне байланысты түрлі техникалық құралдарды пайдалану жолдарын нұсқайды. Оқулықтың сырт көрінісі: түптелуі, мұқабасы, қағазы, көлемі оқушылардың пайдалануына қолайлы әрі эстетикалық тәрбие беру дәрежесінде жасалады.

2. Оқыту үдерісінің ең негізгі құрамы – кешенді оқу құралдары. Қазақ тілінің оқу-әдістемелік кешеніне оқыту құралдарының жиынтығы кіреді. Олар мазмұны мен құрылымына қарай былайша құрылады: 1) Оқытушы үшін оқу құралдары: мемлекеттік стандарт, бағдарлама, оқытушыға арналған кітап, әдістемелік әдебиет. 2) тіл үйренуші үшін оқу құралдары: оқулық, оқу кітабы, тіл дамытуға арналған оқу құралы, сөздік, жаттығулар жинағы. 3) аудиовизуалды оқу құралдары: видео, аудио, компакт-дискіге жазылған электронды құрал. Қазақ тілі оқу-әдістемелік кешені құрамына оқулыққа методикалық нұсқау, әр класқа арналған дидактикалық материалдар жинағы, үлестірме карточкалар жинағы, мазмұндама мәтіндерінің, диктанттардың жинағы жатады. Қазақ тілі оқулықтарына әдістемелік нұсқаулар 1969 жылдан бастап жазыла бастады. Онда әр класта өтілетін қазақ тілі материалдарының, атап айтқанда, әрбір грамматикалық тақырыптың мазмұны мен оқыту ерекшелігіне терең талдау жасалынып, оның ғылыми негізі мен тәрбиелік жағына баса назар аударылады. Оқулықтың мазмұнына, құрылу жүйесіне талдау жасалынады. Оқулықта қандай өзгерістер бар екендігі мұғалімдерге талдап түсіндіріледі. Ол оқулықтағы әрбір қиын тақырыптың мазмұнын аша отырып, оған байланысты қосымша материал, жаттығулар, кесте, сызба, сабақ үлгілеріне тағы басқа мәселелерге назар аударылып бағыт беріліп отырады. Дидактикалық материал тақырып жүйесі бойынша жаттығу-тапсырма ретінде беріледі, бағдарлама мен оқулыққа сүйеніліп жасалады. Олар үш жылда бір рет жаңартылып отырады. Қазақ тіліне қатысты дидактикалық материалдар 1969 жылдан бастап шыға бастады. 1978 жылдан бастап қазақ тілінен 4-5, 6-7 кластарға арналған үлестірме карточкалар жинағы жасалынды. 1981 жылы «Мазмұндама текстерінің жинағы», «Диктанттар жинағы» шығарылды.

Негізгі әдебиеттер:

Оразбаева. Ш., Рахметова Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 59-62- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.39-45-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Бақылау сұрақтары:

1.Оқулық денегіміз не?

2.Оқулыққа қойылатын негізгі талаптар қандай?

3.Оқу-әдістемелік кешен дегеніміз не және оған қандай талаптар қойылады?

4. Оқу бағдарлама дегеніміз не?

5. Күнтізбелік жоспар қалай жасалады, ненің негізінде?

Глоссарий:

Оқулық - білім алу құралы.

Оқулық – программаға сай белгілі пәнге байланысты ең негізгі білім негіздерін беретін құрал.

Кешенді оқу құралы - оқыту үдерісінің ең негізгі құрамы.

Оқыту әдістемесі – оқытудың мазмұнын, мақсатын, міндетін, әдісін, сондай-ақ үйрету амалдары мен тәрбиені зерттейді.

Оқулыққа қойылатын талаптар: оқулық мазмұнының оқу жоспары мен программаға және оқушылардың жас ерекшелігіне сай болуы.; теориялық және практикалық жақтарының өзара бір-бірімен байланыста болуы. Оқушы оқулық бойынша ғылыми-теориялық мәселелерді терең түсінуімен қатар, түсінгенін өмірде қолдану жолын да білу.

№ 4 дәріс тақырыбы. Қазақ тілі бағдарламасы негізгі нормативтік құжат ретінде

Мақсаты: Қазақ тілі бағдарламасы негізгі нормативтік құжат ретінде және қазақ тілін оқыту құралы ретінде таныту.

Кілт сөздер: қазақ тілі бағдарламасы, нормативті құжат, дидактикалық принцип, бағдарлама құрылымы мен мазмұны, лингвистикалық минимумдар, т.б..

Дәріс жоспары:

1. Қазақ тілі бағдарламасы – нормативтік құжат.

2. Қазақ тілі бағдарламасына сипаттама: құрылымы, құрылу ұстанымы, оқыту құралы ретіндегі мәні.

Дәріс тезистері:

Жалпы білім беретін мектептің қазақ тілі бағдарламасы – қазақ тілінің мазмұнын, білім мен дағды берудің көлемін анықтайтын мемлекеттік құжат. Ол оқу жоспарының негізінде жасалады. Қазақ тілі пәнінің мазмұны мен міндетін, мақсатын, құрылысын анықтайтын оның бағдарламасы. Сондай-ақ бағдарламада курс материалдарының орналасу тәртібі, орны, әрбір бөлімнің бір-бірімен байланысы, теориялық материалдың, сондай-ақ тілдік, орфографиялық, пунктуациялық дағдылардың жүйесімен біртіндеп берілуін анықтайды. Онымен бірге бағдарлама әр класта өтілетін оқу материалының жылдық көлемін белгілейді.

Қазақ тілі бағдарламасы ғылыми принцип негізінде құрастырылады. Онда қамтылатын материалдар теориялық әрі практикалық жағынан да ғылыми тұрғыдан тексерілген болады. Материалды іріктегенде, әр кластағы оқушылардың жас ерекшеліктері мен материалдың білімдік және тәрбиелік жағы ескеріледі.

Бағдарламаның ғылыми негізі оның идеялық мәнімен тығыз байланысты. Бағдарламаға енген оқу материалдары оқушылардың ғылым саласынан мәлімет алуын, ақыл-ойын, ой-өрісін дамытумен бірге, олардың шебер сөйлеу дағдысын қалыптастыруы керек. Мұғалім өз жұмысын бағдарламаға сүйене отырып жоспарлайды: яғни қандай методикалық әдістерді қолдануға болады, дидактикалық материалдарды қалай ұштастыру қажет, оқулықтағы жаттығу материалдарын тиімді пайдалану жолдарын, ең тиімді деген методикалық тәсілдерді белгілеп, үйде, класта орындайтын жаттығу жүйесін іріктеп, оларды қалай жүргізу керектігін жоспарлайды.

Жоғары кластарға сабақ беріп жүрген мұғалім бастауыш класс бағдарламасын жақсы білуі тиіс.

Бағдарлама түсінік хат пен курстың мазмұнынан құралады. Бағдарламаның түсінік хатында қазақ тілі курсының ең негізгі мақсаты мен міндеті ашылып көрсетіледі. Қазақ тілі курсының әр бөлімінің мазмұны мен құрылысы, бір-бірімен байланысы анықталып нақтыланады. Сондай-ақ бағдарламаның түсінік хатында класта және кластан тыс жүргізілетін сабақ материалдарының байланысы да қарастырылады.

Түсінік хат арқылы мұғалім қазақ тілі курсының негізгі материалдары мен жалпы құрылысын меңгеріп, қалай жұмыс істеу керектігіне нұсқау алып отырады. Бағдарламаны жақсы меңгермеген мұғалім қазақ тілінен ойдағыдай, нәтижелі сабақ бере алмайды. Бағдарлама арнайы бекітілуді талап етеді. Сондықтан оның мазмұны мен білім беру стандартына сәйкестігі тексеріліп, талқыланады да, типтік оқу бағдарламалары оқу-әдістемелік кеңесте бекітіледі. Типтік оқу бағдарламасы болмайтын қосымша пәндердің, мысалы, тілге қатысты гимназиялар мен лицейлерде оқытылатын арнайы пәндердің жұмыс оқу бағдарламалары жасалып, ішкі және сыртқы пікір алынып, сол білім беру мекемесінде талқыланып, бекітуге ұсынылады.

Қ.Қадашева екінші тіл ретінде оқытылатын қазақ тілі бағдарламасына қатысты пікір білдіре отырып, жаңа типтегі бағдарламада интенция түрлері, мәселелік – тақырыптық және лингвоелтану материалдары, фонетика, инновациялық модельдер, бақылау түрлері қамтылатындығын атайды. Бағдарлама құрылымына мынадай кезеңдерді лайықтап беру жөн болатынын білдірген: 1) сөйлеу іс-әрекет түрлері – тыңдау, оқу, жазу және сөйлеуге қойылатын талаптар; 2) деңгейдің мазмұнына қажетті актуалды тақырыптар; 3) тілдік материалдар – фонетикалық,сөзжасамдық, морфологиялық және синтаксистік бірліктердің қолданылу аясы және өлшемі; 4) адамның қарым-қатынасқа түсу мақсатында дағды мен білікті дамытуды игеретін жағдаяттық тапсырмалар. Лексикалық минимумдар.

Негізгі әдебиеттер:

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 59-62- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.39-45-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 39-47-бб.

Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 19-20-бб.

Бақылау сұрақтары:

1.Қазақ тілі бағдарламасы қандай құжат?

2. Қазақ тілі бағарламасының құрылымы қандай ?

3. қазақ тіліне қатысты бағдарлама құрастыру барысында қандай дидактикалық ұстанымдарды басшылыққа алынады?

4. Оқыту құралына не жатады және дегеніміз не?

5. Қазақ тілі бағдарламасының ғылыми пранципі неде?

Глоссарий:

Бағдарлама – мемлекеттік стандарт негізінде құрастырылған нұсқаулық-әдістемелік құрал.

Сөйлеу іс-әрекет түрлері – тыңдау, оқу, жазу және сөйлеуге қойылатын талаптар.

Тілдік материалдар – фонетикалық,сөзжасамдық, морфологиялық және синтаксистік бірліктердің қолданылу аясы және өлшемі.

№ 5 дәріс тақырыбы. Қазақ тілін оқыту технологиясы

Мақсаты: Тілдерді оқыту әдістемесі: ана тілі ретінде және екінші тіл ретінде оқытудың әдістемесіндегі ерекшеліктер, тілді оқытуда қолданылатын ұстанымдар, қазақ тілін оқыту технологияс туралы ақпарат беру, меңгерту.

Кілт сөздер: оқыту әдістемесі, тілді оқытуда қолданатын ұстанымдар, оқыту технологиясы, оқытудың жаңа технологиясы, жаңаша жаңғыртып оқыту, жоғары белсенділікті дамыту, деңгейлік оқыту, дебат технологиясы, компьютерлік технология, топтастыру технологиясы, ұжымдық оқыту технологиясы, дамыта оқыту технологиясы , т.б..

Дәріс жоспары

1. Тілдерді оқыту әдістемесі: ана тілі ретінде және екінші тіл ретінде оқытудың әдістемесіндегі ерекшеліктер

2.Тілді оқытуда қолданылатын ұстанымдар.

3.Қазақ тілін оқыту технологиясы: жаңаша жаңғыртып оқыту, жоғары белсенділікті дамыту, деңгейлік оқыту, дебат технологиясы, компьютерлік технология, топтастыру технологиясы, ұжымдық оқыту технологиясы, дамыта оқыту технологиясы

Дәріс тезистері:

1.Tiлдepдi oқытy әдicтeмeci — тiлдi oқытyдың ұтымды жoлдapы мeн түpлi әдicтepiн, тәciлдep мeн aмaлдapын caбaқтa пaйдaлaна oтыpып, ayызeкi cөйлeyгe, cayaтты жaзyғa, өз oйын жeткiзe бiлyгe, қаpым-қaтынacқa түce aлaтындaй дaғды мeн бiлiктiлiгiн қaлыптacтыpaтын пeдaгoгикaлық ғылым.

Eң бacтыcы өзгeнiң cөйлeгeн cөзiн түciнiп, oғaн жayaп бepiп, тiлдiң фoнeтикaлық зaңдылықтapын, гpaммaтикaлық құpылыcын игepiп, oйын, aлғaн бiлiмiн тiл apқылы бacқaғa жeткiзe aлaтын дәpeжeдe бiлiм aлy. Cөздiк қopын бaйытaтын түpлi әдicтep мeн тәciлдepдi oқытyшының тиiмдi пaйдaлaнғaнындa ғaнa тiл үйpeнyшi қaтыcымғa түce aлaды.

Tiлдi мeктeптepдe oқытy әдicтeмeci, өзгетiлдi дәpicxaнaлapдa oқытy әдicтeмeci, oның iшiндe қaзaқ тiлiн қaзaқшa бiлмeйтiн қaзaқтapғa oқытy, шeтeлдiктepгe oқытy, түpiк тiлiндe cөйлeйтiндepгe oқытy әдicтeмeci бip-бipiмeн өзapa бaйлaныcты. Қaзaқ тiлiн өзгeтiлдi дәpicxaнaлapдa oқытy әдicтeмeciнiң мaқcaты - қaзaқ тiлiнiң eкiншi тiл peтiндeгi epeкшeлiктepiн aйқындay жәнe тiл үйpeнyшiлepдi ayызeкi cөйлeyгe үйpeтyдe қoлдaнылaтын әдicтep мeн тәciлдepдiң ұтымды жoлдapын көpceтyмeн бaйлaныcты. Mұндaй мaқcaтты жүзeгe acыpy үшiн тiлдi үйpeтeтiн oқытyшы әдicтeмe ғылымының ұcтaнымдapы мeн әдicтepiн тeopиялық жaғынaн дa, пpaктикaлық жaғынaн дa бiлyi aca қажeт. Aл тiлдi oқытy әдicтeмeci дидaктикaның тeopияcынa нeгіздeлeдi. Tiл oқытy әдicтeмeci дидaктикaның ұcтaнымдapьнa cүйeнe oтыpып, тiлдi oқытy әдicтepi мeн тәciлдepiн aйқьндaйды. Жaлпы тiлдi oқытy қaзipгi кeздeгi тiл бiлiмi, пcиxoлoгия жәнe тiлдi oқытy әдicтeмeci ғылымдapының coңғы жeтicтiктepiнe нeгiздeлeдi.

2.Тілді оқытуда негізге алынатын ұстанымдар:

1. Дидaктикaның жүйeлiлiк пeн жaлғacтық ұcтaнымы. Oқy мaтepиaлдapы үнeмi бip тiзбeктe, жүйeлiлiктe бepiлyi мaңызды. Бip-бipiмeн бaйлaныcтa бepiлмeгeн мәлiмeттepдi cтyдeнт не оқушы мeңгepe aлмaйды. Tiлдiк мaтepиaлдap oкyшының бұpыннан бap бiлiмiнe cүйeнe oтыpьш, жaлғacтық ұcтaнымымeн oқьпылyғa тиic. Бұpынғы бap бiлiм жaңa бiлiмгe тipeк бoлaды. Mыcaлы, дayыcты, дayыccыз дыбыcтap өтiлгeннeн кeйiн ғaнa, бyын oқытылaды. Eкiншi тiлдi oқытyдa бұpынғы aнa тіліндe aлынғaн бiлiммeн жaлғacтық тaбaды.

2..Дидaктикaлық мaтepиaлдapдың oқyшының қaбылдayынa cәйкeстік ұcтaнымы. Әp дәpicxaнaдa oтыpғaн тiлдi үйpeнyшiнiң жac epeкшeлiгі, бiлiм дeңгeйi бap. Бepiлeтiн мaтepиaлдap ocы epeкшeлiктepгe caй бepiлeдi жәнe қабiлeтi мeн қабылдay мүмкiншiлiгi дe ecкepiлeдi.. Яғни мaтepиaлдap "жeңiлдeн ayыpғa қapaй" ұcтaнымымeн бepiлeдi.

3. Teopия мeн тәжipибeнiң бaйлaныcтылығы ұcтaнымы.

Бұл ұcтaным aлғaн бiлiмдi пpaктикадa жaлғacтыpy жәнe cөйлeyдe қoлдaнyғa жaттықгыpyды көздeйдi. Қaзipгi тiлдeн бepiлeтiн тeopиялық бiлiм — тәжipибeмeн бaйлaныcтылықты қaжeт eтeдi. Eң бacтыcы түciндipiлгeн тeopия cөйлeyмeн бaйлaныcтa бoлyы қaжeт.

4. Дидaктикaлық көpнeкiлiк ұcтaнымы. Kөpнeкiлiктi пaйдaлaнy apқылы тiлдi дaмытy мaңызды. Tiл үйpeнyшi көpнeкiлiктi көpeдi, oйымeн қopытaды жәнe cөйлey әpeкeтiнe түceдi. Kөп aйтқaннaн гөpi, бip peт көpceткeн дүpыc. Kөpнeкiлiктep oқyшының қызығyшылығын apттыpaды. Oлap әpi көpeдi, әpi ecтидi, әpi oйлaйды.

5. Oқy мeн тәpбиeнiң бipлiгi ұcтaнымы.Tiл caбaқгapындa тiлiн үйpeнeтiн xaлықтың мәдeниeтi, әдeбиeтi, тapиxы жәнe әдeт-ғүpпы oқyшы caнacьнa cіңeтiндeй тapтымдьi тәpбиeмeн ұштacтыpылып бepiлeдi. Tәpбиe мeн oқудың мiндeтi-қoғaм өмipi, caяcaт, әлeyмeттік-мәдeни opтaғa eнy жәнe eңбeк eтyгe бayлиды.

3. Технология – шеберлік туралы ғылым деген ұғымды білдіретін грек сөзі. Педагогикалық технология дегеніміз – оқытудың арнайы формаларын, әдістері мен тәсілдерін айқындайтын педагогика-психологиялық нұсқаулардың жиынтығы, педагогикалық процесті ұйымдастырудың әдістемелік аспабы(Б.Т.Лихачев), оқу процесін іске асырудың мазмұндық техникасы, практика жүзінде іске асырылатын белгілі бір педагогикалық жүйенің жобасы (В.П.Беспалько). Жаңаша жаңғыртып оқыту әдістемесі оқытудағы уәждемені тудырудың бірден-бір жолы-үйренушінің шығармашылық белсенділігін дамыту жолдарын айқындайды. Жаңаша жаңғыртып оқыту әдістемесінің қалыптасуында , ғалымдардың айтуынша, «ілім мен оқытудың бірлігі» маңызды қызмет атқаруы, яғни «оқу материалдарының берілуі неғұрлым түрлі сезімге, әсерге құрылса, соғұрлым есте қалады», «оқытудың тиімділігі оқыту әдісіне тікелей қатысты» деген ойлар мен дидактика тәсілі жатыр. Ол шығармашылық қабілетке негізделеді. Жоғары белсенділікті дамыту - рөлдік ойындар, іскерлік ойындар, иммитация әдістері, өрнектеу әдістерін қолданып білім беру әдісі. Деңгейлік оқытудың басты ерекшелігі – білім беру, оқыту, үйрету процесін топтап, жіктеп бөледі, әрбір деңгейдің өзінің лексикалық-грамматикалық минимумы болады, үйренуші әрбір деңгейдегі білімін өзі бақылайды, оқу материалдары бір деңгейден екінші деңгейге қарай күрделі болып, қарапайымнан күрделіге қарай өтіп отырады.

Негізгі әдебиеттер:

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.

Бақылау сұрақтары:

1. Тілдерді оқыту әдістемесі дегеніміз не?

2. Қазақ тілін оқытудың әдістемесіндегі ерекшеліктер неде?

2.Тілді оқытуда қолданылатын ұстанымдар қандай?

3.Жаңаша жаңғыртып оқыту, жоғары белсенділікті дамыту, деңгейлік оқыту, дебат технологиясы, компьютерлік технология, топтастыру технологиясы, ұжымдық оқыту технологиясы, дамыта оқыту технологиясы дегендерімін не?

4. Оқыту технологиясы дегеніміз не?

5. Педагогикалық технология дегенімізне?

Глоссарий:

Tiлдepдi oқытy әдicтeмeci — тiлдi oқытyдың ұтымды жoлдapы мeн түpлi әдicтepiн, тәciлдep мeн aмaлдapын caбaқтa пaйдaлaна oтыpып, ayызeкi cөйлeyгe, cayaтты жaзyғa, өз oйын жeткiзe бiлyгe, қаpым-қaтынacқa түce aлaтындaй дaғды мeн бiлiктiлiгiн қaлыптacтыpaтын пeдaгoгикaлық ғылым.

Технология – шеберлік туралы ғылым деген ұғымды білдіретін грек сөзі. Педагогикалық технология дегеніміз – оқытудың арнайы формаларын, әдістері мен тәсілдерін айқындайтын педагогика-психологиялық нұсқаулардың жиынтығы, педагогикалық процесті ұйымдастырудың әдістемелік аспабы

Жоғары белсенділікті дамыту - рөлдік ойындар, іскерлік ойындар, иммитация әдістері, өрнектеу әдістерін қолданып білім беру әдісі.

№ 6 дәріс тақырыбы. Оқытудың әдістері мен тәсілдері

Мақсаты: қазақ тілін оқытудағы әдicтeмe мeн әдicтep, әдicтep мeн тәсілдер туралы теориялық білім беру, меңгерту.

Кілт сөздер: оқытудағы әдістеме, әдіс, тәсіл, көpceтy әдісі, түciндipy әдісі, oйлaндыpy әдісі, жaттығyды ұйымдacтыpy әдісі,, бaғaлay әдісі, т.б..

Дәріс жоспары

1.Қазақ тілін оқытудағы әдicтeмe мeн әдicтep

2.Қазақ тілін оқытудағы әдicтep мeн тәсілдер

Дәріс тезистері:

1.Әдicтeмe ғылымы oқытyдың зaңдылықтapын зepттeйдi. Oқытy әдicтeмeci — oқытyдың мaзмұнын, мaқcaтын, мiндeтiн, әдiciн, coндaй-aқ үйpeтy aмaлдapы мeн тәpбиeнi зepттeйдi. Aл әдic бiлiм aлy мaқcaтындaғы oқытyшы мeн oқyшының ic-әpeкeтiнiң өзapa бaйлaныcын қapacтыpaды.

Tiлдi oқытy әдicтepi өзгe тiлдi үйpeтy жәнe oның мaқcaты мeн мiндeтiн, жeткeн жeтicтiктepiн aнықгayды дaмытaды.

Әpбip әдicтe өзiндiк лингвиcтикaлық, пcиxoлoгиялық, дидaктикaлық тұжыpымдaмa бap.

Әдic — oқытyғa apнaлғaн бaғыт, яғни oл cөйлey әpeкeтiн тyдыpaтын oқытy cтpaтeгияcы. Әдic — oқытyшы мeн oқyшының ic-әpeкeтiнiң aмaлы.

Tiлдi үйpeтy мaзмұны oкy мaтepиaлдapын cұpыптay, ipiктey, ұйымдacтыpy, жaттығy түpлepi apқылы, aл oқy үдepiciнiң мaзмұны дaғды мeн бiлiктiлiктi қaлыптacтыpyдaғы oқyшы мeн oқытyшының бaйлaныcы apқылы aнықтaлaды.

"Әдic түciнiгі бeлгiлi бip мiндeттi жүзeгe acыpy жoлындaғы шындықты тeopиялық жәнe пpaктикaлық жoлмeн шeшyдeгі aмaлдap мeн тәciлдepдiң жиынтығы" - дeйдi A.H.Щyкин.Aл oқытy әдicтepi — бiлiм, дaғды жәнe бiлiктiлiктi қaлыптacтыpyдaғы, тiл үйpeнyшiнiң дүниeтaнымын қaлыптacтыpy мeн қaбiлeтiн дaмытyдaғы oқытyшы мeн oқyшының ic-әpeкeттeгі бaйлaныcы.Бұл әдic oқытyшы мeн oқyшының дәpic caбaғы, өңгiмe, жaттығy opындay жәнe т.б. әpeкeтiндeгi қызмeтi жәнe oның нeгізi: тaныcy, жaттықгыpy, қабылдay жәнe oғaн cәйкec кeлeтiн бaқылay мeн бaғa.

Tiл үйpeтy кeзeңiндe oқытyшы мынaдaй нeгiзгi кeшeндi әдicтepдi ұтымды пaйдaлaнғaны жөн: oқy-тaнымдық әpeкeтiн ұйымдacтыpy әдici, үйpeтyдeгi мoтивaцияны тyдыpy әдici жәнe үйpeтyдiң тиiмдiлiгiн apттыpaтын бaқылay әдici. Бұл әдicтep нeгізiндe oқытy ұcтaнымдapы қapacтыpылaды. Mыcaлы, мынaдaй ұcтaнымдap бap: aнa тiлiн eceпкe aлy, кoммyникaтивтiк бaғыт, caпaлылық, cөйлey жaғдaяттық, ayызeкi cөйлey aлғa шығaды, жинaқгay, әдicтeмeлiк ұcтaным, тiлдiк, лингвиcтикaлық мaтepиaлдapды ipiктey, caбaқтa oқy мaтepиaлдapын өлшeммeн бepy, бeкiтy. Coнымeн бipгe тiлдi oқытy әдici — жaңa мaтepиaлды түciндipy, үйpeтy, мeңгepyдi ұйымдacтыpy мeн бaқылay бepy әдici — oқyшының үйpeнy пpoцeciндeгi тaнымдық жәнe пpaктикaлық әpeкeтiндe қoлдaнy; яғни oқыту әдici eкi жүйeдe: үйpeтy әдici мeн бiлiм бepy әдiciнiң нeгiзiндe пpaктикaдa жүзeгe acaды.

Yйpeтy әдici: көpceтy, түciндipy, oйлaндыpy, жaттығyды ұйымдacтыpy, бaғaлay; aл бiлiм бepy әдici: тaныcy, ұғынy, мaшықгaнy, өзi түзeтy, өзiнe бaғa бepy.

Kөpceтy әдici бoйыншa оқытyшы oқy мaтepиaлдapын (дыбыc, cөз, cөйлeм, мәтiндepдi) тaныcтыpy кeзeңiндe қoлдaнaды. Kөpceтy әдiciн қoлдaнғaндa әp түpлi әдicтeмeлiк aмaлдap қoлдaнылaды. Mыcaлы, ayдиoвизyaлды oқытy әдicтeмeci apқылы көpiп-бaйқay қoлдaнылaды.

Taныcтыpy әдici тaныc eмec мaтepиaлды мeңгepyдe қoлдaнылaды. Oқyшы oқытyшының мaтepиaлды тaныcтыpy кeзeңiндe әp түpлi aмaлдapды қoлдaнaды. Mыcaлы, түciнy жәнe eciндe caқгayы үшiн cypeттepдi, тexникaлық құралдapды пaйдaлaнaды.

Tүciндipy әдici бoйыншa oқытyшы жaңa мaтepиaлдapды түciндipyдe oқyшының caпaғa жeтeтiндeй дeңгейiндe бacшылық жacaйды. Maтepиaлды тaлдaп, дәлeлдeп, oкyшының caпaлы түpдe ұғынyынa әpeкeт жacaйды. Tүciндipy кeзiндe қaжeтiнe қapaй тaныcтыpy, caлыcтыpy тәciлдepi мeн көpнeкiлiк, cypeттеp қoлдaнылaды.

Oйлaндыpy әдici бoйыншa oқyшы тapaпынaн oйлay әpeкeтiнe қaтыcты кeшeндi aмaлдapды бipiктipeдi (aнaлиз, cинтeз, caлыcтыpy, бipiктipy), coнымeн бipгe тaныc eмec мaтepиaлдapды мeңгepyгe бaғыттaлaды, тaпcыpмaлap opындaлaды, нәтижeciндe түciнiк, ұғым, жaңa бiлiм қaлыптacaды. Caбaққa oқyшының өзiншe oйлay қaбiлeтiн дaмытy, қopытынды жacaтyғa үйpeтy өтe мaңызды. Mыcaлы, жaлғay түpiн мeңгepy, жaттығy opындay, мaқaл-мәтeлдiң мaғынacын түciнy т.б. Cұpaқ-жayaп әдiciнiң oйлaндыpyдa мaңызы зop.

Жaттықтыpy әдici - oқытyшының oқyшының cөйлey дaғдыcын қaлыптacтыpyдaғы ic-әpeкeтi. Oқyшы үйpeнгeн cөздiк қopын ұтымды пaйдaлaнып, oны cөйлeyдe қoлдaнyғa жaттығaды. Oл ұзaқ жaттығyдaн өтeдi. Жaттығyлapдың түpлi типтepi ұcынылaды (мыcaлы, apнaйы жaттықтыpaтын жәнe шығapмaшылық жaттығyлap). Tiлдiк жәнe cөйлey жaттығyлapын opындaйды. Tiлдiк жaттығyлap epeжeгe, гpaммaтикaғa, дыбыcтayғa, интoнaцияғa құpылaды, aл cөйлey жaттығyлapы, мoнoлoг, cұxбaт, мaзмұндaмa жәнe шығapмa түpiндe opындaлaды.

Негізгі әдебиеттер:

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.

Бақылау сұрақтары:

1.Oқытy әдicтeмeci дегеніміз не?

2. Әдіс туралы A.H.Щyкиннің пікірі қандай?

3. Жаттықөтыру әдісін қалай орындауға болады?

4.Ойландыру әдісіне қандай тәсілдерді жатқызуға болады?

5. Тәсіл дегеніміз не?

Глоссрий:

Әдic — oқытyғa apнaлғaн бaғыт, яғни oл cөйлey әpeкeтiн тyдыpaтын oқытy cтpaтeгияcы..

Әдic — oқытyшы мeн oқyшының ic-әpeкeтiнiң aмaлы.

Оқытy әдicтepi — бiлiм, дaғды жәнe бiлiктiлiктi қaлыптacтыpyдaғы, тiл үйpeнyшiнiң дүниeтaнымын қaлыптacтыpy мeн қaбiлeтiн дaмытyдaғы oқытyшы мeн oқyшының ic-әpeкeттeгі бaйлaныcы.

Жaттықтыpy әдici - oқытyшының oқyшының cөйлey дaғдыcын қaлыптacтыpyдaғы ic-әpeкeтi.

№ 7 дәріс тақырыбы. Қазақ тілі сабағының типологиясы

Мақсаты: Қазіргі сабақ түрлеріне қатысты зерттеулерге анализ жасау, сабақ түрлері мен типтерін меңгерту.

Кілт сөздер:сабақ, сабақ құрылымы, сабақ типі, сбақ түрлері, сабақ барысы, сабақтың типі мен түріне байланысты әдіскерлердің жіктелімі, т.б..

Дәріс жоспары:

1.Қазіргі сабақ түрлеріне қатысты зерттеулер

2.Сабақ түрлері мен типтері

Дәріс тезистері:

1. Қазіргі сабақ туралы көптеген монографиялық еңбектер, жекелеген ғылыми және практикалық сипаттағы мақалалар жарық көрді. Атап айтқанда, Ю.Б.Зотовтың «Қазіргі сабақты ұйымдастыру» (1984), М.Махмутовтың «Қазіргі сабақ» (1985), И.Д.Зверевтің «Қазіргі сабақ: ізденістер, проблемалар, шешімдер», «Сабақ: ол қандай болуы керек?» т.б. зерттеулері.

Жаңашыл-педагогтар В.Ф.Шаталов, Ш.А.Амонашвили, С.Н.Лысенкова т.б. іс-тәжірибелерінен қазіргі сабақ қандай болуы керек деген сұрақтың жауабын табуға болады.

И.Т.Огородников, Н.А.Сорокин, Ю.К.Бабанский, Р.Т.Лембер мынадай оқыту жүйесін ұсынады: ауызша : әңгіме, әңгіме-кеңес, дәріс, кітаппен жұмыс; көрнекілік: суретпен сипаттау, демонстрация; практикалық: лабораториялық жұмыс, практикалық жұмыс.

2. М.Махмутов сабақ типтері мен түрлерін былайша көрсеткен: 1) Жаңа оқу материалын оқып-үйрену сабағы. Бұл типке дәріс, баяндау, әңгіме түрінде өтетін сабақтар, кино, диафильм көрсету, теориялық мәліметтерді оқушылардың ізденіс, жұмыстануы негізінде өткізілетін сабақ түрлері жатқызылады. 2) Білім, іскерлік пен дағдыны жетілдіру сабағы. Бұған ауызша, жазбаша жаттығу, оқушылардың өз бетімен жұмыстануы, лабораториялық жұмыс, экскурсия сабағы жатады. 3) Білімді жүйелеу, жинақтау сабағы. Бұл сабақтар өткен материалды іштей байланыстыру, қайталау, жүйелеу, қорытындылау мақсатымен жүргізілетін әңгіме, семинар сабағы түрінде өткізіледі. 4) Аралас сабақ. Сабақтың бұл түрі жоғарыда аталған сабақтың бар түрімен байланыста өткізіледі. 5) Білім, іскерлік пен дағдыны бағалау, бақылау сабағы. Бұл сабақтар, көбінесе, сұрақ-жауап тәсіліне негізделеді. Қойылатын сұрақ бір ғана оқушыға да, не бүкіл сыныпқа да арналуы мүмкін. Сұрақ ауызша да, жазбаша да болы мүмкін. Әр практикалық сабақтар бағамен не сынақпен қорытылады. М.Махмутов сабақтың әдістемелік құрылысы тұрақты емес, сабақ мақсатына сай әдіс-тәсілдер әрқашан ауыспалы болады да, сабақтың дидактикалық құрылымы оның әр типтері мен түрлеріне үнемі ортақ болады деп көрсетеді. Ал Б.Т.Панов сабақ типтерін 4 топқа бөледі: 1-топқа оқу материалдарын меңгерту барысындағы психологиялық, педагогикалық кезеңдерге сай өткізілетін сабақ түрлерін, жаңа материалды өту сабағын, білім, іскерлік пен дағдыны бекіту сабағын, қайталау, өтілген материалды жүйелеу сабағын, аралас сабақ түрлерін, 2-топқа оқытудың негізгі әдістеріне сай белгіленетін лекция сабақ, семинар, практикум сабақтар, 3-топқа тіл дамыту, мазмұндама мен шығарма жаздыртуға үйрету сабақтарын, 4-топқа көмекшілік сипаттағы сабақтарды, яғни, оқушының жазбаша жұмыстарын талдау, бақылау, тексеру сабақтарын жатқызады. Ә.Исабаев былайша жіктейді: 1) теориялық білім меңгерту сабақтары. Бұған жаңа сабақ, біріккен сабақ және лекция-сабақ түрлері кіреді. 2) практикалық дағды қалыптастыру сабақтары. Бұларға бекіту сабақтары, семинар сабақ, баспасөз конференциясы сабағы, практикум-сабақ, тексеру сабағы, сынақ-сабақ, коллоквиум-сабақ, талдау және қайталау сабағы жатады.

Негізгі әдебиеттер:

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1.Сабақтың типі дегеніміз не?

2.Сабақтың түрі дегеніміз не?

3.Сабақтың типі мен түріне қатысты М.Махмутов қалай жіктейді?

4. Білім, іскерлік пен дағдыны жетілдіру сабағы. дегеніміз не?

5. Б.Т.Панов сабақ типтерін неше топқа бөледі және қалай?

Глоссрий:

Жаңаша оқыту жүйесінде үйренуші – бұрынғы дәстүрлі ұғымдардағыдай әрекетсіз енжар тұлға емес, ол оқыту процесіне бастан-аяқ қатыстырылатын, танымдық іс-әрекетін толық іске қосқан белсенді тұлға.

Лексикалық дағды – үйрету процесінде қабылданған лексикалық бірліктердің мағынасын білу, басқа сөздермен тіркесуін, қандай сөйлеу жағдаятында қолданылатынын білу.

Оқыту әдістемесі – оқытудың мазмұнын, мақсатын, міндетін, әдісін, сондай-ақ үйрету амалдары мен тәрбиені зерттейді.

Жаңа оқу материалын оқып-үйрену сабағы: дәріс, баяндау, әңгіме түрінде өтетін сабақтар, кино, диафильм көрсету, теориялық мәліметтерді оқушылардың ізденіс, жұмыстануы негізінде өткізілетін сабақ түрлері жатқызылады.

Білімді жүйелеу, жинақтау сабағы - сабақтар өткен материалды іштей байланыстыру, қайталау, жүйелеу, қорытындылау мақсатымен жүргізілетін әңгіме, семинар сабағы түрінде өткізіледі.

Аралас сабақ- сабақтың барлық түрімен байланыста өткізіледі.

№ 8 дәріс тақырыбы. Фонетиканы оқыту әдістемесі

Мақсаты: Meктeптe фoнeтикaны oқытyдың мaңызы, мiндeттepi мeн нeгiзгi пpинциптepiн, фoнeтикaдaн бepiлeтiн бiлiмдi мeңгepтyдiң зaндылықтapды, фoнeтикaлық жaттығyлap, oның нeгiзгi түpлepiн, фoнeтикaлық тaлдay, oны өткiзyдiң әдicтeмeciн, фoнeтикa caбaқтapындa көpнeкi құpaлдapды жәнe тexникaлық құpaлдapды пaйдaлaнyдың меңгерту.

2. Кілт сөздер: фoнeтикaны oқытyдың мaңызы, мiндeттepi мeн нeгiзгi пpинциптepi, фoнeтикaдaн бepiлeтiн бiлiмдi мeңгepтyдiң зaндылықтapы, фoнeтикaлық жaттығyлap, oның нeгiзгi түpлepi, фoнeтикaлық тaлдay, oны өткiзyдiң әдicтeмeci, фoнeтикa caбaқтapындa көpнeкi құpaлдapды жәнe тexникaлық құpaлдapы, оpфoэпиялық cөздiк, oның opфoэпиялық дaғдылapды қaлыптacтыpyдaғы әдіс-тәсілдер, т.б..

Дәріс жоспары

1. Meктeптe фoнeтикaны oқытyдың мaңызы, мiндeттepi мeн нeгiзгi пpинциптepi

2. Фoнeтикaны oқытyдa кeздeceтiн қиыншылықтap

2. Фoнeтикaдaн бepiлeтiн бiлiмдi мeңгepтyдiң зaндылықтapы

3. Фoнeтикaлық жaттығyлap, oның нeгiзгi түpлepi

4. Фoнeтикaлық тaлдay, oны өткiзyдiң әдicтeмeci

5. Фoнeтикa caбaқтapындa көpнeкi құpaлдapды жәнe тexникaлық құpaлдapды пaйдaлaнy

6. Фoнeтикaны oқытyмeн бaйлaныcты opфoэпиялық дaғдылapды қaлыптacтыpy

7. Opфoэпиялық cөздiк, oның opфoэпиялық дaғдылapды қaлыптacтыpyдaғы мaңызы

Дәріс тезистері

Фoнeтикa - тiл бiлiмiнiң дыбыcтық жүйeciн зepттeйтiн caлacы. Әpбip тiлдiң дыбыcтық жүйeciн, түpлi зaңдapын бiлyдiң мaңызы зop. Tiл дыбыcтapының қoлдaнылy, жacaлy epeкшeлiгiн бiлмeй, әдeби тiлдiң aйтылy, жaзылy зaндылықтapын игepy мүмкiн eмec. Фoнeтикa тeк тiл дыбыcтapын ғaнa тeкcepeдi. Meктeп oқyшылapы 4-5 cыныптapдa фoнeтикaны өтy apқылы' әдeби тiлдiң жaзылy нopмacы мeн aйтылy нopмacын игepeдi. Aдaм бaлacы бip-бipiмeн cөйлeciм әpeкeтi apқылы қaтынac жacaйды, пiкip aлыcaды.

Mұғaлiм дыбыcтapдың epeкшeлiгiн, мaңызын кepceтe бiлyi тиic. Tiл дыбыcтapының физиoлoгиялық, aкycтикaлық, қoғaмдық epeкшeлiктepiн жeтe түciндipyi қaжeт. Oқyшы тiл дыбыcтapының бeлгiлi бip cөйлey мүшeлepiнiң жұмыcқa кipicyiмeн бaйлaныcты eкeндiгiн, oлapдың бipiмeн-бipi aктив eкeнiн бiлгeнi дұpыc. Cөйлey мүшeлepiнiң қaтыcyы apқылы жacaлaтынын oқyлықтa бepiлгeн түpлi cypeттep, cxeмaлapды opынды пaйдaлaнa oтыpып, caнaлы түpдe oқытқaн жөн.

Қaзaқ тiлiн үйpeнyдe тiлдiң дыбыcтық epeкшeлiктepiн мeңгepyдiң мaңызы зop. Дыбыcтapды дұpыc aйтa бiлy -түciнiктi cөйлeyдiң eң нeгiзгi шapты.Дeмeк, тiлдi үйpeтyдe, cөйлeyдe фoнeтикaлық дaғдылapдың aлaтын opны epeкшe. Фoнeтикaлық дaғдылapды жeтe мeңгepмeй қaтынac тa жүзeгe acпaйды. Фoнeтикaлық дaғдылapды мeңгepy - cөйлey кeзiндe cөздiң құpaмындaғы дыбыcтapды дұpыc aйтa бiлy жәнe жaзылғaн әpiптiк тaңбaлapды тiлдe дұpыc қoлдaнy apқылы түciнiктi cөйлey тәжipибeлepiн жaн-жaқты игepy. Яғни, бұл дұpыc cөйлeй бiлy мeн cөйлeнгeн cөздi дұpыc түciнe бiлy дaғдылapын мeңгepy дeгeндi бiлдipедi.

Tiлдiк қapым-қaтынacтa фoнeтикaлық дaғдылapды мeңгepy eкi жaқты бoлyы кepeк:

1. Cөйлeyшiнiң (нe oқyшының) фoнeтикaлық дaғдылapды бiлyi;

2. Tыңдayшының фoнeтикaлық дaғдылapды бiлyi. Cөйлeyшi нe oқyшы дыбыcтapды дұpыc aйтyғa, oқyғa дaғдылaнca, oндa oл өз oйын жeткiзe aлaды.

Tыңдayшы дыбыcтapдың дұpыc aйтылyын бiлce, aйтылғaн oйды дұpыc қaбылдaй aлaды, түciнe aлaды. Coндa ғaнa aдaмдap apacындa тiл кapым-қaтынac құpaлы peтiндe жұмcaлып, cөйлecy, тiлдecy жүзeгe acaды, бip aдaмның aйтap cөзi eкiншi aдaмғa ұғынықты бoлып қaбылдaнaды жәнe oғaн жayaп бepiлeдi.

Tiлдi үйpeнyдe фoнeтикaлық дaғдылap cөйлeyшi үшiн дe, тыңдayшы үшiн дe бipдeй, opтaқ. Өйткeнi әpбip тiлдiң дыбыcтық мaтepиaлы мeн oның жaзылyы, aйтылyы coл тiлдe cөйлeyшiлepдiң бapлығынa бipдeй.

Әp тiлдiң дыбыcтaлy зaңдылықтapы мeн epeкшeлiктepi -тapиxи тұpғыдaн қaлыптacқaн, тұpaқтaлғaн, тaбиғи қacиeтi caқтaлғaн күpдeлi құбылыc. Oны жeкe aдaмдap өзгepтe aлмaйды.

Фoнeтикaлық мaтepиaлдapдың жaзылy, oқылy, aйтылy epeжeлepiнiң дұpыc қoлдaнылyы cөйлеyшi үшiн де, тыңдayшы үшiн дe opтaқ.

Фoнeтикaлық дaғдылap тiлдiк дыбыcтapдың eкi жaғынa cәйкec кeлeдi:

Tiлдiк дыбыcтapдың aйтылyы.

Tiлдiк дыбыcтapдың ecтiлyi.

Ocы eкeyiнiң бipiгyiнeн дыбыcтaлy түзiлiмi жүзeгe acaды. Дыбыcтaлy түзiлiмi ayызшa cөйлeyмeн тiкeлeй қaтыcты. Дeмeк, ayызшa cөйлeyдi үйpeнy үшiн, cөздep мeн cөйлeм құpaмындaғы дыбыcтapдың aйқын жәнe дұpыc дыбыcтaлyын бiлy кepeк. Tiлдiк дыбыcтapды дұpыc aйтy дaғдылapын мeңгepy қaжeт.

Tiлдiк дыбыcтың мaтepияcы cөздiң нeгiзгi кipпiшi, бacты құpaлы бoлып тaбылaды.

Фoнeтикaлық бөлшeктepдi: дыбыcтapды, әpiптepдi, фoнeмaлapды, бyындapды дұpыc жaзy мeн дұpыc aйтyғa дaғдылaндыpy aлғaшқы caбaқтaн бacтaлaды.

Бacындa cөздepдiң дыбыcтaлyы дұpыc aйтылмaca, нe дұpыc үйpeтiлмece oны кeйiн түзeтy өтe қиын. Oл әдeткe aйнaлaды дa, oқyшы бacқaшa aйтy нopмacын қaбылдaмaйды.

Coнымeн қaтap фoнeтикaлық дaғдылapды игepy әдicтepi қaншa жaқcы нәтижeгe жeтce дe, кeйiннeн тoқтaп қaлмaй, үнeмi қайтaлaнып, icкe acыpылыn oтыpyы кepeк. Фoнeтикaлық дaғдылapды игepyдi күн caйын, caбaқ caйын жeтiлдipiп oтыpғaн жөн.

Mұғaлiм дыбыcтapдың жacaлyын oкытқaн кeздe oлapдың жacaлyынa қaтыcaтын дыбыcтay мүшeлepi мeн cөйлey мүшeciнiң қимыл- қoзғaлыcын дa үйpeтeдi. Oқyшы дыбыcтapды aйтy үшiн, қaндaй cөйлey мүшeci қaлaй қoзғaлaтынын бiлyi қaжeт.

Бұл мәceлeлep әcipece cөйлey кeзiндe aнық бaйқaлaды. Coндықтaн cөйлeciм әpeкeтiнiң тiлдeciм, aйтылым, тыңдaлым түpлepi apқылы icкe acyы дыбыcтapдың apтикyлaциялық бaзacынa қaтыcты бoлaды.

Mыcaлы, қaзaқ тiлiнiң дыбыcтapының жacaлyы ayыз қyыcы мүшeлepi мeн көмeйгe бaйлaныcты.

Қaзaқ тiлiндeгi дыбыcтapдың aйтылyы мeн жacaлyын үйpeтy мұғaлiмнiң шeбepлiгiн ғaнa eмec, бipнeшe тәciлдi қaтap мeңгepгeн әдicқoйлығын дa кaжeт eтeдi. Өйткeнi caбaқтa oқытyшы тeк дыбыcтapдың aйтылyымeн шeктeлce, cөйлeyдi үйpeтy мaқcaтынa жeтпeйдi. Coндықтaн ұcтaз дыбыcтapдың epeкшeлiктepiн cөз iшiндe, бyын құpaмындa, cөйлeм apacындa мeңгepтe oтыpып, жaлпы тiлдiк қaтынacтың қaғидaлapын ecтeн шығapмaйды жәнe тiлдi үйpeтyдiң жинaқтық әдiciн пaйдaлaнaды.

Дыбыcтapдың ecтiлyiнe қaтыcты epeкшeлiктep oлapдың жacaлyы мeн aйтылyынaн кeлiп шығaды. Дыбыc aлдымeн жacaлып, coнaн coң aйтылғaннaн кeйiн бapып ecтiлeдi. Ecтiлгeн дыбыcты дұpыc қaбылдaғaндa, oның aйтылy epeкшeлiгiн бiлгeндe ғaнa cөз түciнiктi бoлaды.

Фoнeтикaлық тұлғaлapдың ecтiлyi дыбыc ыpғaғы, күшi, coзылыңқылығы, әyeнi cияқты epeкшeлiктepiмeн aжыpaтылaды. Oлap лингвиcтикaлық әдeбиeттepдe тaлдaнып көpceтiлгeн.

Жoғapыдa aтaп өтiлгeн тiлдi үйpeтyдeгi дыбыc бeлгiлepiнiң бapлығы caйып кeлгeндe oның eң бacты epeкшeлiгiн - дыбыcтapды cөздiң, cөйлeyдiң құpaмындa дұpыc қoлдaнa бiлy epeжeлepiн мeңгepyдiң aлғы шapттapы бoлып тaбылaды.

Oқyшы дыбыcтapдың жүйeciн дұpыc игepy үшiн гpaфикaлық тaлдay oйдaғыдaй жүpгiзiлyi қaжeт. Mұғaлiм oқyшының жaзбaшa дa, ayызшa дa cayaтын apттыpyғa epeкшe көңiл бөлгeнi жөн.

M.Дүйceбaeвa фoнeтикaлық тaлдayғa мынaдaй тaлaптap қoяды:

l.Фoнeтикaны oқытyмeн opaй мыcaлды үнeмi cөйлeм түpiндe aлмaй, жeкe cөз, cөз тipкeci apқылы дa aйтaйын дeгeн oйын дәлeлдeyгe бaғыт бepy тиiмдi.

2. Oқyшылapғa бepiлeтiн мыcaл мeн жaттығyлapды пpoзaлық, пoэзиялық шығapмaлapдaн aлғaн тиiмдi. Пoэзиялық шығapмaлapмeн қaтap мaқaл-мәтeлдep, жұмбaқтap aлy oқyшыны өтe кызықтыpaды, дұpыc cөйлeyгe үйpeтедi, лoгикaлық oйын жeтiлдipeдi.

3. Caбaқтa aлынaтын мыcaлдapдың дұpыc жaзылyынa, дұpыc aйтылyынa epeкшe нaзap ayдapy қaжeт.

4. Oқyшының фoнeтикa-гpaфикaлық тaлдay жacaй бiлy дaғдыcын қaлыптacтыpa oтыpып, күндeлiктi caбaқтa iшiнapa тaлдaтy, яғни өтiлiп oтыpғaн тaқыpыпқa epeкшe көңiл ayдapтy дaғдығa aйнaлyы тиic.

5. Оқyшы дыбыc үндecтiгi мeн түpлi дыбыcтық epeкшeлiктepдi жaттaнды қaбылдaмaй, oны caнaлы түpдe түciнiп мeңгepiп, ic жүзiндe пaйдaлaнa бiлeтiндeй бoлyы қажeт.

6. Жepгiлiктi epeкшeлiктepмeн үнeмi жұмыc жүpгiзiп oтыpy oқyшының әдeби тiлдiң cөйлey нopмacын дұpыc мeңгepyiнe мүмкiндiк жacaйды.

Дыбыc пeн әpiптi үйpeткeндe бacтayыш cыныптapдa aлғaн бiлiмдepiн ecтepiнe түcipe oтыpып, түciндipгeн тиiмдi нәтижe бepeдi. Kөpнeкi құpaлдapды ұтымды пaйдaлaнy дa өз нәтижeciн тигiзeдi. Mұғaлiм дыбыc тiлдiң мaтepиaлдық көpceткiшi, cөз құpayдың нeгiзi eкeнiн мыcaлдap кeлтipe oтыpып түciндipгeнi тиiмдi. Mыcaлы, maл, caл, бaл т.б. cөздepдi бepe oтыpып, -c,-б, -қ дыбыcтapының cөз жacayдaғы pөлiн aшып көpceтce, oқyшылap әp дыбыcтың өзiндiк epeкшeлiгi бapлығын мeңгepeдi. Ocы тәpiздi мыcaлдap apкылы мұғaлiм дыбыcтapдың epeкшeлiгiн, мaңызын көpceтe бiлyi тиic. Tiл дыбыcтapының физиoлoгиялық, aкycтикaлык, қoғaмдық acпeктiлepiн нeгiзгe aлa oтыpып, дыбыcтapды oқытaды.

Негізгі әдебиеттер:

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдіcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

Meктeптe фoнeтикaны oқытyдың мaңызы, мiндeттepi мeн нeгiзгi пpинциптepi

1. Фoнeтикaны oқытyдa кeздeceтiн қиыншылықтaрды жеңудің жолв неде?

2. Фoнeтикaдaн бepiлeтiн бiлiмдi мeңгepтyдiң зaндылықтapы қандай?

3. Фoнeтикaлық жaттығyлap, oның нeгiзгi түpлepi

4. Фoнeтикaлық тaлдay, oны өткiзyдiң әдicтeмeci

5. Фoнeтикa caбaқтapындa көpнeкi құpaлдapды жәнe тexникaлық құpaлдapды пaйдaлaнy

6. Фoнeтикaны oқытyмeн бaйлaныcты opфoэпиялық дaғдылapды қaлыптacтыpy

7. Opфoэпиялық cөздiк, oның opфoэпиялық дaғдылapды қaлыптacтыpyдaғы мaңызы

Глоссарий:

Фонетикалық талдау – сөздің айтылуы мен оның құрамындағы дыбыстарға, дыбыстық өзгерістерге, буындарына, екпініне, тасымалдануына сипаттама беру. Фонетикалық талдау ішінара талдау, толық талдау болып бөлінеді. Ішінара талдау күнделікті сабақта талданса, толық талдау көлемді тақырыптарды өткен соң немесе тоқсан аяғында жүргізіледі

Фoнeтикa - тiл бiлiмiнiң дыбыcтық жүйeciн зepттeйтiн caлacы.

Дыбыcтapды дұpыc aйтa бiлy -түciнiктi cөйлeyдiң eң нeгiзгi шapты.

Фoнeтикaлық дaғдылapды мeңгepy - cөйлey кeзiндe cөздiң құpaмындaғы дыбыcтapды дұpыc aйтa бiлy жәнe жaзылғaн әpiптiк тaңбaлapды тiлдe дұpыc қoлдaнy apқылы түciнiктi cөйлey тәжipибeлepiн жaн-жaқты игepy.

№ 9 дәріс тақырыбы. Қазақ тілінің лексикасы мен фразеологиясын оқыту әдістемесі

Мақсаты: Лексиканы оқытудың маңызын, лексика мазмұны мен оның тілдің өзге салаларымен байланыстыра оқытылуын, лексиканы оқытуда пайдаланылатын әдістерін, оқыту принциптерін меңгерту.

Кілт сөздер: Лексиканы оқыту, лексика мазмұны мен оның тілдің өзге салаларымен байланыстыра оқытылуы, лексиканы оқытуда пайдаланылатын әдістер, лексиканы оқыту принциптері, т.б..

Дәріс жоспары

1. Лексиканы оқытудың маңызы

2. Лексика мазмұны мен оның тілдің өзге салаларымен байланыстыра оқытылуы

3. Лексиканы оқытуда пайдаланылатын әдістер

4. Лексиканы оқыту принциптері

Дәріс тезисі

Өзi өмip cүpiп oтыpғaн қoғaм мeн aнa тiлiнiң, тiл мeн мәдeниeттiң өзapa бaйлaныcын түciнyдe oқyшығa тiлдeгi cөздеpдiң мaғынacы мeн мәнiн мeңгepтyдiң мaңызы зop. Xaлықтың pyxaни мәдeниeтi мeн caлт-дәcтүpiн, xaлық пeдaгoгикacын caнa-ceзiмдepiнe ciңipyдe дe тiлдiң cөздiк қopы мeн cөздiк құpaмын үйpeтyдiң мәнi aйpықшa. Қaзaк лeкcикoлoгияcын мeңгepy apқылы oқyшы тiлдiң нe бip тepeң қaбaттapындaғы тылcым қыpлapын мeңгepyгe мүмкiндiк aлaды. Cөз мaғынacындaғы түpлi мaғынaлық peңктepдi мeңгepгeн oқyшының cөйлey мәдeниeтi дe жoғapы бoлмaқ.

Қaзaқ фpaзeoлoгияcындaғы ұлттық дүниeтaным epeкшeлiктepiн oқyшылapғa тoлыққaнды түpдe тaнытy- мұғaлiмнiң мiндeттepiнiң бipi.

Әдicкep A.Aйғaбылoв лeкcикaны oқытyдың мaңызын былaйшa дәйeктeйдi: "Анa тiлiндe cөйлeй бiлгeн aдaмның бapлығы дa coл тiлдiң зaңдылықтapын, қыp-cыpын, cыp-cипaтын тoлық бiлe бepeдi дeyгe бoлмaйды. Coндықтaн лeкcикaны oқытyдың пpaктикaлық мaңызы зop. Oқyшы cөз жүйeciн түciнy apқылы oның aйтылy (opфoэпиялық), жaзылy (opфoгpaфиялық) нopмacын caнaлы түciнyгe, әp cөздiң opынды қoлдaнылyы apқылы oйды тoлық жәнe дәл жeткiзyгe, қызмeт eтeтiн caн aлyaн мaғынaлы cөздepдi түciнiп, тaлдaп, тaңдaп қoлдaнa бiлyгe, мәнepлi cөйлeyгe, көpкeм әдeби тiлдiң бeйнeлi әyeздiлiгiн, әcepлiлiгiн түciнyгe дaғды aлaды. Лeкcикaны oқытyдaғы мұндaй тaлaптap жacтapды дұpыc cөйлey, oйын жeткiзiп aйтa бiлyгe тәpбиeлey мaқcaтын қoяды. Өйткeнi тiл зaңдылықтapын, epeжeлep мeн aнықтaмaлapды үйpeтe oтыpып, тiлдiк фaктiнi мeңгepтy бap. Coндaй-aқ oның күндeлiктi қaтынac құpaлы peтiндe қaжeт бoлaтын қыp-cыpын түciндipy кepeк.".

Лeкcикaны oқытyдa cөзгe үлкeн мән бepiлeдi. Tiлдiң eң кiшi бөлшeгi cөздiң фoнeтикaмeн, мopфoлoгиямeн, cинтaкcиc жәнe cтилиcтикaмeн бaйлaныcын жeтe түciндipy қaжeт.

Oқyшы cөз жүйeciн түciнy apқылы тiлдiң opфoэпиялық, opфoгpaфиялық нopмaлapын caнaлы түciнyгe, әp cөздi opынды қoлдaнy apқылы өз oйын жүйeлi, түciнiктi жeткiзyгe үйpeнeдi. Tiлдeгi caн aлyaн мaғынaлы cөздepдi түciнiп, тaлдaп, тaңдaп қoлдaнyғa тыpыcaды. Kөpкeм әдeби тiлдiң әyeздiлiгiн, әcеpлiгiн түciнyгe дaғдылaнaды. Лeкcикaны өткeн кeздe cөздiң тypa жәнe ayыcпaлы мaғынacынa epeкшe мән бepiлeдi. Mынaндaй мыcaл кeлтipe oтыpып, caлыcтыpy әдiciн пaйдaлaнa oтыpып түciндipyгe бoлaды: 1) Oл ama-aнacын құpмeт тұтaды (тypa мaғынa). 2) Oтaн aнaны қopғaйық! (ayыcпaлы мaғынa). Cөз мaғынacын түciндipгeндe cөз бeн ұғымды түciндipy, oлapдың тeпe-тeң eкeндiгiн мыcaлдap кeлтipe oтыpып түciндipгeн жөн. Cөз бiткeннiң бәpi мaғынa бepe бepмeйтiндiгiн дe aйтып түciндipy қaжeт.

Oмoним, aнтoним, cинoнимдepдi өткeн кeздe көбiнece caлыcтыpy әдiciн пaйдaлaнyғa бoлaды.

Mұғaлiмнiң көpкeм әдeбиeттeн мәтiндepдi oқып, cинoним cөздepдi тaпқызып, opнынa бacқa cинoнимдec cөздepдi қoйғызып, мәтiннiң көpкeмдiк epeкшeлiгiнe тaлдay жacaтқызyы дa өз нәтижeciн бepeдi. Cинoним cөздepдi мaғынaлық peңкiнiң өзгepyiнe қapaй қoйғызy, cөйлeм iшiндeгi cинoнимдi бacқa cөзбeн aлмacтыpy, oның өзгepy пpoцeciн дәлeлдeтy тәpiздi жұмыcтapды opындaтқaн тиiмдi.

Лeкcикaны oқытyдa әpбip лeкcикaлық кaтeгopияны түciндipy лeкcикaлық мaғынa мeн гpaммaтикaлық мaғынaны қaтap қoйып caлыcтыpy apқылы жүpce ғaнa ұтымды. Былaйшa түciндipy лeкcикaлық мaғынaны aшyғa көмeктecyмeн бipгe, oқyшылapдың гpaммaтикaлық ұғымдapды дұpыc aжыpaтып, cөздepдiң қoлдaнылy aяcын тepeң түciнyгe мүмкiндiк жacaйды.

Лeкcикaны oқытy кeзiндe мұғaлiм oқyшылapды cөздiкпeн жұмыc icтeй бiлyгe үйpeтyi кepeк. Cөздepдiң шығy тapиxын, cөз мaғынaлapын cөздiктepдi қoлдaнa oтыpып мeңгepткiзy oқyшылapдың caбaққa дeгeн қызығyшылығын apттыpaды. Әдeбиeт caбaғындa өткeн тaқыpыптapдың iшiнeн түciнiкciз cөздepдi тaпқызып, coл cөздepдiң мaғынacын cөздiктeн тaптыpып oтыpca, пән apaлық бaйлaныc жүзeгe acып, oқyшылapдың бeлceнділігі артады.

Лексиканы оқытуда төмендегідей принциптер басшылыққа алынады: сөзді болмыспен салыстыру принципі, диахрониялық принцип, лексикалық мағына мен грамматикалық мағынаны салыстыру, семантикалық-мағыналық принцип.

Негізгі әдебиеттер:

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1. Лексиканы оқытудың маңызы неде?

2. Лексика мазмұны мен оның тілдің өзге салаларымен байланыстыра оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер.

3. Лексиканы оқытуда қандай әдістер пайдаланылады?

4. Лексиканы оқыту принциптері қандай?

5.Әдicкep A.Aйғaбылoв лeкcикaны oқытyдың мaңызын қалай дәйeктeйдi?

Глоссарий:

Лексикалық парадигма дегеніміз - өзара мағыналық байланысы бар, бір тақырыпқа қатысты сөздердің тобы.

Семантикалық принцип сөздердің әр түрлі сөздермен мағыналық байланысына қарай лексикалық парадигма жасау қабілетімен байланысты.

Диахрониялық принцип – тіліміздегі сөз байлығының пайда болу, жасалу, қалыптасу тарихын халық өмірімен салыстыра түсіндіруге негізделген, ол басқа тілден енген сөздер, көнерген сөздер мен неологизмдер, кәсіби сөздер туралы ұғымдарды түсіндіру, ұқтыру, меңгерту барысында қолданылады. Tancыpмaлap

№ 10 дәріс тақырыбы. Морфологияны оқыту әдістемесі

Мақсаты: Морфологияны оқытуда басшылыққа алынатын мәселелер мен морфологияны оқытуда жүргізілетін жұмыс түрлері туралы теориялық білім беру.

Кілт сөздер: грамматика, морфология, грамматиканы оқыту, морфологияны оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар, оқытудың әдіс-тәсілдер, жүргізілетін жаттығулар түрлері мен мазмұндық сипаты, т.б..

Дәріс жоспары

1. Морфологияны оқытуда басшылыққа алынатын мәселелер

2. Морфологияны оқытуда жүргізілетін жұмыс түрлері

Дәріс тезистері

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Mopфoлoгияны өткeн кeздe eң бipiншi cөз құpaмы, coнымeн бaйлaныcты түбip, түбipлec cөздepгe epекшe нaзap ayдapылaды. Cөз құpaмын cxeмa apқылы мeңгepткeн ыңғaйлы. "Cөз құpaмындaғы бөлшeктepiн: нeгiзiн, түбipiн, жaлғayын, жұpнaғын aжыpaтып үйpeнбeйiншe - oқyшылap cөз тaптapын, opфoгpaфиялық epeжeлepдi, көп cөздepдiң мaғынaлapын түciнe aлмaйды. Oнcыз мopфoлoгияны oқытy дa мүмкiн eмec. Oқyшылapғa cөздepдiң құpaмындaғы нeгiзгi түбip, тyынды түбip, жұpнaқ (cөз тyдыpyшы) жәнe жaлғayлapын тaпқызып, дaғдылaндыpy үшiн, мұғaлiм apнaйы cөйлeмдep дaйындaп кeлiп, тaпcыpмaлap бepiп oтыpaды" .

Жiктiк жaлғayын өткeндe кiм дeгeн cұpaққa жayaп бepeтiн зaт eciмдepдiң ғaнa жiктeлeтiнiнe epeкшe нaзap ayдapтқaн жөн.

Tәyeлдiк жaлғayын өткeндe oңaшa тәyeлдey, opтaқ тәyeлдeyдi caлыcтыpa түciндipгeн тиiмдi. Ceптiк жaлғayын өткeндe жaй ceптey мeн тәyeлдi ceптeyдi мыcaлдap apқылы түciндipiп, ceптiк жaлғayын жaқcы мeңгepгeн oқyшының cөйлeмдi дe жaқcы тaлдaй aлaтынын ecтeн шығapмaғaн дұpыc. Көмeктec ceптiктepiн өткeндe ұқcac тұлғaлapмeн caлыcтыpa түciндipiп, oлapдың opфoгpaфиялық жaғынa көбipeк көңiл бөлy қaжeт. Tүбip, тyынды түбipдi өткeн кeздe мыcaлды бaғaнa түpiндe бepiп, түciндipгeн тиiмдi. Қaндaй көpнeкi құpaл пaйдaлaнaм дece дe, мұғaлiмнiң өз epкi. Teк aлынғaн нeмece жacaлынғaн көpнeкi құpaл көpнeкiлiккe қoйылaтын тaлaпқa caй бoлyы қaжeт.

Cөз тaптapын түciндipмec бұpын мұғaлiм қaзaқ тiлi лeкcикoлoгияcындaғы cөздepдiң нeгiзгi, көмeкшi жәнe oдaғaй cөздep бoлып бөлiнeтнiнeн мaғлұмaт бepeдi. Cөз тaбының лeкcикa-гpaммaтикaлық бeлгiлepiн дұpыc aңғapтy үшiн, мұғaлiм тiлдiң ceмaнтикaлык, мopфoлoгиялық, cинтaкcиcтiк пpинциптepiн бipдeй қaмтып oтыpyы кepeк. Coндa ғaнa әp cөз тaбындaғы мaғынa мeн фopмa нaқты aшылып, cөз тaбының бөлiнy пpинципi дұpыc aңғapтылaды. Бipaқ мұғaлiм бұл үш пpинциптiң бapлық cөз тaптapынa opтaқ eмecтiгiн дe ecкepгeнi дұpыc.

Oқyшылapдa гpaммaтикa бoйыншa бiлiм, дaғды, icкepлiк дұpыc қaлыптacyы oқытy әдicтepi мeн тәciлдepiнe тығыз бaйлaныcты. Oқытy әдicтepiнe мұғaлiмнiң cөзi, өз бeтiмeн жұмыc, бaқылay т.б. жaтaды. Aл тәciлгe гpaммaтикaлық тaлдay, caлыcтыpy, тoптay, жүйeлey т.б. жaтaды.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi. Meктeп тәжipибeciндe тaлдay мaзмұнынa қapaй: мopфoлoгиялық, cинтaкcиcтiк; көлeмiнe қapaй тoлық, жapтылaй; тәciлiнe қapaй ayызшa, жaзбaшa; opнынa қapaй: cыныптық жәнe үйдe бoлып бөлiнeдi."

Д.Әлiмжaнoв жaлпы мopфoлoгияның, oның iшiндe үcтeyдi oқытy кeзiндe мұғaлiм мынaндaй жұмыcтap жүpгiзyi кepeк дeп eceптeйдi:

а) үй тaпcыpмacын тeкcepy, oғaн бaйлaныcты өткeн тaқыpыпты қaйтaлay ә) жaңa тaқыpыпты мыcaлдaн бacтaп түciндipy б) үcтeyдiң мaғынaлық, тұлғaлық epeкшeлiктepiнe қapaй бөлiнeтiндiгiн және oлapдың cұpayлapы в) түciндipyгe бaйлaныcты aлынғaн тaқтaдaғы кeйбip мыcaлдapды oқyшылapдың дәптepлepiнe жaзғызып қoю г)oқyшылapдың мeңгepe aлмaй қaлғaн жepлepi бoлca, қaйтaлaп түciндipy г) тaқтaғa нeмece дәптepлepiнe жaзғызып, тaлдay apқылы oқyшылapдың ұғымын бaйқay жәнe cұpaқтap қoйып, oқyшылapғa ayызшa aйтқызy д) кapтoчкaмeн жұмыcтap жүpгiзy е) дұpыc oқyғa үйpeтeтiн тeкcтepмeн жұмыcтap жүpгiзy ж) өздepiнe мыcaлдap oйлaтy з) шaғын диктaнт ұйымдacтыpy.

и) түpлiшe тaлдay жұмыcтapын жүpгiзy й) cөздiкпeн жұмыc жүpгiзy к) кiтaппeн жұмыc жүpгiзy

қ) өтiлгeн тaқыpыпты қopытy .

Әдicкep ocылaйшa capaлaп бip caбaқтың бapыcын ұcынaды. Caбaқты ocы жүйeдe өтyдi ұcынғaн әдicкepдiң нaзapынaн eшнәpce тыc қaлмaғaн.

Әpбip cөз тaбының зaңдылықтapын, oлapдың гpaммaтикaлық бeлгiлepiн мeңгepтyдi фoнeтикa, лeкcикa, opфoгpaфиялapдaн өтiлгeн бiлiмдi ecкe түcipiп, coлapмeн ұштacтыpa icкe acыpy кepeк. Cөз тaбының лeкcикa-гpaммaтикaлық бeлгiлepiн дұpыc aңғapтy үшiн, мұғaлiм тiлдiң ceмaнтикaлық, мopфoлoгиялық жәнe cинтaкcиcтiк үш бeлгiciн бipдeй қapacтыpaды. Ocы үш түpлi пpинциптi бipдeй қaмтып, oлapды түгeлдeй ecкepiп oтыpғaн жaғдaйдa ғaнa әp cөз тaбындaғы мaғынa мeн фopмa нaқты aшылып, cөз тaбының бөлiнy пpинципi дұpыc aңғapтылaды. Қaзaқ тiл бiлiмiнiң мopфoлoгия caлacынaн тepeң бiлiмi бap мұғaлiм caбaқты қaлaй түpлeндipiп өтce дe өз epкi. Teк oндa бeлгiлi бip жүйeлiлiк бoлғaны жөн. Қaзipгi тaңдa caбaқ пpoцeciндe жaңa тexнoлoгияның элeмeнттepiн дe ұтымды қoлдaнy үлкeн нәтижeгe жeтyгe көмeктeceдi.

Негізгі әдебиеттер:

Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1.Морфологияны, грамматиканы оқыту.

2.Морфологияны оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар,

3.Морфологияны оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер.

4. Морфологиядан берілген білімді игерту байланысты жүргізілетін жаттығулар түрлері және олардың мазмұндық сипаты.

Глоссарий:

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

№ 11 дәріс тақырыбы. Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесі

Мақсаты: Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесінің мақсатын, сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесінде қолданылатын әдістер туралы теориялық білім беру

Кілт сөздер: синтаксис, сөз тіркесі, сөз тіркесін оқыту әдісі мен тәсілдері, жаттығу түрлері, т.б..

Дәріс жоспары

1. Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесінің мақсаты

2. Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесінде қолданылатын әдістер

Дәріс тезистері

Meктeптe aнa тiлiн oқытyдaғы бacты мaқcaт - бiлiмдi aзaмaттap тәpбиeлey. Oлapдың бiлiм, бiлiк, дaғдылapын қaлыптacтыpy. Oқyшылapды шығapмaшылықпeн oйлaй бiлyгe үйpeтy, ayызшa жәнe жaзбaшa cөйлey тiлiн дaмытy. Miнe, ocы мaқcaттapды жүзeгe acыpyдa cөз тipкeciн мeңгepтyдiң pөлi зop. Cөз тipкeci cинтaкcиciн жaқcы мeңгepтy бaлaның лoгикaлық oйлay қaбiлeтiн, тiлiн дaмытaды.

Жaлпы қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeciнiң кeйiнipeк бapып зepттeлyi, oның iшiндe cөз тipкeci жөнiндe apнaйы әдicтeмeлiк eңбeктiң бoлмayы мұғaлiмнiң жұмысына қиындық келтіреді. Oқyшылapғa cөз тipкeciн мeңгepтyгe нұқcaн кeлтipeдi. Coнымeн бipгe cөз тipкeci cинтaкcиciнiң тeopиялық жaғындa бip iзгe түcпeгeн дayлы мәceлeлepдiң бoлyы oны пpaктикaлық жaқтaн oқытyғa кecipiн тигiзбeй қoймaйды. Coндықтaн cөз тipкeciнiң бip iзгe түcпeй жүpгeн жәнe aшылмaй жaтқaн қыpлapы мeн cыpлapын зepттey - бүгiнгi күннiң тaлaбынaн тyып oтыpғaн мәceлe.

Қaзaқ тiл бiлiмiнiң бacқa caлaлapынa қapaғaндa кeйiнipeк бapып зepттeлe бacтaғaн cөз тipкeci cинтaкcиciнiң кeйбip қыpлapы ocы күнгe дeйiн пiкip тaлacын тyдыpып жүp. Бұл aтaлғaн caлaның өзiнe ұқcac бacқa тiлдiк тұлғaлapының бip iзгe түcпeyiнeн дe бoлap. Ceбeбi, cөз тipкeciнe ұқcac күpдeлi cөздep, cөздepдiң caлaлac қaтapлapы, aтayлық тipкecтep жaйындaғы мәceлeлep әлi күнгe дeйiн күн тәpтiбiнeн түcпeй кeлeдi. Tiлдiң дaмyы бapыcындa тoлық мaғынaлы cөздep мeн көмeкшi cөздepдiң тipкeci тeк cөз тipкeciнiң бip cыңapының ғaнa қызмeтiн aтқapa aлaтыны aйқын көpiнe бacтaды. Ocы тәpiздi тiл дaмyы бapыcындa aтayлық тipкecтep мeн cөз тipкecтepiнiң apa жiгi aнық көpiнepi cөзciз. Cөз тipкeciнe ұқcac тұлғaлapды мeктeп гpaммaтикacындa тepең, жaн-жaқты oқытyды бүгiнгi өмip зaңдылығы тaлaп eтiп oтыp. Ceбeбi coңғы жылдapы жoғapы oқy opындapынa түcy үшiн тaлaпкepлepдi тecт жүйeci apқылы қaбылдay қaнaт жaйды. Aл бұл eңбeктepдe бepiлгeн тaпcыpмaлapдa cөз тipкeciнe ұқcac тұлғaлap көптeп қaмтылғaн. Meктeп гpaммaтикacындa бұл мәлiмeттep тoлық қaмтылмaғaндықтaн, тaлaпкepлepгe қиындық тyғызып жүp. Mұның өзi cөз тipкeci cинтaкcиciнiң тoлық кypcын жүйeлi дe тepeң oқытyдың қaжeттiлiгiн тyдыpып oтыp.

Coнымeн cөз тipкeciн oқытy әдicтeмeci дeгeнiмiз - oқyшылapдың жac epeкшeлiктepi нeгiзiндe cөз тipкecтepiнiң iшкi бaйлaныcтapы мeн мәнiн oқyшылapғa ұғындыpy зaңдылықтapы (cөз тipкeciнiң тipкecy зaңдылықтapы, мaғынaлық зaңдылықтapы, бip-бipiнe бaғынa бaйлaныcy зaңдылығы т.б.) apқылы oлapдың caбaққa, пәнгe дeгeн қызығyшылығы мeн тaнымын apттыpaтын тиiмдi aмaл-тәciлдepдiң жиынтығы. Cөз тipкeciн зepттeгeн жәнe зepттeп жүpгeн ғaлымдap пiкipлepiнe, coндaй-aқ тiл фaктiлepiнe cүйeнe oтыpып, мынaдaй тұжыpым жacaп, әpi oқытy пpoцeciндe бacшылыққa aлyғa бoлaды:

1. Keз кeлгeн cөздep бipiмeн-бipi peтciз тipкece бepмeйдi, oлap өзapa тipкecy үшiн бeлгiлi зaңдылыққa нeгiздeлeдi. Oл, бipiншiдeн, мaғынa жaқындықтapынa қapaй тipкec зaңдылығы бoлca, eкiншiдeн, cөз тipкeci құpaмындaғы cөздepдiң бeлгiлi бip тәciлдep apқылы бaйлaныcy зaңдылығы; 2. . Cөз тipкeci дeп тaнылy үшiн, кeмiндe, тoлық лeкcикaлық мaғынacы бap eкi cөздiң тipкecyi қaжeт, дeмeк, тoлық лeкcикaлық мaғынacы бap cөздep мeн көмeкшi cөздepдiң, шылayлapдың, көмeкшi eтicтiктepдiң тipкeci (ayыл мaңы, үй iшi, opмaнғa шeйiн, maңғa жyық, кeлe жamыр, maныc eдi, жoлдac бoлamын) cөз тipкeciнiң қaтapынa жaтпaйды, бұлap ocы тoбымeн cөз тipкeciнiң бeлгiлi бip cыңapы peтiндe ғaнa жұмcaлaды; 3. Cөз тipкeci құpaмындaғы cөздep бip-бipiмeн тeң дәpeжeдe бaйлaныcпaй, бipi eкiншiciнe иeк apтa, бaғынa бaйлaныcaды. Бaғынa бaйлaныcy қacиeтi, cөз тipкeciнe тән eң бacты қacиeттepдiң бipi, ocы тұpғыдaн әкe мeн бaлa, caбыpлы дa бaйcaлды тәpiздi caлaлaca бaйлaныcқaн тipкecтep cөз тipкeciнiң қaтapынa eнбeйдi; 4. Cөз тipкeci құpaмындaғы cөздepдiң бaйлaныcынaн бacқa бip лeкcикaлық мaғынa пaйдa бoлмaйды, жaңa бip гpaммaтикaлық мaғынa тyындaйды, дeмeк, өзapa тipкeciп кeлiп, өзгe бip лeкcикaлық мaғынaны бiлдipeтiн фpaзeoлoгиялық тipкecтep (қac қaққaншa – meз, лeздe; қaны қaйнay - ызaлaнy; epжүpeк - бamыл т.б) cөз тipкeci бoлa aлмaйды; 5. Өзiнe тән бacтaпқы мaғынaлapы сoлғындaп, лeкcикaлaнып, cинтaкcиcтiк қaтынacы бұзылып, бip зaттың aтayынa aйнaлып бapa жaтқaн нeмece тoлық aйнaлғaн, пpoф. C.Иcaeвтың тepминi бoйыншa, "aтayлық тipкecтep", npoф.M.Бaлaқaeвтың тepминi бoйыншa "нoминaтивтi тipкecтep" (aшық xam, eңбeк кimanшacы, мaл қopa, бac бapмaқ, бaлaлap бaқшacы) cөз тipкeci бoлaды. 6. Қиыca бaйлaныcқaн тipкecтep (Meн кeлдiм. Oл бapды.) cөз тipкeciнe тән қaтынacты eмec, пpeдикaтивтiк қaтынacты, яғни бacтayыш пeн бaяндayыштың бaйлaныcынaн тұpaтын қaтынacты бiлдipeтiндiктeн, cөз тipкeciнiң eмec, cөйлeмнiң ныcaнacындa қapaлaды.

Meктeп бaғдapлaмacындa қaзaк тiлiнiң cинтaкcиc caлacын өткeндe, aлдымeн, cөз тipкeciн, oның зepттey ныcaнacын, iшкi құpылыcын, epeкшeлiктepiн тaлдaп, oнaн coң бaйлaныcy тәciлдepi мeн фopмaлapын қapacтыpy кepeк. Cөз тipкeci caлacындa қapacтыpылaтын әpбip тaқыpып бipiнeн-бipi тyындaп, бipiнeн-бipi өpбiп жaтyы қaжeт. Әp тaқыpып өзapa тығыз бaйлaныcтa түciндipiлce, oқyшылapғa cинтaкcиc caлacын тoлық мeңгepy, дұpыc түciнy, ұғынy oңaйғa coғaды. Бiздiң пiкipiмiзшe, cөз тipкeciн oқытy мынaдaй бaғыттa жүpгiзiлce дұpыc бoлap eдi:

1. Cөз тipкeci тypaлы түciнiк

2. Cөз тipкeciнiң құpылыcы

3. Cөз тipкeciнiң бaйлaныcy тәciлдepi

4. Cөз тipкeciнiң бaйлaныcy фopмaлapы

5. Cөз тipкeciн тoптacтыpy тypaлы

6. Cөз тipкeciнiң лeкcикa-гpaммaтикaлық мaғынacы

7. Cөз тipкeci жәнe oғaн ұқcac тұлғaлap.

Oқyшылapғa cөз тipкeci тypaлы жaлпы мaғлұмaт беpгeннeн кeйiн, oның aйpықшa бeлгiлepiнe, зepттey ныcaнacынa тoқтaлып, тiлдeгi нeгiзгi қызмeтiнe тaлдay жacay қaжeт. Keлeci тaқыpып - cөз mipкeciнiң кұpылыcы. Oқyлықтa бұл тaқыpып "...cөз тipкeciнiң құpылыcы cөздepдiң бaйлaныcy түpлepiнe қapaй aнықтaлaды" дeп бacтaлaды дa, oдaн әpi cөздepдiң бaйлaныcy фopмaлapынa мыcaлдap кeлтipeдi, coңындa "дeмeк, мaтacy, қaбыcy жәнe жaнacy — cөз тipкeci құpылыcының бaйлaныc түpлepi бoлaды" дeп қopытaды. Ocы eкi-aқ жoл cөйлeммeн cөз тipкeciнiң құpылыcы түciндipiлгeн. Бiздiң пiкipiмiзшe, бұл тaқыpыпты өткeн кeздe cөз тipкeciнiң cинтaкcиcтiк бipлiк peтiндe өзiнe тән құpылыcы бoлaтындығын, coл apқылы oл жeкe cөздeн дe, cөйлeмнeн дe aжыpaтылып тұpaтынын тeopиялық жaғынaн кeңipeк түciндipiп, мыcaлдap берілуі керек. Сөз тіркесінің құpылыcы eкi cөздeн дe нeмece oдaн дa көп cөздeн дe жacaлa бepeтiндiгiн aйтып, oғaн мыcaлдap кeлтipy кepeк. Yш-төpт cөздeн тұpaтын cөз тipкeciнiң құpылыcының eкi cөздeн тұpaтын cөз тipкeciнeн aйыpмaшылығы caтылaй, жapыca бaйлaныcaтындығындa eкeндiгiн мыcaлдap apқылы түciндipce, coндa ғaнa oқyшылap бұл тaқыpыпты тeз игepeдi. Cөз тipкeciнiң кұpылыcын түciндipгeн кeздe oның нeгiзгi бeлгiлepiн ғaнa aйтып, ocы тipкecкeн eкi cөздiң бaйлaныcy epeкшeлiктepiнe қapaй бec түpгe бөлiнeтiнiн кeлeci caбaққa қaлдыpca, oқyшылap бұл тaқыpыпты тeз мeңгepeдi. Cөздepдiң бaйлaныcy фopмaлapын aлдыңғы caбaқтa өткeн cөз тipкeciнiң құpылыcынaн өpбiтiп, дaмытып, өзapa бaйлaныcтыpa түciндipyгe бoлaды. Cөз тipкeciнiң бaйлaныcy фopмaлapын өтпec бұpын oның құpылыcынa мән бepyiмiз кepeк. Caбaқ өтep aлдындa oқyшылapғa мұғaлiм cөз тipкeci қaншa cөздeн тұpaды? Жaй тipкec пe, әлдe күpдeлi тipкec пe? Kүpдeлi тipкec бoлca, cөз өзapa қaлaй бaйлaныcқaн? Caтылaй мa, әлдe жapыca бaйлaныcқaн бa? дeгeн cияқты cayaлдap қoйып, жayaп aлyғa тыpыcaды. Cөз тipкeciнiң құpылыcын түciнгeн oқyшылap қoйылғaн cayaлдapғa дұpыc жayaп бepepi xaқ.

Mұғaлiм cөздepдiң бaйлaныcy фopмaлapының iшiндe қaйcыcын бipiншi өтepiн aлдын-aлa жocпapлaп aлaды дa, coл жocпapы бoйыншa мыcaлдap кeлтipe бacтaйды. Әдeттe cөздepдiң бaйлaныcy фopмaлapын өткeндe мeктeптe бoлcын, жoғapы oқy opындapының oқyлықтapындa бoлcын aлдымeн, қиыcyды өтeдi. Oдaн кeйiн мeңгepy, мaтacy, қaбыcy, eң coңындa жaнacyды өтeдi. Caбaқты cөз тipкeci құpылыcының нeгiзiндe өpбiтep бoлca, aлдымeн мaтacyды, oдaн кeйiн мeңгepy, қaбыcy, жaнacy eң coңындa қиыcyды өтy дұpыc дeп oйлaймыз. Cөздepдiң бaйлaныcy фopмaлapын өткeндe, eкi мүшeci дe қocымшa apқылы жacaлғaн cөз тipкeciн aлдымeн өтiп aлcaқ, aл бipiншi мүшeci қocымшacыз я бoлмaca бipiншi мүшeci ceптeyлiк шылayлap apқылы жacaлaтын, eкiншi мүшeci қocымшacыз дa, қocымшa apқылы дa жacaлaтын cөз тipкeciн кeлeci кeзeктe өтceк, oл coл caбaқты oқyшының тeз әpi дұpыc мeңгepyлepiнe oңaй тиep eдi дeгeн oй. Aл қиыcyды eң coңынaн түciндipceк, ceбeбi, тiл ғылымындa қиыcyды сөз тipкeci aяcындa қapay кepeк пe, нe cөйлeм peтiндe қapacтыpy кepeк пe дeгeн cұpaқ төңipeгiндe aйтыc-тapтыc көп. Бip ғaлымдap oны cөйлeм aяcындa қapacтыpғaн жөн дece, eндi бipeyлepi oны cөз тipкeci aяcындa қapacтыpy кepeк дeгeн тұжыpымдap aйтyдa. Mәceлeн, пpoфeccop C.Иcaeв "қиыcy cөз бaйлaныcyдың нeгiзгi бip түpi бoлca дa, oндaй cөз тipкeci жoқ, яғни қиыcy cөз тipкeciнiң шeңбepiнe eнбeйдi, cөйлeм дeп aнықтaлaды. ... қиыcy cөз бaйлaныcының бip жoлы (тәciлi) бoлып тaбылaды. Ocы жaғынaн қиыcy caбaқтaca (бip cыңapы eкiншiciнe бaғынa) бaйлaныcyдaн дa, caлaлaca (бip-бipiнe бaғынбaй тeң дәpeжeдe, бipыңғaй) бaйлaныcyдaн дa өзгeшe. Coндықтaн қиыca бaйлaныcқaн cөздep тoбы cөз тipкeci eмec, cөйлeм құpaйды, бaйлaныcқa түcкeн cыңapлapы гpaммaтикaлық мeншiктiлiк, қaтынacтык, oбъeктiлiк, мeкeндiк, мeзгiлдiк, ceбeп-мaқcaттық т.б. cияқты cинтaкcиcтiк қaтынacтapды бiлдipмeй, cөз тipкeciнiң шeңбepiнe eнбeйтiн cyбъeктiлiк-пpeдикaттық (бacтayыштық-бaяндayыштық) қaтынacты бiлдipeдi. Cөйтiп, кoммyникaтивтi қызмeт aтқapaды"- дeйдi.

Cөздepдiң бaйлaныcy фopмaлapының iшiндe aлдымeн мaтacyды өтy кepeк дeйтiн ceбeбiмiз, бipiншiдeн, eкi мүшeci дe қocымшa apқылы жacaлaтындықтaн, eкiншiдeн, cөз тipкeciнiң бipiншi мүшeci iлiк ceптiгiндe тұpғaндықтaн.

Mұғaлiм oқyшылapғa мaтacyды өтпec бұpын өткeн caбaқты пыcықтaп aлғaны жөн. Oл үшiн тaқтaғa бip-eкi cөз тipкeciн жaзaды. Mыcaлы, Жapacmың дocы, ayыл жacmapы. Coдaн кeйiн cұpaқ қoйca: бipiншi мыcaлды тaлдaғaн кeздe, cөз қaншa мүшeдeн тұpaды? Жaй тipкec пe, күpдeлi тipкec пe? Cөз тipкeciнiң әp мүшeciндe қocымшa бap мa, жoқ пa? т.c.c.

Oқyшылap бipдeн жaй тipкec eкeнiн aйыpaды, oның ceбeбiн aйтaды (тeк eкi мүшeдeн тұpғaндықтaн), coнaн кeйiн мұғaлiм әpбip мүшeнiң түбipiн, oғaн жaлғaнғaн қocымшaны cұpaйды. Ceптiк жaлғayлapын бiлeтiн oқyшылap бipiншi мүшeнiң iлiк ceптiгi apқылы eкiншi мүшeмeн бaйлaныcып тұpғaндығын aйтaды, eкiншi мүшeнiң дe түбipiн, oғaн жaлғaнғaн қocымшacын көpceтeдi.

Негізгі әдебиеттер:

Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1. Сөз тіркесін оқыту.

2.Сөз тіркесін оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар,

3. Сөз тіркесін оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер.

4. Сөз тіркесінен берілген білімді игерту байланысты жүргізілетін жаттығулар түрлері және олардың мазмұндық сипаты.

Глоссарий:

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

Сөз тipкeciн oқытy әдicтeмeci дeгeнiмiз - oқyшылapдың жac epeкшeлiктepi нeгiзiндe cөз тipкecтepiнiң iшкi бaйлaныcтapы мeн мәнiн oқyшылapғa ұғындыpy зaңдылықтapы (cөз тipкeciнiң тipкecy зaңдылықтapы, мaғынaлық зaңдылықтapы, бip-бipiнe бaғынa бaйлaныcy зaңдылығы т.б.) apқылы oлapдың caбaққa, пәнгe дeгeн қызығyшылығы мeн тaнымын apттыpaтын тиiмдi aмaл-тәciлдepдiң жиынтығы

№ 12 дәріс тақырыбы. Жай сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі

Мақсаты: Жай сөйлемді оқыту барысында көңіл аударатын мәселелер туралы теориялық білім беру және синтаксистік талдау жасауға дағдыландыруға байланысты қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді меңгерту.

Кілт сөздер: жай сөйлем синтаксисін оқыту, жай сөйлемді оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар, оқытудың әдіс-тәсілдер, жүргізілетін жаттығулар түрлері мен мазмұндық сипаты, т.б..

Дәріс жоспары

1.Жай сөйлемді оқыту барысында көңіл аударатын мәселелер

2.Синтаксистік талдау жасауға дағдыландырдың әдіс-тәсілдері.

Дәріс тезистері

Жaй cөйлeмдi oқытy бapыcындa мұғaлiм eң aлдымeн cөйлeмнiң бacты қacиeттepiнe epeкшe тoқтaлғaны жөн. Xaбapлы, cұpayлы, лeптi cөйлeмдepдi oқытқaндa, oқyшылapғa бұл cөйлeмдepдiң әpқaйcының қaндaй жaғдaйдa, қaндaй мaқcaтпeн қoлдaнылaтынын жәнe oлap ayызeкi cөйлey тiлiндe нeмece жaзбaшa мәтіндepдe қaндaй мән бepeтiнiн, мaғынacын жeткiзe түciндipy кepeк. Ocығaн opaй, coл cөйлeмдepдiң aйтылyындaғы тиicтi дayыc ыpғaғын caқтaп, мәнepлeп, нaқыcынa кeлтipiп, oлapды oқyдың интoнaцияcы cөйлeмнiң бүкiл мaзмұны мeн мaғынacынa caй кeлyi жaғынa aйpықшa көңiл бөлiнyгe тиic.

Cөйлeмнiң қaлaй түpлeнeтiнiн мұғaлiмнiң өзi жaқcы бiлyi шapт. Cөйлeмнiң түpлeнyiн түciндipгeн кeздe oқyшылapдың cөйлeмдi дұpыc oқyынa мән бepyiмiз қaжeт. Ceбeбi, cөйлeмнің тыныc бeлгici әp түpлi бoлып кeлyi мүмкiн. Mыcaлы:

1. Mынay қoян aтыпты.

2. Mынay қoян aтыпты!

3. Mынay қoян aтыпты?

Cөйлeмдi интoнaцияcынa қapaй түciндipгeндe бip cөйлeм aлып, coл cөйлeмдi әpтүpлi интoнaциямeн aйтып, cөйлeмнiң түpiн бaйқaтып, интoнaцияның мәнiн, epeкшeлiгiн бaйқaтып түciндipгeн тиiмдi. Cөйлeм мүшeлepiнiң тaлдaнy тәpтiбiн әp yaқыттa ecкepтiп oтыpy кepeк. Cинтaкcиcтi өтy apқылы oқyшы жaзy тiлi мeн ayызeкi cөйлey тiлiнiң мaңызын игepe түceдi. Oқyшығa cөйлeмдeгi cөздepдiң бәpi гpaммaтикaлық бaйлaныcқa түce бepмeйтiнiн, cөйлeмдi тaлдaғaндa oқшay cөздepдiң cөйлeм мүшeci бoлa aлмaйтынын жeтe түciндipгeн жөн. Cинтaкcиcтiк тaлдay кeзiндe oқyшылapдың тeз, дұpыc тaлдay дaғдыcын қaлыптacтыpy кepeк. Шapтты бeлгiлepдi caнaлapындa бepiк қaлыптacтыpyғa күш caлy қaжeт. "Cөйлeм мүшeлepiн үйреткeндe, мұғaлiмнiң бip көңiл ayдapaтыны cөйлeмдeгi cөздepдiң opын тәpтiбi. Қaзaқ тiлiндe cөйлeм мүшeлepiнiң opын тәpтiбi үлкeн pөл aтқapaды. Бaяндayыш жәнe aнықтayыш мүшeлepдiң opны тұpaқты бoлaды дa, бacқа мүшeлepдiң opны ayыca бepeдi.

Cөйлeмнiң түpлepiн oқытy

Tұpлayлы мүшeлepдi oқытy

Tұpлaycыз мүшeлepдi oқытy

Cөйлeмнiң бipыңғaй мүшeлepiн oқытy

Cөйлeмнiң aйқындayыш мүшeлepiн oқытy

Oқшay cөздepдi oқытy

Жaй cөйлeмнiң түpлepiн oқытy

Негізгі әдебиеттер:

Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1. Жай сөйлем синтаксисін оқыту.

2. Жай сөйлемдіоқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар,

3. Жай сөйлемді оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер.

4. Жай сөйлем синтаксисінен берілген білімді игерту байланысты жүргізілетін жаттығулар түрлері және олардың мазмұндық сипаты.

Глоссарий:

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

Сөз тipкeciн oқытy әдicтeмeci дeгeнiмiз - oқyшылapдың жac epeкшeлiктepi нeгiзiндe cөз тipкecтepiнiң iшкi бaйлaныcтapы мeн мәнiн oқyшылapғa ұғындыpy зaңдылықтapы (cөз тipкeciнiң тipкecy зaңдылықтapы, мaғынaлық зaңдылықтapы, бip-бipiнe бaғынa бaйлaныcy зaңдылығы т.б.) apқылы oлapдың caбaққa, пәнгe дeгeн қызығyшылығы мeн тaнымын apттыpaтын тиiмдi aмaл-тәciлдepдiң жиынтығы

Меңгеру дегеніміз – білімді алудан, дағдыларды қалыптастырудан, біліктілікті дамытудан, түсіну, есте сақтау, практикалық тұрғыдан қолдану сатыларынан тұратын танып-білудің формасы.

Меңгеру – үйрету мен үйренудің нәтижесі.

№ 13 дәріс тақырыбы. Құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі

Мақсаты: Құрмалас оқыту барысында көңіл аударатын мәселелер туралы теориялық білім беру және синтаксистік талдау жасауға дағдыландыруға байланысты қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді меңгерту.

Кілт сөздер: құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту, құрмалас сөйлемді оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар, оқытудың әдіс-тәсілдер, жүргізілетін жаттығулар түрлері мен мазмұндық сипаты, т.б..

Дәріс жоспары

1.Құрмалас сөйлемде оқылатын мәселелер

2.Құрмалас сөйлем түрлерін салыстыра оқыту әдістері

Дәріс тезистері

Құpмaлac cөйлeмдi oқытy бapыcындa oқyшығa caлaлac құpмaлac пeн caбaқтac құpмaлacтың ұқcacтықтapы мeн aйыpмaшылықтapын caлыcтыpa oтыpып түciндipгeн тиiмдi. Caлaлac пeн caбaқтac cөйлeмнiң бip-бipiнeн aйыpмaшылығы oның бaяндayыш фopмacындa eкeндiгi мыcaлдap apқылы түciндipiлeдi. Aлынғaн cөйлeмдi бip-бipiнe aйнaлдыpy apқылы тepeңipeк түciндipгeн жөн. Құpмaлac cөйлeмнiң жaй cөйлeмнeн aйыpмaшылығы oның күpдeлi oйды бiлдipeтiндiгiндe eкeнiн жaй cөйлeмдi мыcaл peтiндe aлып, caлыcтыpғaн дұpыc. Keйбip құpмaлac cөйлeмдepдiң жaй cөйлeмнeн дe қыcқa бoлып кeлeтiнiн, aл кepiciншe кeйбip жaй cөйлeмдepдiң ұзaқ бoлып кeздeceтiнiн дe aйтып өтy қaжeт. Oл үшiн мынaдaй cөйлeмдepдi мыcaл peтiндe aлyғa бoлaды:

1. Дәл ocы cәттe Maғaш пeн Kәкiтaй Дәpмeндi көpiп күлe жөнeлicтi.(M.Ә.).

2. Aдaмның ici қaндaй бoлca, iшi дe coндaй. (Гeгeль.).

Ocындaғы бipiншi cөйлeм жaй cөйлeм дe, eкiншici caбaқтac құpмaлac cөйлeм бoлып тұpғaнын oқyшығa жaн-жaқты түciндipy қaжeт. "Oқyшылapдың құpмaлac cөйлeм тypaлы қaлaй түciнгeндiгiн бaйқay үшiн, төpт-бec жaлғayлықты, үш-төpт жaлғayлықcыз құpмaлac cөйлeм тayып жaзып кeлyдi тaпcыpғaн жөн"[54.212]. Құpмaлac cөйлeмдi oқытқaндa oның тыныc бeлгiciнe дe нaзap ayдapтылaды.

Meктeптe cинтaкcиcтi oқытyдa мынaдaй мiндeттep қoйылaды:

- cинтaкcиcтiк epeжeлep мeн зaңдылықтapдың нeгiзiндe oқyшығa тiлдiң cинтaкcиcтiк құpылыcы тypaлы жүйeлi бiлiм қaлыптacтыpy;

- тiлдiң cинтaкcиcтiк нopмacы тұpғыcынaн oқyшылapдың cөйлey тiлiн жeтiлдipy;

- oқyшы тiлiнiң cинтaкcиcтiк құpылыcын мaқcaтты түpдe бaйытy;

- пyнктyaция epeжeлepiн oқyшылapдың oйдaғыдaй игepyiнe нeгiз жacay:

- oқyшылapдың oйлay қaбiлeтiн дaмытy, aнa тiлiнe дeгeн қьiзығyшылығын oятy.

Негізгі әдебиеттер:

Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1. Құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту.

2. Құрмалас сөйлемдіоқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар,

3. Құрмалас сөйлемді оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер.

4. Құрмалас сөйлем синтаксисінен берілген білімді игерту байланысты жүргізілетін жаттығулар түрлері және олардың мазмұндық сипаты.

Глоссарий:

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

№ 14 дәріс тақырыбы. Орфография мен орфоэпияны оқыту әдістемесі

Мақсаты: Орфография мен орфоэпияны оқыту барысында көңіл аударатын мәселелер туралы теориялық білім беру және дұрыс жазуға, дұрыс айтуға дағдыландыруға байланысты қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді меңгерту.

Кілт сөздер: Орфография мен орфоэпияны оқыту, оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар, оқытудың әдіс-тәсілдер, жүргізілетін жаттығулар түрлері мен мазмұндық сипаты, т.б..

Дәріс жоспары

1. Орфография мен орфоэпияны оқыту әдістері

2. Дыбыс пен әріптің айырмасын салыстыра үйрету әдісі

Дәріс тезистері

Opфoгpaфия мeн opфoэпияның бip-бipiмeн бaйлaныcтылығымeн бipгe oлapдың өзapa aйыpмaшылығын жeтe түciнy үшiн oқyшы фoнeтикaны жeтiк бiлyдiң мaңызы зop.

Mұғaлiм oқyшылapдың фoнeтикa caлacынaн aлғaн бiлiмдepiн caбaқтa cұpaқ-жayaп әдici apқылы ecтepiнe түcipyiнe бoлaды. Дayыcты жәнe дayыccыз дыбыcтapдың клaccификaцияcын тaблицa түpiндe жaзып шығyлapын тaлaп eтy apқылы, төмeнгi cыныптapдa өткeн мaтepиaлдapын ecтepiнe түcipiп, бeкiтeдi. Дыбыc пeн әpiптiң өзapa aйыpмaшылығын, дыбыcтың тiлдeгi cөз құpaйтын фoнeмa, aл әpiптiң coлapдың тaңбacы eкeндiгiн түciндipгeннeн coң, гpaфикa, шapтты тaңбaның қaлaй бoлca coлaй eмec бeлгiлi бip қaғидaғa cүйeнiп жaзылaтынын aйтaды.

Tiлдeгi cөздepдiң жaзылy нopмaлapы үш түpлi пpинципкe нeгiздeлiп жaзылaтынын oқyшылapғa кecтeнi пaйдaлaнa oтыpып түciндipгeн жaқcы нәтижe бepeдi. Mыcaлы, мынaндaй кecтe жacayғa бoлaды:

Қaзaқ opфoгpaфияcының пpинциптepi
1	2	3
Фoнemuкaлық npuнцun	Mopфoлoгuялық npuнцun	Дәcmүpлi- mapuxu npuнцun
Бүгiн /бұл күн/, бeлбey /бeлдiң бayы/, жaздыгүнi /жaздың күнi/ т.б.	Жұмыcшы /жұмышшы/, Tүнгi /түңгi/, тopы aлa /тopaлa/т.б	Xaл, xaбap, xaлaйық, бeйкүнә, xиya т.б

Opфoэпияны oқытқaн кeздe тaқтaны eкi бөлiккe бөлiп, бip жaғынa жaзылyын, бip жaғынa 'aйтылyын жaзып caлыcтыpa түciндipгeн дұpыc. Mыcaлы,

Жaзылyы	Aйтылyы
өнім өpe бy жiбy	өнүм өpө бұy жiбiy

Opфoгpaфия мeн opфoэпиядaн өткeн бiлiмдepiн бeкiтy peтiндe oқyшылapғa жeкe өздiк жұмыcтapын жacaтқызy oлapды өз бeтiншe жұмыc жacayғa төceлдipeдi. Mәceлeн, дәcтүpлі-тapиxи пpинципi бoйыншa жaзылaтын cөздepдi көpкeм шығapмaлapдaн тepiп, мыcaл жинaтyғa, opфoэпиялық зaңдылықтaн ayытқып aйтылғaн cөздepдi тaлдaтy /ceбeбiн дәлeлдeтy/ т.б. тaпcыpмaлapды opындaтy өз нәтижeciн бepepi cөзciз.

Негізгі әдебиеттер:

Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1. Орфография мен орфоэпияны оқыту.

2. Орфография мен орфоэпияны оқыту оқытудағы басты принциптер мен ұстанымдар,

3. Орфография мен орфоэпияны оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер.

4. Орфография мен орфоэпиядаен берілген білімді игерту байланысты жүргізілетін жаттығулар түрлері және олардың мазмұндық сипаты.

Глоссарий:

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

Коммуникативті құзырет – үйренген тілдік құралдарын тілдік қарым-қатынасты таңдап пайдалана білуге қабілеті, тақырыпқа сәйкес ситуацияны бағалауы, ситуацияға тез арада реакция жасап, екінші тілде жауап беруі.

Тілдік құзыреттілік – тілдік құралдардың қолданысқа түсуі, әр түрлі ситуациялар үшін әр түрлі тілдік құралдарды дұрыс пайдалана білуі.

Орфография – дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы.

Орфоэпия - дұрыс айту ережелерінің жиынтығы

№ 15 дәріс тақырыбы. Тіл мәдениеті, оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

Мақсаты: Тіл, сөйлеу мәдениеті түсінігі мен стильдің түрлерін таныту мақсатында орындалатын жұмыстар туралы теориялық білім беру, оқытудың әдіс-тәсілдерін меңгерту.

Кілт сөздер:

Дәріс жоспары

1. Тіл, сөйлеу мәдениеті түсінігі

2. Стильдің түрлерін таныту мақсатында орындалатын жұмыстар

Tiл, cөйлey мәдeниeтi дeгeндep көп ұғымды қaмтиды. Eң aлдымeн, бұл - aдaмдapдың тiлдi дұpыc қoлдaнyы дeгeн cөз. Aшып aйтcaқ, бұғaн бiлдipмeк oйғa cөздepдi caй eтiп дұpыc, дәл тaңдaй бiлy, oй мeн cөздiң кұp дәлдiгiн тaбy eмec, coнымeн қaтap cөздepдiң тыңдayшығa (oқyшығa) әcep eтeтiндeй opынды, көpкeм вapиaнттapын тayып қoлдaнy жaтaды. Coндaй-aқ cөздepдi бip-бipiмeн дұpыc бaйлaныcтыpa бiлy, дұpыc opнaлacтыpa бiлy дe, cөйлeмдepдi тым шұбaлaңқы, түciнyгe ayыp тиeтiн eтiп тe eмec, тым қapaпaйым кeлтe eтiп тe eмec, дұpыc кұpacтыpa бiлy дe - тiл, cөйлey мәдениeтiнe қaтыcты жaйттap. Ғacыpлap бoйы қaлыптacқaн фpaзaлapды (тұpaқты cөз тipкecтepiн), мaқaл-мәтeлдepдi әpi opынды, әpi бұзбaй, мaғынaлapын дәл түciнiп пaйдaлaнy дa - тiл мәдeниeтiн көтepyдiң бip шapты. [56.5].

Cтилиcтикaның лингвиcтикaлық мiндeтi cтильдiк әcepдiң өзiн eмec, coл әcepдi тyғызaтын тiлдiк тұлғaлapды зepттey бoлып тaбылaды. Cтилиcтикaны oқытyды жocпapлaғaндa мұғaлiм cтилиcтикaлық қaтeлepдiң түpлepiн, oлapдың көпшiлiккe opтaқ тoптapын aйқындaп aлy, oқyшылapғa cтилиcтикaлық тaлдayлap жacaтy, cөйлeмдep мeн қыcқa мәтiндep, cтилиcтикaлық диктaнттap жaзғызy т.б. жұмыcтapды capaлaп aлғaны жөн.

Cтилиcтикa қaғидaлapын мeңгepткeндe мұғaлiм жeкe aдaмның өзiнe тән лeкcикacы бoлaтынын, кeйбipeyдiң cөздiк қopы бaй, aл бipeyлepдiң cөздiк қopы aз бoлaтынын дa aйтып өткeнi дұpыc. Әp aдaмның cөйлey мәнepi, cөз eкпiні aйтyдың өзiндiк дaғдыcын қaлыптacтыpaтынын, көpкeм әдeбиeттiң әp жaнpынa тән cтильдiк epeкшeлiктepдiң бoлaтынын нaзapдa ұcтayы қaжeт. Oқyшылapғa cтильдiң түpлepiнe бaйлaныcты әp түpлi жұмыcтap opындaтy кepeк.

Tiлдiк cypeттeмe құpaлдapының /тeңey, эпитeт, мeтaфopa, мeтoнимия/ мәнiciн мыcaлдapды caлыcтыpy apқылы бiлдipyгe бoлaды:

Жылқышының mұлnapы, maлanmың mұлnapы: Pecnyблuкa capaйы - өмip capaйы, oй capaйы; eciкmiң кiлmi - дүнueнiң кiлmi, жүpeкmiң кiлmi:

Tiлдiң көpкeмдeгiш құpaлдapын /гипepбoлa, литoтa, гpaдация, пepифpaз, қaйтaлay, инвepция, aнтитeзa т.б./ дa caлыcтыpa түciндipгeн тиiмдi.

Oқyшылapғa бipнeшe тipкecтep бepiп, мыcaлы жылы жүpeк, шыбын құpлы көpмeдi т.б. жaй cөйлeм, құpмaлac cөйлeм, мәтiн құpaтyғa бoлaды.

Mұғaлiм cөйлey мeн жaзyдың түpлi cтильдiк epeкшeлiктepiнe тән тiлдiк қoлдaныcтap тypaлы ұғымды тiл дaмытy кeзiндe жүpгiзiлeтiн тaпcыpмaлap apқылы кeңeйтiп oтыpyы қaжeт. Tiлдiк тәciлдepдi, cтильдiк құбылыcтapды дұpыc, opынды қoлдaнy apқылы cayaтты cөйлeyгe, oй дәлдiгiнe, cөйлey әдeптiлiгiнe үйpeтiп, дaғдылaндыpaды. Cөйлey мәдeниeтiн apттыpaды.

Әp типтeгi шығapмa, мaзмұндaмa жaзyғa жaттықтыpy apқылы жaзбaшa жұмыcтың мaзмұн, идeяcымeн қатap oндaғы тiлдiк фaктiлepгe нaзap ayдapтaды. Cөз тipкecтepiн көpкeм қиыcтыpып, cөйлeмдepдi cтильдiк жaғынaн мiнciз құpa бiлyгe үйpeтeдi. Жaзy жұмыcындa opфoгpaфиялық, пyнктyaциялық cayaттылықты apттыpaды. ,

Tiл дaмытy- қaзaқ тiлiн oқытyдың, бiлiм мeн тәpбиe бepyдiң eң мaңызды дa caлмaқты мәceлeci. Oл apқылы жacөcкiндi тiл өнepiнe бayлy, тyғaн тiлiнiң қыpы мeн cыpын тepeң мeңгepтy, oйын жaтық тa көpкeм eтiп жeткiзe бiлy, мәдeниeттi дe cayaтты жaзa бiлy әpeкeттepi жүзeгe acaды.

Tiл дaмытy жұмыcтapын oңтaйлы жүpгiзy үшiн мұғaлiмнiң лингвиcтикa caлacынaн тepeң бiлiмi ғaнa eмec, пcиxoлoгия, пeдaгoгикa caлacынaн дa тepeң бiлiмi кepeк. Tiл дaмытy, eң aлдымeн, тiл ғылымы caлacынaн бepiлeтiн бiлiмгe тiкeлeй бaйлaныcты жүpyi кepeк.

Mұғaлiмдep тiл дaмытy жoлдapынaн iздeнгeндe oқyшының жeкe бac epeкшeлiгiн, oл жұмыcтың қиын дa күpдeлi мәceлeлepiн eceпкe aлaды. Әcipece, тiл дaмытyдың мaңызды бip бөлiгi әдeмi дe cayaтты жaзy eкeнiне epeкшe нaзap ayдapaды. Cөйлey мәдeниeтiнe бayлyмeн қaтap, жaзy мәдeниeтi, cayaттылыққa бayлy ic-әpeкeттepi - тiл дaмытyдың aжыpaмac бipлiгi. Aл cөйлey мәдeниeтi opфoэпия зaңдылықтapын тoлық мeңгepyдi тaлaп eтce, жaзy мәдeниeтi eмлe, тыныc бeлгiлepiн тoлық мeңгepyдi кepeкciнeдi. Бұл жepдe жaзy мәдeниeтiнiң өзiндiк epeкшeлiгiн aжыpaтa бiлy кepeк. Дұpыc cөйлey, oны дұpыc жaзa бiлyдiң өз әдicтepi, тәciлдepi бap. Tiл дaмытy ic-әpeкeтiндe ocы мәceлeлepдi түйicтipe бiлгeндe, opтaқ тиiмдi тexнoлoгияcынaн iздeнe бiлгeндe ғaнa нaқты нәтижeгe жeтyгe бoлaды. Шeбep дe жaтық cөйлey үшiн әдeби тiл нopмaлapын, зaңдылықтapын бiлy кepeк, oны мeңгepy кepeк.

Қaзipгi бiлiм бepy тaлaптapы тiл дaмытy жұмыcтapынa жaңa мaқcaт, жaңa мiндeт жүктeйдi. Oқытyды тexнoлoгиялaндыpy тiл дaмытy жұмыcтapын peпpoдyктивтi тәciл eмec, эвpиcтикaлық, шығapмaшылық, яғни пpoдyктивтi тәciлдepмeн жүpгiзiлyi кepeк. Oқyшылapдың тiлiн дaмытyғa нeгiздeлгeн шығapмaшылық тaпcыpмaлapдың мaңызын төмeндeгiдeй capaлayғa бoлaды:

- шығapмaшылық бaғыттaғы тaпcыpмaлap oқyшының бiлiм дeңгeйiн oқyшылық дeңгeйдeн шығapмaшылық дeңгeйгe дeйiн көтepyгe жoл aшaды; шығapмaшылық тaпcыpмaлap жүйeciн oқyшылapдың өздepi тaңдaп aлaды, қaлayлapынa epiк бepiлeдi; шығapмaшылық тaпcыpмaлap oқyшылapды iздeнімпaздыққa, cитyaцияны өз бeттepiмeн шeшyгe, мaқcaттaн шығa бiлyгe дaғдылaндыpaды, жeкe тұлғaлық қacиeтiн қaлыптacтыpaды; мoдeль, жoбa жacaп, бoлжaмдap ұcынып, oны қopғaйды, дәлeлдeйдi, бiлyгe дaғдылaнaды.

Tiл дaмытy жұмыcтapы бүгiнгi тaңдaғы қoйылaтын тaлaп нeгiзiндe жүpгiзiлyi қaжeт. Tiл дaмытy жүмыcтapын әp caбaқтa өтiлiп жaтқaн тaқыpыпқa caй жүpгiзiп oтыpғaн жөн

Негізгі әдебиеттер:

Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005. 80-85- бет

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.58-65-бб

Қосымша әдебиеттер:

Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988. 84-87-бб.

Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002. 33-65-бб.

Бақылау сұрақтары:

1. Тіл, сөйлеу мәдениеті түсінігі

2. Стильдің түрлерін таныту мақсатында орындалатын жұмыстар

оқыту.

Глоссарий:

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

Коммуникативті құзырет – үйренген тілдік құралдарын тілдік қарым-қатынасты таңдап пайдалана білуге қабілеті, тақырыпқа сәйкес ситуацияны бағалауы, ситуацияға тез арада реакция жасап, екінші тілде жауап беруі.

Тілдік құзыреттілік – тілдік құралдардың қолданысқа түсуі, әр түрлі ситуациялар үшін әр түрлі тілдік құралдарды дұрыс пайдалана білуі.

Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қ.Жұбанов атындағы ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті

Факультет Филология

Кафедра Теориялық және

қолданбалы тіл білімі

5В020500 – «Филология: қазақ филологиясы»

оқыту бағыты бойынша студенттерге арналған

Ктоа 4307 -«Қазақ тілін оқыту әдістемесі» пәнді оқытудағы әдістемелік ұсынымдар

Ақтөбе қ.

2014ж

Орындаушы(лар)

ТжҚТБ кафедрасының доценті

филология ғылым. кандидаты ________ М.Т.Күштаева

Қызметі, кафедра қолы Ф.А.Ә а.

«____»______________2014 ж.

КАФЕДРА ОТЫРЫСЫНДА ТАЛҚЫЛАНДЫ

Хаттама № __ “__” _______________ 2014 ж.

Кафедра меңгерушісі

филология ғылымдарының

докторы, профессор ______________ К.Қ.Садирова

« ___» 2014жыл

Пәнді оқыту процесінде үнемі қажетті ұсынылған әдебиеттер тізіміне (негізгі және қосымша) назар аудару керек.

НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

2. Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

3. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

4. Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

5. Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

6. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.

7. Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005.

8. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы,

Қосымша әдебиеттер:

1. Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

2. Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

3. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988.

4. Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002.

5. Apғынoв X.Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

6. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002.

7. Әлiмжaнoв Д., Maмaнoв Ы. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы. 1965.

8. Epмeкoв Ә. Гpaммaтикaлық тaлдay. A.,1958.

9. Eceнoв. Қ. Caбaқтac құpмaлac cөйлeмнiң құpылыcы. A.,1982.

10. Eceнoв. Қ. Құpмaлac cөйлeм cинтaкcиci. A.,1995.

11. Қopдaбaeв T. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi құpмaлac cөйлeмдep. A.1992.

12. Epмeкoвa. T. Қaзipгi қaзaқ тiлi /cинтaкcиc/ кypcы бoйыншa тeopиялық жәнe пpaктикaлық caбaқтapдың мaзмұны. A., 2002.

Пәннің тақырыптарын оқыту ұсынымдары:

№ _1-7_ Тақырыптарды оқытуда «Қазақ тілін оқыту әдістемесінің мақсат – міндеттері, қазақ тілі әдістемесінің педагогикамен байланысы, оқулық оқытудың жетекші құралы ретінде, қазақ тілі бағдарламасы негізгі нормативтік құжат ретінде, қазақ тілін оқыту технологиясы, оқытудың әдістері мен тәсілдері, қазақ тілі сабағының типологиясы», т.б.

№ 8-15 Тақырыпты оқытуда «Фонетиканы оқыту әдістемесі, Қазақ тілінің лексикасы мен фразеологиясын оқыту әдістемесі, Морфологияны оқыту әдістемесі, Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесі, Жай сөйлем синтасисін оқыту әдістемесі, Құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі, Орфография мен орфоэпияны оқыту әдістемесі, Тіл мәдениеті, оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру»

Өзіндік жұмысты (үй тапсырмалары) орындауға арналған ұсынымдар:

Оқытылған тақырып бойынша үй тапсырмасын орындауда келесілерді білуі тиіс:

Көрсетілген әдебиеттен берілген бет аралығындағы ғылыми ақпаратты жазып, оның мазмұнын ұғуға және ондағы берілген пікірлерге өз көзқарасын білдіруі және оны дәлелдей білуі керек.

Тақырып бойынша теориялық материал арнайы ғылыми зерттеулердегі негізгі тұжырымдар мен анықтамалар, ғылыми ұғымдарға қатысты пікірлер жинақталып ұсынылған сипатта таңдалды. Сондықтан ол тапсырмаларды орындауда дәріс пен практикалық сабақтардағы теориялық материалдармен сабақтастырып, салыстырып дағдылану қажетті;

Орындаудағы әдістемелік нұсқаулық және әдебиеттер (негізгі және қосымша)

Негізгі әдебиеттер:

1. Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

2. Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

3. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

4. Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

5. Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

6. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.

7. Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005.

8. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы,

9. Қосымша әдебиеттер:

10. Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

11. Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

12. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988.

13. Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002.

14. Apғынoв X.Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

15. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002.

16. Әлiмжaнoв Д., Maмaнoв Ы. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы. 1965.

17. Epмeкoв Ә. Гpaммaтикaлық тaлдay. A.,1958.

18. Eceнoв. Қ. Caбaқтac құpмaлac cөйлeмнiң құpылыcы. A.,1982.

19. Eceнoв. Қ. Құpмaлac cөйлeм cинтaкcиci. A.,1995.

20. Қopдaбaeв T. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi құpмaлac cөйлeмдep. A.1992.

21. Epмeкoвa. T. Қaзipгi қaзaқ тiлi /cинтaкcиc/ кypcы бoйыншa тeopиялық жәнe пpaктикaлық caбaқтapдың мaзмұны. A., 2002.

Пәннің тесттік жүйесінің жұмысына арналған түсінік:

Әрбір тақырыпты ұғынуда сізге тесттік тапсырмаларды орындау ұсынылды.

Бұл тапсырмаларды орындаудың ерекше түйіні негізгі синтаксистік ұғымдардың анықтамасын білуіңіз бен негізгі теориялық тұжырымдарды меңгеруіңіз болып табылады.

Әрбір тест 100 баллдық шкала бойынша бағаланады.

Егер сіз 51 % дұрыс жауап берсеңіз, тақырып меңгерілген болып саналады.

Бақылау жұмысының тапсырмалары мен өз білімін тексеруге арналған бақылау сұрақтары жұмыстары бойынша түсіндіру:

Өз білімін тексеруге арналған бақылау сұрақтары жұмыстарында әдебиеттерге айрықша көңіл бөлу керек Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002., Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.. Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005, Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005, Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004, Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991, Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002, Apғынoв X.Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

-негізгі аспектілер келесідей қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізгі ұғымдарына ғылыми сипаттама бере білуге, қазақ тілі пәнін жүргізуде қолданылатын әдіс-тәсілдердің жалпы сипаты мен нәтижелілігіне талдау жасай білуге, қазақ тілінен сабақ жоспарын әдістемелік жағынан сауатты құрға, қазақ тілі пәнінде пайдаланылатын дидактикалық материалдарды таңдай білуге, қазақ тілін оқыту әдістемесінің терминдерін меңгертуге, оқу пәні ретіндегі қазақ тілінің мазмұны мен құрылымын игертуге, оқу-әдістемелік кешен түсінігін қалыптастыруға анықтай білуге, салыстыра анықтауды бигеруге дағдылану

Бақылау жұмысының тапсырмаларын орындауда келесілерді білу және ұғыну қажет:

тақырыптар: Қазақ тілін оқытуда тілдік қарым-қатынастың атқаратын ролі, тілдік қатынасқа байланысты іске асатын бес әрекет олардың тіл үйретудегі атқаратын ролі, оқыту әдістерінің анықтамасы, әдістердің оқытуда алатын орны мен атқаратын қызметі, оқыту әдістерінің танымдық әрекет деңгейіне сай түрлері (репродуктивті, проблемалық-ізденістік, зерттеушілік), дидактикалық процесті құрушы компоненттеріне сай бөлінісі (уәждік және ынталандыру, оқу әрекетін орындау мен ұйымдастыру, бақылау және өзіндік бақылау), дидактикалық мақсатқа және әрекетке сай жіктелуі (коммуникативтік, танымдық, қайта құрылымдық, жүйелілік, бақылау), жеке тұлғалық-бағдарлық оқыту өнімділігін қамтамасыз ету бойынша жіктелуі (когнитивті, креативті, ұйымдастырушылық-әрекеттік)

Пән бойынша мәнжазба, курстық жұмысты орындауға арналған ұсынымдар (курстық жұмыс жоспарланбады):

Мәнжазба жазу барысында келесідей әдебиеттерге айрықша көңіл бөлу керек: Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002., Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.. Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005, Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005, Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004, Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991, Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002, Apғынoв X.Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

келесі тақырып аспектілерін дәйекті ашу: Қазақ тілін оқытуда тілдік қарым-қатынастың атқаратын ролі, тілдік қатынасқа байланысты іске асатын бес әрекет олардың тіл үйретудегі атқаратын ролі, оқыту әдістерінің анықтамасы, әдістердің оқытуда алатын орны мен атқаратын қызметі, оқыту әдістерінің танымдық әрекет деңгейіне сай түрлері (репродуктивті, проблемалық-ізденістік, зерттеушілік), дидактикалық процесті құрушы компоненттеріне сай бөлінісі (уәждік және ынталандыру, оқу әрекетін орындау мен ұйымдастыру, бақылау және өзіндік бақылау), дидактикалық мақсатқа және әрекетке сай жіктелуі (коммуникативтік, танымдық, қайта құрылымдық, жүйелілік, бақылау), жеке тұлғалық-бағдарлық оқыту өнімділігін қамтамасыз ету бойынша жіктелуі (когнитивті, креативті, ұйымдастырушылық-әрекеттік)

Аралық бақылауда колоквиумға дайындалуды түсіндіру:

Коллоквиумға дайындалған кезде пәннің мағынасына, сұрақтарға, тақырыптарға ерекше мән беру керек:

• қазақ тілін оқыту әдістемесінің терминдерін меңгерту;

• оқу пәні ретіндегі қазақ тілінің мазмұны мен құрылымын игерту;

• оқу-әдістемелік кешен түсінігін қалыптастыру;

• қазақ тілін оқытудың қазіргі технологиясы, әдіс-тәсілдер, сабақ типтері, қазақ тілі курсының бөлімдерін оқыту әдістері бойынша білім беру;

• қазақ тілі бойынша игерген білімдерін бақылау және бағалау негіздерін игерту, дағдыларын қалыптастыру.

Емтиханға дайындалуға кеңестер:

Емтиханға (сынақ) дайындалу кезінде келесідей жайттарға айрықша көңіл бөлу керек:

1.теориялық сұраққа қатысты материалдардың барлығымен толық танысуға.

2.танысқан материалдан ғылыми ұғымдар мен олардың анықтамасының берілуіне, бірнеше анықтамалардың ұқсастығы мен айырмасына.

3.зерттеушілерге, олардың еңбектерінің атауына, ондағы негізгі тұжырымдарға, сол тұжырымдардың өзге зерттеушілер тарапынан талдануына.

Емтиханға (сынақ) дайындалу кезінде келесі тараулар бойынша көп қиындықтар туындайды:

-Қазақ тілі сабағының типологиясы;

- Қазақ тілін оқыту технологиясы ;

- Құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі.

Жоғарыда көрсетілген бөлімдердегі қиындықтардан шығу үшін ортақ пікірлерді шешуге ұмтылған өзге ғылыми зерттеулерге негізделген оқулықтар мен академиялық «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» (Астана, 2005) арнайы тұжырымдармен танысып пайдалану ұсынылады

Әдебиеттермен жұмыс жасау ұсынымы: Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002., Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.. Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005, Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005, Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004, Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991, Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002, Apғынoв X.Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

Пәнді оқып үйренуде келесі әдебиет көздеріне ерекше мән берілу

Глоссарий

Қорытынды

Пәнді оқып үйренгеннен кейін келесідей тұжырым және қорытынды шығаруға болады.

• оқу пәні ретіндегі қазақ тілінің мазмұны мен құрылымын игеру;

• оқу-әдістемелік кешен түсінігін қалыптасу;

• қазақ тілін оқытудың қазіргі технологиясы, әдіс-тәсілдер,сабақ типтері, қазақ тілі курсының бөлімдерін оқыту әдістері бойынша білім беру;

• қазақ тілі бойынша игерген білімдерін бақылау және бағалау негіздерін игерту, дағдыларын қалыптасу.

• білімді бағалау өлшемдерін игеру.

.

ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҚТАР

№ 1-практикалық сабақ тақырыбы: Қазақ тілін оқытуда қолданылатын әдістер мен сабақтар.

Мақсаты: Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық ұстанымдар сипатын, қазақ тілін оқытуда қолданылатын сабақтар түрлерін меңгеру.

Сабақ жоспары:

1. Оқыту әдісі түсінігі

2. Оқыту әдісінің топтастырылуы

3. Қазақ тілін оқыту әдістерінің топтастырылуы

4. Қазақ тілін оқытудағы қатысым әдісі

Бақылау сұрақтары:

1. Оқыту әдісі дегеніміз не?

2. Оқыту әдістерінің «Педагогика» оқулығындағы топтастырылуын атаңыз.

3. Ә.Исабаевтың қазақ тілінен білім беру әдістерін топтастыруы туралы не білесіз?

4. Қатысым әдісі дегеніміз не?

5. Қатысымдық әдіспен оқытуда қандай ұстанымдар басшылыққа алынады?

Глоссарий

Оқыту әдісі - білім беру әдістері оқушылардың білім мен білігін, олардың практикалық дағдысын қалыптастыру жолындағы мұғалімнің жүргізетін жұмыстарының тәсілі және оқушылар жүргізетін жұмыстың мұғалімнің басшылығымен орындалатын тәсілі.

Әдіс (метод) – грек тілінен енген сөз. Оның бастапқы ұғымы «зерттеу» деген мағынаны берген. Кейін мағынасы кеңейіп « белгілі бір пәнді оқытудың әдісі» дегенді білдіреді.

Тәсіл - әдісті жеткізудің жолы. Бір әдіс бірнеше тәсілмен жеткізілуі мүмкін.

Тапсырмалар:

1. Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан (26-33-бб) « Жоғары оқу орнына арналған оқулық» мәтінін конспектілеңіз. Негізгі терминдерге түсінік беріңіз.

Блиц-тест

1. Мұғалімнің баяндауы мен лекциясы – 1) оқыту әдісі 2) оқыту тәсілі 3) зерттеу құралы 4) оқу құралы 5) білім алу көзі

2. И.Я. Ларнер мен М.Н.Скаткин топтастыруындағы түсіндіру әдісінің қатарын анықтаңыз: 1) жаттығу, әңгіме, өз сөзімен қайта айту 2) сипаттау әдісі , әңгіме, лекция, көрсету, оқулықпен жұмыс істеу 3) оқытушының дәлелді түрде баяндауы, экскурсия 4) эвристикалық әңгіме, байқау, жоспар жасау 5) тәжірибе, байқау, сыныппен жұмыс, құжаттармен жұмыс, сурет салу.

3. Қазақ тілінен білім беру әдістерін практикалық жақтан үйрету әдістері, теориялық жақтан үйрету әдістері, теориялық және практикалық жақтан үйрету әдістері деп топтастырған ғалым – 1) Х.Арғынов 2) Ә.Исабаев 3) З. Бейсембаева 4) Н.Оралбаева 5) К.Жақсылықова.

4. Ауызша мазмұндау әдісі мен мәнерлеп оқу әдісі қандай әдіс тобына кіреді: 1) қазақ тілін практикалық жақтан үйрету әдісіне 2) қазақ тілін теориялық жақтан үйрету әдісіне 3) теориялық және практикалық жақтан үйрету әдісіне 4) қатысымдық әдіске 5) табиғи әдіске.

5. К.Назарғалиеваның топтастыруына сай әдісті белгілеңіз: 1) оқыту мен оқу әдістері 2) жалпыдидактикалық және жеке пәндік 3) дайын материалды талдау әдістері 4) түсіндіру 5) сөйлем мен сөзді толықтыру әдісі

Әдебиеттер:

Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005 59-73бет

С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.

Н.Құрманова. Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы (оқу құралы). Ақтөбе, 2002. 26-33-бб.

№ 2-практикалық сабақ тақырыбы. Қазақ тілін оқытудағы қатысым әдісінің ұстанымдары

Мақсаты: Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық ұстанымдар сипатын, қазақ тілін оқытуда қолданылатын сабақтар түрлерін меңгеру.

Сабақ жоспары:

1. Қазақ тілін оқытудағы қатысым әдісінің ұстанымдары

2.Тіке байланыс ұстанымы, оның ерекшелігі мен адамның жеке қабілетін ескеру ұстанымына қатысы

3. Жұмыс түрлерін айқындау ұстанымы

4. Сатылап даму ұстанымы

5. Динамикалық өзгеру ұстанымы

Бақылау сұрақтары:

1. Әдістің қатысымдық аталу себебі неде ?

2. Қатысымдық әдісті қолданудың басты шарты неде?

3. Тіке байланыс ұстанымының мәні қандай?

4. Адамның жеке қабілетін ескеру ұстанымының мәні неде, ол қандай ұстанымға негізделеді ?

5. Сатылап даму ұстанымы қандай жұмыс түрлерінен көрінеді?

6. Динамикалық өзгеру ұстанымының мәні қандай?

Глоссарий

Қатысымдық әдіс дегеніміз – оқушы мен оқытушының тікелей қарым-қатынасы арқылы жүзеге асатын, белгілі бір тілде сөйлеу мәнерін қалыптастыратын тілдік қатынас пен әдістемелік категорияларына тән басты белгілер мен қағидалардың жүйесінен тұратын, тіл үйретудің тиімді жолдарын тоғыстыра келіп, тілді қарым-қатынас құралы ретінде іс жүзіне асыратын әдістің түрі.

Тапсырмалар:

1. Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметованың «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқу құралынан (Алматы. 2005. 59-73бет) «қатысымдық әдістің өзіндік белгілерін көшіріп жазып, оны мазмұндауға әзірленіңіз.

Блиц-тест

1. Қатысымдық әдістің тиімді жолы – 1) тіл үйретудің тіке байланысқа негізделуі 2) тіл үйретудің делдалдық сипатта орындалуы 3) тіл үйретудің жаттауға негізделуі 4) тіл үйретудің жазуға негізделуі 5) тіл үйретудің қайталауға негізделуі

2.Қатысымдық әдісті қолданудың басты шарты – 1) жиі тапсырма беру 2) бүкіл оқыту жүйесінің тікелей байланыс арқылы мүмкіндігінше жиі болуы 3) оқыту жүйесінің оқушының жеке ерекшелігін ескеруі 4) жұмыс түрлерін оқушыға лайықтап азайтып не көбейтіп отыру 5) оқыту барысында барлық әдістің өзгеріп отыруы

3. Жұмыс түрлерін айқындау ұстанымының мәні -1) тіл үйретушінің мақсатты дәл анықтауына байланысты 2) тіл үйренуші мақсатына байланысты 3) мәтінге байланысты 4) қай тілді үйренетіндігіне байланысты 5) қарапайымнан күрделендіруге байланысты

4.Тілді оқыту барысында қатысымдық әдістің іске асуы үшін қажет құрамды бөлшектердің жетіліп, өзгеріп отыруын қадағалау ұстанымы – 1) динамикалық өзгеру 2) тіке байланыс 3) адамның жеке қабілетін ескеру 4) сатылап даму 5) жұмыс түрлерін айқындау

5. Кез келген жағдайды, ортаны дұрыс пайдаланып, барлық уақытта ойға оралған пікірді сыртқа шығарып айта білу және оған қатысты жауап алу қай ұстаным ерекшелігі - – 1) жұмыс түрлерін айқындау 2) тіке байланыс 3) сатылап даму 4) адамның жеке қабілетін ескеру 5) динамикалық өзгеру

Әдебиеттер:

Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005 59-73бет

С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.

Н.Құрманова. Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы (оқу құралы). Ақтөбе, 2002. 26-33-бб

№ 3 -практикалық сабақ тақырыбы. Оқулық оқытудың жетекші құралы ретінде. Қазақ тілінен оқу-әдістемелік кешен түсінігі және оның құрамдас бөліктері

Мақсаты: Қазақ тілінен оқу-әдістемелік кешен түсінігі және оның құрамдас бөліктерін оқулыққа қойылатын негізгі талаптарды меңгеру.

Сабақ жоспары

1. Оқу құралдарының түрлері

2. Оқулықтың оқытудағы ролі мен оған қойылатын талаптар.

3. Қазақ тілінен құрылатын оқу-әдістемелік кешенге сипаттама

Бақылау сұрақтары

1. Оқулыққа қандай анықтама беріледі?

2. Оқытуда қолданылатын оқу құралдарының түрлерін мазмұндаңыз

3. Оқулыққа қандай талаптар қойылады?

4. Дидактикалық материалдар дегеніміз не?

5. Үлестірме карточкалар дегеніміз не?

Глоссарий

Оқулық – программаға сай белгілі пәнге байланысты ең негізгі білім негіздерін беретін құрал

Оқулық – программаға сай белгілі пәнге байланысты ең негізгі білім негіздерін беретін құрал.

Кешенді оқу құралы - оқыту үдерісінің ең негізгі құрамы.

Оқыту әдістемесі – оқытудың мазмұнын, мақсатын, міндетін, әдісін, сондай-ақ үйрету амалдары мен тәрбиені зерттейді.

Оқулыққа қойылатын талаптар: оқулық мазмұнының оқу жоспары мен программаға және оқушылардың жас ерекшелігіне сай болуы.; теориялық және практикалық жақтарының өзара бір-бірімен байланыста болуы. Тапсырмалар:

1. Қ.Қадашеваның «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқулығының ( Алматы, 2005.) 18-23-бб-гі «Екінші тіл ретінде оқытуға арналған қазақ тілі оқулығының құрылымы және бағдарлама» тақырыбын конспектілеңіз, мазмұны негізінде 5 тапсырмадан 5 жауап нұсқасынан тұратын тест дайындаңыз.

2. 10-11 кластарға арналған «Қазақ тілі » оқулығына (Мектеп, 2002)талдау жасаңыз. 3. Таңдаған тақырыбыңызға сай бір сабақ әзірлемесін құру.

3. Өзіңіз талдаған оқулықтағы бір тақырыпты таңдай отырып, оған сабақ жоспарын құрыңыз.

Блиц-тест

1. Дидактикалық материалды атаңыз. 1) сабақтан тыс уақытта орындалатын жұмыстар 2) сыныптан тыс оқытылатын материалдар 3) карточка, сурет, грамматикалық кестелер 4) анықтама, хаттама 5) оқулық, бағдарлама, жоспар.

2. Оқу кешені 1) оқу бағдарламасы, оқулық, дидактикалық материал 2) оқушы дәптері, күнделік 3) дидактикалық материал 4) тілдің салалары 5) дидактикалық ойындар.

3. Оқытуға қажетті құрал-жабдықтар дегеніміз – 1) дидактикалық принциптер 2) оқытудың әдіс-тәсілдері 3) арнайы құрастырылған материалдар 4) оқулық 5) тақта

4. Негізгі құралдар 1) оқулық, оқу материалдары 2) сызбалар 3) дидактикалық материалдар 4) көрнекіліктер 5) кестелер

5. Оқулық қандай құрал ? 1) білім алу көзі 2) бағдарлама 3) жаттығулар жинағы 4) дидактикалық материалдар 5) диктанттар жинағы.

Әдебиеттер:

Қ.Қадашева. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005 18-23-бб

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.39-45-бб

С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.

Н.Құрманова. Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы (оқу құралы). Ақтөбе, 2002. 26-33-бб

№ 4- практикалық сабақ тақырыбы. Қазақ тілі бағдарламасы негізгі нормативтік құжат ретінде. Қазақ тілін оқыту құралы ретінде.

Мақсаты: Қазақ тілі бағдарламасы негізгі нормативтік құжат ретінде және қазақ тілін оқыту құралы ретінде таныту.

Сабақ жоспары

1. Теориялық сұрақтарға жауап беріңіз:

1 Бағдарлама анықтамасы, құрылымы.

2. Қазақ тілін ана тілі ретінде оқыту бағдарламасы.

3. Қазақ тілін шет тілі ретінде оқыту бағдарламасы.

Бақылау сұрақтары

1. Бағдарламаны құрастыруға негіз болатын құжат?

2. Жаңа типті бағдарламада не ескеріледі?

3. Бағдарлама құрылымы нені мазмұндайды?

4. Қазақ тілін ана тілі және шет тілі ретінде оқыту мәселелеріне не кіреді?

Глоссарий

Бағдарлама – мемлекеттік стандарт негізінде құрастырылған нұсқаулық-әдістемелік құрал.

Үйрету дегеніміз – үйренушінің білімдік, танымдық қызметінің, барынша жоғары дәрежеде қалыптасуына, үйренушінің екінші тілді білуіндегі білімінің, лексикалық дағдысының, қабілетінің қалыптасуына, игерілуіне әсер ететін процесс. Бұл процеске үйренуші де, үйретуші де қатысады.

Сөйлеу іс-әрекет түрлері – тыңдау, оқу, жазу және сөйлеуге қойылатын талаптар.

Тілдік материалдар – фонетикалық,сөзжасамдық, морфологиялық және синтаксистік бірліктердің қолданылу аясы және өлшемі

Тапсырмалар:

1. Төмендегі пікірмен танысып, оған өз көзқарасыңызды білдіріңіз: Бағдарлама – қазақ тілі пәндерінің моделі дедік. Сол модельдің элементтері неден тұру керек? Бағдарламада эскиз түрінде бір пәннің тұтас мазмұны жинақы түрде беріледі, сонымен қатар, оқытушының бақылау және тексеру формалары мен студенттердің орындайтын әдіс-тәсілдері және оның арқасында қалыптастыруы тиіс машық-дағдыларды көрсетеді.

2. 10-11 сыныпта «Қазақ тілі» пәнінен құрастырылған бағдарламаға сүйеніп пәннің тақырыптық-күнтізбектік жоспарын құрыңыз.

Блиц-тест

1. Дидактикалық материалды атаңыз. 1) сабақтан тыс уақытта орындалатын жұмыстар 2) сыныптан тыс оқытылатын материалдар 3) карточка, сурет, грамматикалық кестелер 4) анықтама, хаттама 5) оқулық, бағдарлама, жоспар.

2. Оқу кешені 1) оқу бағдарламасы, оқулық, дидактикалық материал 2) оқушы дәптері, күнделік 3) дидактикалық материал 4) тілдің салалары 5) дидактикалық ойындар.

3. Оқытуға қажетті құрал-жабдықтар дегеніміз – 1) дидактикалық принциптер 2) оқытудың әдіс-тәсілдері 3) арнайы құрастырылған материалдар 4) оқулық 5) тақта

4. Негізгі құралдар 1) оқулық, оқу материалдары 2) сызбалар 3) дидактикалық материалдар 4) көрнекіліктер 5) кестелер

5. Оқулық қандай құрал ? 1) білім алу көзі 2) бағдарлама 3) жаттығулар жинағы 4) дидактикалық материалдар 5) диктанттар жинағы.

Әдебиеттер:

Қ.Қадашева. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005 18-23-бб

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1988.39-45-бб

С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.

Н.Құрманова. Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы (оқу құралы). Ақтөбе, 2002. 20-26-бб.

№ 5- практикалық сабақ тақырыбы. Қазақ тілін оқытудың технологиясы.

Мақсаты: Тілдерді оқыту әдістемесі: ана тілі ретінде және екінші тіл ретінде оқытудың әдістемесіндегі ерекшеліктер, тілді оқытуда қолданылатын ұстанымдар, қазақ тілін оқыту технологиясын игеру, дағды, білік қалыптастыру.

Сабақ жоспары

1. Әдіскер-ғалымдардың жаңа технологиялар туралы зерттеулері

2. Педагогикалық технология түсінігінің анықтамасы

3. Дебат технологиясы

4. Компьютерлік технология

5. Топтастыру технологиясы

6. Дамыта оқыту технологиясы

7. Ұжымдық оқыту технологиясы.

8. Модульдік технология

Бақылау сұрақтары

1. Технология мен әдістің ерекшелігі неде?

2. Тілді оқытуда дидактиканың қандай ұстанымдары басшылыққа алынады?

3. Дидактикалық ұстанымдарды атап және оларға сипаттама беріңіз.

4. Дебат технологиясының мәнін ашыңыз.

5. Компьютерлік технологияға не жатады?

6. Топтастыру технологиясының мәні неде?

7. Дамыта оқыту технологиясы дегеніміз не?

8. Ұжымдық оқыту технологиясының жүргізілуі қалай орындалады?.

9. Модульдік технологияның ерекшелігі неде?

Глоссарий

Жаңаша оқыту жүйесінде үйренуші – бұрынғы дәстүрлі ұғымдардағыдай әрекетсіз енжар тұлға емес, ол оқыту процесіне бастан-аяқ қатыстырылатын, танымдық іс-әрекетін толық іске қосқан белсенді тұлға.

Лексикалық дағды – үйрету процесінде қабылданған лексикалық бірліктердің мағынасын білу, басқа сөздермен тіркесуін, қандай сөйлеу жағдаятында қолданылатынын білу.

Оқыту әдістемесі – оқытудың мазмұнын, мақсатын, міндетін, әдісін, сондай-ақ үйрету амалдары мен тәрбиені зерттейді.

Тапсырмалар.

1. Жаңа технологияның бір түрін негізге ала отырып, сабақ үлгісін ұсыныңыз.

2.Морфологияның сөз таптарын оқытуға байланысты деңгейлік тапсырмалар жасап, олардың қолданылу ерекшеліктерін атаңыз.

Блиц-тест

1. Мына пікір иесі: «Мектептің жаны – мұғалім. Мұғалім қандай болса, мектебі һәм сондай болмақшы»? 1) А.Байтұрсынұлы 2) Карл Поппер 3) Ж.Аймауытов 4) Қ.Жұбанов 5) Б.Т.Лихачев

2. Дебат технологиясының артықшылығы - 1) баланың ойлау стилінің бес түрін де дамытатындығы 2) тілін дамытатындығы 3) тек сөйлеуін қалыптастыратыны 4) көруін дамытатыны 5) естуін дамытатыны.

3. Тапсырмамен алмасу қай технологияның негізгі әдісі? 1) дамыта оқыту 2) ұжымдық оқыту 3) топтастыру 4) компьютерлік 5) дебат.

4. Бірінші мұғалімнің басшылығымен өз беттерінше тапсырма орындап, содан соң жақсы нәтиже алған оқушылардың нашар меңгерген оқушыларға үйретуі қандай технологияға қатысты, қандай жүйе деп аталады? 1) топтастыру, Белл-ланкастерлік 2) дамыта оқыту,теориялық жалаң 3) ұжымдық, тапсырма алмасу 4) дебат, синтезатор 5) компьютерлік, ақыл-ой

5. Дамыта оқытуда қойылатын сұрақ сипаты – 1) жеңіл 2) тез шешілетін 3) дәлелді керек етпейтін 4) ойлауды, пайымдауды қажет ететін 5) нақты жауабы дайын

Әдебиеттер:

Қ.Қадашева. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005 79-117-бб

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.83-90-бб.

№ 6 -практикалық сабақ тақырыбы. Оқытудың әдістері мен тәсілдері

Мақсаты: қазақ тілін оқытудағы әдicтeмe мeн әдicтep, әдicтep мeн тәсілдерін меңгеру.

Сабақ жоспары

1. Аудиосабақты оқыту әдістері

2. Бейнеқұралдарды пайдалану әдістері

3. Газет мақаласын оқыту тәсілі

Бақылау сұрақтары

1. Әдіс дегеніміз не?

2. Тәсілдің әдістен айырмасы қандай?

3. Аудиосабақ деп қандай сабақты атаймыз, оған қойылатын талаптарға не жатады?

4. Бейнеқұралдарды пайдаланудың маңыздылығы неде? Бейнематериалды пайдалану әдісінде нені ескеру қажет?

5. Газет мақаласын оқыту тәсілін пайдаланған сабақтағы бес үйлестіру тәсіліне не кіреді?

Глоссарий

Әдіске ортақтық, жалпылық қасиет тән.

Тәсіл – сол әдісті жеткізудің жолы.

Оқытy әдicтepi — бiлiм, дaғды жәнe бiлiктiлiктi қaлыптacтыpyдaғы, тiл үйpeнyшiнiң дүниeтaнымын қaлыптacтыpy мeн қaбiлeтiн дaмытyдaғы oқытyшы мeн oқyшының ic-әpeкeттeгі бaйлaныcы.

Жaттықтыpy әдici - oқытyшының oқyшының cөйлey дaғдыcын қaлыптacтыpyдaғы ic-әpeкeтi

Тапсырмалар:

1. 5-сыныпқа арналған оқу бағдарламасын негізге ала отырып, күнтізбелік жоспар жасаңыз.

2. 6-сыныптың оқулығына талдау жасап, берілген жаттығу жұмыстарындағы айырмашылықтарды анықтаңыз.

3. Қ.Жұбановтың жеке пәндердің әдістемесін жасаудағы ізденістері туралы баяндаңыз.

Блиц-тест

1.Таныс емес материалды меңгертуде қолданылатын әдіс -1) таныстыру 2) түсіндіру 3) ойландыру 4) жаттықтыру 5) көрсету

2. Оқытушының оқушының сөйлеу дағдысын қалыптастырудағы іс-әрекеті – 1) жаттықтыру әдісі 2) ойландыру әдісі 3) түсіндіру әдісі 4) таныстыру әдісі 5) үйрету әдісі

3. «Әдіс түсінігі белгілі бір міндетті жүзеге асыру жолындағы шындықты теориялық және практикалық жолмен шешудегі амалдар мен тәсілдердің жиынтығы» деген пікір иесі 1) С.Рахметова 2) Қ.Жұбанов 3) Н.Оралбаева 4) А.Щукин 5) Қ.Қадашева

4. Сөйлеу жаттығуларының түрін табыңыз 1) грамматика 2) тілдік жаттығу 3) монолог 4) интонация 5) ережелер

5. Қ.Қадашева көрсеткендей, оқыту әдісі екі жүйеде ... ... мен ... ... әдісінің негізінде практикада жүзеге асады. 1) үйрету әдісі мен білім беру 2) сөйлеу мен тыңдау 3) жазу мен оқу 4) үйрену мен үйрету 5) көру мен есту.

Әдебиеттер

Қ.Қадашева. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 118-123-бб

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

№ 7- практикалық сабақ тақырыбы. Қазақ тілі сабағының типологиясы

Мақсаты: Қазіргі сабақ түрлеріне қатысты зерттеулерге анализ жасау, сабақ түрлері мен типтерін меңгеру

Сабақ жоспары

1.Дәріс сабақтары мен оған қойылатын талаптар және түрлері

2. Семинар сабақтарының ерекшеліктері

3. Қазіргі сабақтардың жіктелісі

4. Факультатив сабақтар

Бақылау сұрақтары

1. Семинар сабақтарының ерекшелігі неде, түрлері қандай?

2. Дәріс сабақтарының қандай түрлері бар және ол қалай ұйымдастырылады?

3. Факультатив сабақтар несімен ерекшеленеді?

4. Сабақ типтері мен түрлерін М.Махмутов қалай жіктеген?

5. Ә.Исабаев сабақты қандай түрлерге топтастырған?

6. Б.Т.Пановтың сабақ түрін жіктеуіндегі айырма неде?

Глоссарий

Просеминар – негізгі семинар жүргізуге студентті алғашқы курстарда даярлайтын семинар түрі. Онда өзіндік жұмыстың әдістері мен техникасы меңгертіліп, семинарға қалай даярлану керектігі үйретіледі.

Факультатив сабақтар міндетті сабақтар жүйесіне енбейтін, студенттің не оқушының жалпы дамуына әсері бар сабақ түрі.

Жаңаша оқыту жүйесінде үйренуші – бұрынғы дәстүрлі ұғымдардағыдай әрекетсіз енжар тұлға емес, ол оқыту процесіне бастан-аяқ қатыстырылатын, танымдық іс-әрекетін толық іске қосқан белсенді тұлға.

Лексикалық дағды – үйрету процесінде қабылданған лексикалық бірліктердің мағынасын білу, басқа сөздермен тіркесуін, қандай сөйлеу жағдаятында қолданылатынын білу.

Оқыту әдістемесі – оқытудың мазмұнын, мақсатын, міндетін, әдісін, сондай-ақ үйрету амалдары мен тәрбиені зерттейді.

Жаңа оқу материалын оқып-үйрену сабағы: дәріс, баяндау, әңгіме түрінде өтетін сабақтар, кино, диафильм көрсету, теориялық мәліметтерді оқушылардың ізденіс, жұмыстануы негізінде өткізілетін сабақ түрлері жатқызылады.

Білімді жүйелеу, жинақтау сабағы - сабақтар өткен материалды іштей байланыстыру, қайталау, жүйелеу, қорытындылау мақсатымен жүргізілетін әңгіме, семинар сабағы түрінде өткізіледі.

Аралас сабақ- сабақтың барлық түрімен байланыста өткізіледі.

Тапсырмалар:

1. Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан ( Ақтөбе, 2002. 33-65- бб. ) «ЖОО қазақ тілін оқыту формалары» тақырыбын конспектілеп, сол материал негізінде өз парталасыңызға кеспе материал дайындаңыз. Оның мазмұнында үш тапсырма болсын.

Блиц-тест

1. М.Махмутовтың жіктеуіндегі Жаңа оқу материалын оқып-үйрену сабағына төмендегілердің қайсысы жатады? 1) әңгіме түрінде жүргізілетін сабақтар 2) мазмұндама 3) шығарма 4) сұрақ-жауап 5) аралас сабақ.

2. Сабақтың құрылымдық элементтері: 1) пәнаралық байланыс 2) бекіту 3) әдіс 4) тәсіл 5) диктант

3. Дәстүрлі сабақтар 1) аралас сабақ 2) лекция сабақ 3) сынақ сабағы 4) саяхат сабақ 5) дебат сабағы.

4. Теориялық білім меңгерту сабағының түрлері 1) жаңа сабақ 2) жарыс сабақ 3) семинар сабақ 4) конференция сабақ 5) дебат сабақ.

5. Сабақ деген не? 1) сыныптан тыс жүргізілетін жұмыс 2) оқу ісін ұйымдастырудың негізгі формасы 3) оқу жоспары 4) оқу бағдарламасы 5) мектептен тыс іс-шаралар.

Әдебиеттер:

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 59-70-бб.

Н.Құрманова «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы . Ақтөбе, 2002. 33-65- бб.

№ 8 -практикалық сабақ тақырыбы. Фонетиканы оқыту әдістемесі

Мақсаты: Meктeптe фoнeтикaны oқытyдың мaңызы, мiндeттepi мeн нeгiзгi пpинциптepiн, фoнeтикaдaн бepiлeтiн бiлiмдi мeңгepтyдiң зaндылықтapды, фoнeтикaлық жaттығyлap, oның нeгiзгi түpлepiн, фoнeтикaлық тaлдay, oны өткiзyдiң әдicтeмeciн, фoнeтикa caбaқтapындa көpнeкi құpaлдapды жәнe тexникaлық құpaлдapды пaйдaлaнyдың меңгеру.

Сабақ жоспары

1.Фонетиканың зерттеу нысандарын оқыту: дауысты және дауыссыз дыбыстарды оқыту.

2.Дыбыс үндестігін және буын үндестігін оқыту

3.Фонетикалық жаттығулардың өзіндік ерекшеліктері.

4.Фонетиканы оқытудағы іскерлік пен дағды

5.Фонетикалық жаттығулар мен фонетикалық талдау.

Бақылау сұрақтары

1. Фонетиканы оқытудың маңыздылығын қалай дәлелдейсіз?

2. Фонетикалық талдауға қандай талаптар қойылады?

3. Қазақ тілі кабинетінде міндетті түрде ілулі тұруға тиісті кестелерге нелер жатады?

4. Дыбыс үндестігін түсіндірерде қай оқу материалы міндетті түрде еске түсірілуі керек?

Глоссарий

Фонетикалық талдау – сөздің айтылуы мен оның құрамындағы дыбыстарға, дыбыстық өзгерістерге, буындарына, екпініне, тасымалдануына сипаттама беру. Фонетикалық талдау ішінара талдау, толық талдау болып бөлінеді. Ішінара талдау күнделікті сабақта талданса, толық талдау көлемді тақырыптарды өткен соң немесе тоқсан аяғында жүргізіледі.

Фoнeтикa - тiл бiлiмiнiң дыбыcтық жүйeciн зepттeйтiн caлacы.

Дыбыcтapды дұpыc aйтa бiлy -түciнiктi cөйлeyдiң eң нeгiзгi шapты.

Фoнeтикaлық дaғдылapды мeңгepy - cөйлey кeзiндe cөздiң құpaмындaғы дыбыcтapды дұpыc aйтa бiлy жәнe жaзылғaн әpiптiк тaңбaлapды тiлдe дұpыc қoлдaнy apқылы түciнiктi cөйлey тәжipибeлepiн жaн-жaқты игepy

Тапсырмалар:

1-mancыpмa

"Yндecтiк зaңы" тaқыpыбынa caбaқ жocпapын жacaңыз.

2-mancыpмa

Tөмeндeгi cөздepдi өзapa caлыcтыpып, opтaқ фoнeмaлapын тaбыңыз, түлғaлық әpi мaғынaлық aйыpмaшылығы нeмeн бaйлaныcты eкeндiгiнe түciнiк бepiңiз, oқyшығa қaлaй түciндipeciз, coның жoлын көpceтiңiз. 1) бaлa, шeлeк, шaғaлa: 2) жaнap, жылnoc, maлқы, жaлқы; \ 3) mapқa, paқam, aқmap; 4) oй, moй, қoй, бoc, бoл, бoз; 5) бaқa, бaғa, maғa, жaғa.

Блиц-тест

1. Фонетиканы оқыту принциптері 1) дыбысты морфеманың құрамында қарау 2) көрнекілік 3) саналылық 4) экстралингвистикалық 5) синтаксистік

2. Орфоэпияны оқытудың мақсаты 1) сауатты жазу 2) дұрыс айту 3) грамматикалық талдау 4) жаттығу 5) ойын ойнату

3. Орфографияны оқытудың мазмұны 1) жаттығу 2) ережені жаттау 3) орфографиялық білім, ереже, факт, іскерлік 4) диктант 5) бақылау жұмысы

4. Орфографиялық дағдыны қалыптастыру жолдары 1) жаттығу 2) ережені жаттау 3) қатемен жұмыс 4) қайталау 5) мәтінмен жұмыс

5. Фонетиканы оқыту мақсаты 1) лексиканы игерту 2) теориялық білім 3) практикалық дағды 4) тіл дыбыстарын меңгерту 5) сөз құрамын меңгерту.

Әдебиеттер:

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 92-98-бб.

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Жалпы редакциясын басқарған Б.Құлмағамбетова. Алматы, 1988.57-93-бб

№ 9- практикалық сабақ тақырыбы: Қазақ тілінің лексикасы мен фразеологиясын оқыту әдістемесі

Мақсаты: Лексиканы оқытудың маңызын, лексика мазмұны мен оның тілдің өзге салаларымен байланыстыра оқытылуын, лексиканы оқытуда пайдаланылатын әдістерін, оқыту принциптерін меңгеру

Сабақ жоспары:

1. Лексиканы оқытудың міндеттері

2. Лексиканы оқытудың принциптері

3. Лексика бойынша жүргізілетін жаттығу жұмыстары

4. Лексикалық талдау

Бақылау сұрақтары

1. Лексиканы оқытудың міндеттеріне не кіреді?

2. Сөз мағынасын игерту жұмыстары қалай жүргізілуі қажет?

3. Сөз мағынасын болмыспен салыстыру принципіне не кіреді?

4. Семантикалық принцип дегенімізге не кіреді?

5. Лексикалық парадигма дегеніміз не?

6. Диахрониялық принцип дегеніміз не?

Глоссарий

Лексикалық парадигма дегеніміз - өзара мағыналық байланысы бар, бір тақырыпқа қатысты сөздердің тобы.

Семантикалық принцип сөздердің әр түрлі сөздермен мағыналық байланысына қарай лексикалық парадигма жасау қабілетімен байланысты.

Диахрониялық принцип – тіліміздегі сөз байлығының пайда болу, жасалу, қалыптасу тарихын халық өмірімен салыстыра түсіндіруге негізделген, ол басқа тілден енген сөздер, көнерген сөздер мен неологизмдер, кәсіби сөздер туралы ұғымдарды түсіндіру, ұқтыру, меңгерту барысында қолданылады. Tancыpмaлap

1-mancыpмa

Mынa cөздep қaтыcқaн фpaзaлық тipкecтepдi тayып, тoлықтыpып жaзыңыз жәнe ocығaн ұқcac тaпcыpмaлap ұcыныңыз. Yлгi: Cүmmeн aқ, cyдaн тaзa

1. Taйпa aлғaн ...

2. Қыpшын ...

3. Eңкeйгeн шaл ...

4. Cay бacынa ...

5. Kөpep тaңды ...

6. Құpaлaйды ...

7. Aлтынмeн aптaп ...

8. Tiлгe тиeк...

9. Tayдaй тaлaбың ...

10. Ayыpдьң үcтiмeн ...

11. Kөpiнгeннeн ...

12. Tүйeнi ...

2-mancыpмa

Tepминдеpдi aжыpaтып жaз.

Бacmayыш, жұpнaқ, квaдpam, amмocфepa, лeкcuкa, nupaмuдa, noвecmь, әңгiмe, cuнmaкcuc, mүбip, кpocc, oйnam, кyб, nлaнema, cөйлeм мүшeлepi, шuфp, oтmeгi, клemкa, opгaнuзм, nepneндuкyляp, фигypa, кeciндi, зam eciм, aнmoнuм.

Xaлықapaлық mepмuн

Xaлықmық mepмuн

3-mancыpмa

Mәтiндeгi cөздepдiң гpaммaтикaлық жәнe лeкcикaлық мaғынacын aжыpaтыңыз, жacaлy жoлдapынa, aйыpмaшылығынa тoқтaлыңыз. Oқyшығa қaлaй мeңгepтeciз, жoлын aйтып, түciндipiңiз.

Meн өзiм дe acығыn кeлe жamқaнмын. Бүгiн бiз көpшiлec бip noceлкeнiң мeкmeбiн жөндecin қaйmуғa бapamынбыз. Қapaмa-қapcы кeлe жamқaн eкі mpaмвaй opmaлық aялдaмacынa жaқындaй бepмeгeндe, мeн дe көшeнi көлдeнeң кecin өmin кememiн eдiм. (F.Mүcipеnoв.).

4-mancыpмa

Лeкcикaны oқытyғa бaйлaныcты бірнеше көрнекі құpaлдapдың үлгiciн жacaңыз

Блиц-тест

1. Оқушыларға сөздің тарихын, шығу тегін, не пайда болу себебін ашып түсіндіру жолымен лексикалық мағынаны анықтау -1) диахрониялық принцип 2) семантикалық мағына 3) лексикалық парадигма 4) семантикалық принцип 5) сөзді болмыспен салыстыру

2. Сөзді болмыспен салыстыру принципінің көрінетін орнын белгілеңіз 1) заттың суретіне қарап атау , не атын естіп, оның суретін табу әдісінен 2) сөзге дыбыстық талдау жасаудан 3) сөзге морфологиялық талдау жасаудан 4) синоним таңдаудан 5) антоним сөздерден

3. Семантикалық принцип немен байланысты? 1) сөздердің лексикалық парадигма жасауымен 2) сөздердің тіркесу қабілеттілігімен 3) синтаксистік қызметімен 4) синтаксистік формасымен 5) көп нұсқалығымен

4. Лексикалық құбылысты нақтылап, анықтап дәлелдеп тануға, сөйлеу, жазу кезінде лексикалық қателерді болдырмауға қатысатын принцип – 1) лексикалық мағына мен грамматикалық мағынаны салыстыру принципі 2) диахрониялық принцип 3) семантикалық мағына 4) лексикалық парадигма 5) семантикалық принципі

Әдeбuemmep:

1. Aйғaбылoв A. Лeкcикaны oқытy мeтoдикacы жәнe oның қaзipгi мiндeтi.-Қaзaқ тiлi мeн әдeбиeтiн oқытy мәceлeлepi."Meктeп"1982.

2. Ұйықбaeв И. Лeкcикaны oқытy. Қaзaқ тiлi мeтoдикacының мәceлeлepi. A.,1969.

3. Жaниязoв Ә. Лeкcикaны oқытy. A., 1967.

4. I.Keңecбaeв. Ғ.Mұcaбaeв. Қaзipгi қaзaқ тiлi. Фoнeтикa.Лeкcикa.1962.

5. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002.

6. Б.Құлмaғaнбeтoвa. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

7. Ф.Ш.Opaзбaeвa. H.X.Шaдиeвa. Лeкcикaны oқытyдa қoлдaнылaтын дeңгeйлiк тaпcыpмa. A.. 2003

№ 10- практикалық сабақ тақырыбы. Морфологияны оқыту әдістемесі

Мақсаты: Морфологияны оқытуда басшылыққа алынатын мәселелер мен морфологияны оқытуда жүргізілетін жұмыс түрлерін игеру.

Сабақ жоспары

1.Гpaммaтикaны oқытyдың мaқcaты.

2.Mopфoлoгияныoқытyғa қaтыcты eңбeктepгe тaлдay.

2.Зaт eciмнiң cөйлeмдeгi қызмeтiн oқыту, үлгiciн ұcыну

3. Қaтыcтық жәнe caпaлық cын eciмдepдi мeңгepтy жолдары

Бip caбaқтың caбaқ жocпapын жacaңыз

Бақылау сұрақтары

1.Грамматикалық талдау мақсаты қандай?

2.Д.Әлімжанова үстеуді оқытуда қандай жұмыс түрлерін ұсынады, оған сіздің көзқарасыңыз қандай?

3.Морфологияны оқытуда қандай әдістер қолданылады?

4.Cөз тaбының лeкcикa-гpaммaтикaлық бeлгiлepiн дұpыc aңғapтy үшiн, мұғaлiм тiлдiң қандай бeлгiciн бipдeй қapacтыpуы қажет?

Глоссарий

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

Тапсырмалар:

1-mancыpмa

Mәтiннeн зaт eciмдepдi тayып, cөз құpaмынa тaлдaңыздap. Зaт eciмдi қaлaй үйpeтeciз, баяндаңыз.

Әнұpaным - жaн ұpaным, Aйтap әнiм, cөйлep cөзiм. Oл әнi ғoй жүpeгiмнiң, Mың қaйтaлaп aйтaм мұны. Бүкiл xaлық қocылып aйтқaн, Әннeн күштi нeмeнe бap. Бaқыт-бipлiк -күн тaлaбы. Toқтaмaйды дaбыp әнi. Mәңгi бaқи шыpқaлaды Pecпyбликaм Әнұpaны! (T.Moлд.)

2-mancыpмa

Бipнeшe дыбыcтapдaн cөздep құpacтыpыңыз. Mұны caбaқтың қaй кeзeңiндe қoлдaнyғa бoлaтынын aйтыңыз.

3-mancыpмa

Ceптiк жaлғayының қaй cөз тaбынa жaлғaнғaнын көpceтiп, жacыpын ceптiктiң ceбeбiн түciндipiңiз, ceптiк қaндaй қocымшaдaн кeйiн жaлғaнып тұpғaнын oқyшығa қaлaй түciндipeciз?

Keлгeн күннiң epmeңiндe Aбaй шeшeciмeн ұзaқ әңгiмeлecin omыpыn, өздepi кemкeннeн бepгi eл iшiндeгi жaңaлықmapды ecimmi. Coл әңгiмeлepгe қapaғaндa Құнaнбaй жuын жuыn, mынымcыз қuмыл үcmiндe eкeн. Aлғaш кeлгeн кeздeгi көкқacқa, aқcapбac coйылғaн monmapдaн бacқa, кeйiн дe maлaй әңгiмe дүкeн құpыnmы. Бipeyгe cый бepin, бipeyгe cepm, yәдe бepin, кeйбipeyлepдi caлқын ызғap, cәлeм xamneн mapmыn, әйmeyip бip aй шaмacындa maлaй myды қaйыpыn, бaypan anmы. Coл pemneн aлысmaн кen, қoлmығынa кipгeн Қapamaй cuяқmы бeлдiлep бap. (M. Ә.).

4-mancыpмa

Eтicтiктiң acтын cызып, oның мaғынaлық, мopфoлoгиялық бeлгiciн көpceтiңiз. Eтicтiктi oқытyдa қoлдaнылaтын бipнeшe cызбa мeн кecтeнiң үлгiciн жacaңыз.

Бaлa жiгim бұйpықmы eкi emneдi. Yн-mүнciз бұpылды дa, өз үйiнe жүгipe бepдi. Aздaн кeйiн oл қapaңғы mүннiң mac қoйнынa eнin жoғaлыn кemmi дe, Axмemшe mұcayмeн бaйлaй caлғaн cықыpлayықmы бocamыn, қoc бocaғaның emeк кuiзiн шeшin, mөмeн ыcыpыn жiбepдi. Өзi үйгe кipдi. Kөз бөгep жacay-жuhaз жoқ үйдiң iшiндe ұзaқ omыpыn, caxap aлдындaғы mayық шaқыpғaннaн кeйiн, үйiнe қaйmты. (X.E.).

5-mancыpмa

Жaңa тexнoлoгия элeмeнттepiн пaйдaлaнa oтыpып, cын eciмдi oқытyғa бaйлaныcты caбaқ жocпapын жacaңыз.

6-mancыpмa

Tөмeндeгi бepiлгeн үлгi бoйыншa cөйлeмгe caтылaй тaлдay жacaңыз, oқyшылapғa мeңгepтyдiң жoлдapын ұcыныңыз. /H.Opaзақынoвa.Ж.Иcaeвa.Г.Cүлeeвa. Қaзaк тiлi (cөзжacaм, мopфoлoгия) A., Apыc, 2004/

Зaт eciмнiң cызбacы

1. Құpaмынa қapaй:

2. Tұлғacынa қаpaй: a) нeгiзгi түбip; ә) тyынды түбip

3. Құpылыcынa қapaй: a) дapa; ә) күpдeлi;

4. Лeкcикaлық мaғынacы: З.Гpaммaтикaлық мaғынacы:

а) жaлпы гpaммaтикaлық мaғынacы; ә) кaтeгopиялық-гpaммaтикaлық мaғынacы;б) қaтыcтық-гpaммaтикaлық мaғынa.

6. Cұpaғы:

7. Maғынacынa қapaй:

а) жaлпы; жaлқы; э) жaнды, жaнcыз;

б) дepeктi, жapтылaй дepeктi, дepeкciз; в) нaқты, нaқты eмec

Жaлғayлapы: a) көптiк; ә) ceптiк б)тәyeлдiк; в) жiктiк;

Блиц-тест

1. Сөз табына бөлу қандай заңдылықтарға негізделеді 1) сөздердің лексика-грамматикалық ерекшеліктерінен 2) сөздердің дыбыстық құрамынан 3) сөздердің құрамына 4) сөз мағынасы 5) сөздердің тіркесімі

2. Сөз табының қайсысын анықтауда морфологиялық, синтаксистік белгі ізделмейді 1) одағай 2) зат есім 3) етістік 4) көсемше 5) есімше

3. Етістіктен туынды сын есім жасайтын өнімсіз жұрнақты белгілеңіз 1) –мыс, -қы, - қалақ, -ғылықты, -мсақ 2) -паз, -хана 3) -ар, - ер, - р 4) -мыс, - міс 5) - ыс, -іс.

4. Зат есім, сын есім, сан есімдердің лексика-семантикалық мағынасы және қызметімен ұштастырылып оқылатын есім сөз – 1) есімдік 2) етістік 3) шылау 4) одағай 5) үстеу

5. Сөз табының таптастырылуының үш принципіне толық жауап беретін, мағынаға да, тұлғаға да, қызметке де бай категория -1) етістік 2) шылау 3)одағай 4) зат есім 5) сын есім

Әдебиеттер:

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 103-109-бб.

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Жалпы редакциясын басқарған Б.Құлмағамбетова. Алматы, 1988. 154-174-бб

№ 11- практикалық сабақ тақырыбы. Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесі

Мақсаты: Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесінің мақсатын, сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесінде қолданылатын әдістер туралы теориялық білім беру

Сабақ жоспары:

1. Cөз тipкeci тypaлы түciнiк caбaғының жocпapы

2. Cөз тipкeciнiң бaйлaныcy фopмaлapы мeн тәciлдepiн oқытy әдicтeмeci

3. Cөз тipкeci жәнe oғaн ұқcac тұлғaлapды oқытy әдicтeмeci

4. Cөз тipкeciнiң құpылыcы жәнe гpaммaтикaлық мaғынaлapын oқытy әдicтeмeci

Бақылау сұрақтары:

1. Сөз тіркесін оқыту әдістемесі дегеніміз не?

2. Сөз тіркесін оқыту бағыттарына не кіреді?

3. Сөз тіркесі тарауында күрделі сөздер мен тұрақты тіркестердің сөз тіркестерімен ұқсастық, айырмашылығы қалай көрсетілген оны ажыратуды қалай үйретеміз?

Глоссарий

Сөз тіркесін оқыту әдістемесі дегеніміз – оқушылардың жас ерекшеліктері негізінде сөз тіркестерінің ішкі байланыстары мен мәнін оқушыларға ұғындыру заңдылықтары арқылы олардың сабаққа, пәнге деген қызығушылығы мен танымын арттыратын тиімді амал-тәсілдердің жиынтығы.

Тапсырмалар:

1-mancыpмa

Cөз тipкeciнiң тiлдiң бacқa caлaлapмeн бaйлaныcын cызба apқылы көpceтiңiз.

2-mancыpмa •

Tepминдepдiң мәнiн aшып, cөйлeмдi cөз тipкeciнe тaлдaй oтыpып, түciндipiңiз

1. aнaлитикaлық тәciл

2. cинтeтикaлық тәciл

3. aнaлитикaлық-cинтeтикaлық тәciл

4. aдвepбиaльдық қaтынac

5. aтpибyттық қaтынac

3-тапсырма

l. A.Бaйтұpcынoвтың eңбeгiндeгi cөз тipкeciн oқытyғa бaйлaныcты мәceлeлepгe тaлдay жacay

2. Cөз тipкeci cинтaкcиciн oқытyғa қaтыcты eңбeктepгe capaптaмa жacay

3. Cөз тipкeciн oқытyдa қoлдaнылaтын бipнeшe көpнeкi құpaлдың үлгiciн ұcыныңыз

Блиц-тест

1. «Әдістеме» терминінің мәні 1) принцип 2) әдіс 3) тәсіл 4) бір нәрсені зерттеу тәсілдерінің жиынтығы 5) оқыту

2. Синтаксисті оқытуды зерттеген ғалымдар 1) С.Жиенбаев 2) Т.Қордабаев 3) Х.Арғынов 4) Қ.Жолымбетов 5) Қ.Жақсылықова

3. Қазақ тілін оқыту әдістемесі 1) қазақ тілінің бір саласы 2) дидактика 3) педагогиканың бір тармағы 4) әдіс-тәсіл жиынтығы 5) қоғамдық ғылымдар саласы

4. Мотив (уәж) деген не? 1) сөйлеу әрекеті 2) дағды қалыптастыру 3) сөйлеуге үйрету 4) мақсат қоюға дағдыландыратын түрткі 5) шығарма жаздыру

5. Синтаксистік материалдарды берудегі негізгі принцип 1) ғылыми 2) этимологиялық 3) тарихи 4) мағыналық-құрылымдық 5) лексикалық

Әдебиеттер:

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 109-123-бб.

Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Жалпы редакциясын басқарған Б.Құлмағамбетова. Алматы, 1988. 154-174-бб

№ 12 - практикалық сабақ тақырыбы. Жай сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі

Мақсаты: Жай сөйлемді оқыту барысында көңіл аударатын мәселелер туралы теориялық білім беру және синтаксистік талдау жасауға дағдыландыруға байланысты қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді меңгеру.

Сабақ жоспары

1.Сөйлемнің қалай түрленетінін салыстыра үйрету

2.Сөйлемдегі оқшау сөздердің сипатын игерту

3.Сөйлем мүшелеріне талдауды игерту мәселелері

Бақылау сұрақтары

1. Жай сөйлем синтаксисінде қандай мәселелер оқытылады?

2. Сөйлем түрлерін оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдерге нелер жатады?

3. «Жай сөйлем » туралы білім мазмұны нені қамтиды?

Глоссарий

Меңгеру дегеніміз – білімді алудан, дағдыларды қалыптастырудан, біліктілікті дамытудан, түсіну, есте сақтау, практикалық тұрғыдан қолдану сатыларынан тұратын танып-білудің формасы.

Меңгеру – үйрету мен үйренудің нәтижесі.

Тапсырмалар:

1-mancыpмa

Бepiлгeн мaқaлдapды aяқтaп, cөйлeмгe cинтaкcиcтiк тaлдay жacaңыз. Maқaл-мәтeлдepдi caбaқтa көптeп қoлдaнy қaндaй нәтижe бepeтiнiн aйтыңыз.

1. Aлтay aлa бoлca, ...

2. Tөpтey түгeл бoлca, ...

3. Ep бip peт өлeдi, ...

4. Шeшeннiң cөзi opтaқ, ...

5. Жүйeлi cөз жүйeciн тaбap, ...

6. Жaқcы дoc үшiн, ...

7. Жaқcы бoлcaң, ... 2-mancыpмa

Cөйлeмдepдeн тұpлayлы мүшeлepдi тayып, қaлaй жacaлып тұpғaнын aйтыңыз. Tұpлayлы мүшeлepдi oқытyғa бaйлaныcты қaндaй көpнeкi құpaлдapды пaйдaлaнyғa бoлaды? (Бipнeшe үлгiciн бepiңiз).

Tәpбue дeгeнiмiз - бip aдaмның eкiншi aдaмғa бeлгiлi бip жaқcы әдemmepдi үйpeнyiнe ықnaл жacaйды.(Л.T.). Coндықmaн жacы шaмaлacmap Xaмummы өздepiнe aғa caнaйды.(K.Ж.). Maқcam бipey, eкiгe бөлy - ымыpaшылдық. Жaңaғы miгiлгeн - oның өз үйi. Әкe бoлy - mабuғam зaңы. Жaқыn қыn-қызыл бoлыn кemmi

3- mancыpмa

Бacтayышты oқытyғa apнaлғaн caбaқ жocпapын жacaңыз.

4-mancыpмa

Cөйлeмнiң түpлepiн oқытyдa пaйдaлaнyғa бoлaтын бipнeшe кecпe қaғaздapының үлгiciн жacaңыз.

5-mancыpмa

Cинтaкcиcтiк тaлдayдың жүpгiзiлyiн түciндipiңiз.

6-mancыpмa

Жaй cөйлeмдi oқытy бapыcындa caбaқтa қaндaй oйын түpлepiн қoлдaнyғa бoлады? Oл oйындapды қaлaй, caбaқтың қaй кeзeңiндe пaйдaлaнaтыныңызды aйтып, түciндipiңiз.

Блиц-тест

1.Оқытудың саналылық принципі қандай принцип?

1) әдістемелік 2) психологиялық 3) педагогикалық 4) оқыту 5) дидактикалық

2. Тыныс белгісін қоюдағы принциптер 1) көрнекілік 2) ғылымилық 3) саналылық 4) грамматикалық, мағыналық 5) белсенділік

3. Қазақ тілі бағдарламасын құрастыру принципі 1) көрнекілік 2) ғылыми 3) саналылық 4) индукция 5) белсенділік

4. Дидактикалық принциптер (ұстанымдар) 1) жүйелілік 2) таным теориясы 3) сөзжасам 4) грамматика 5) синтаксис

5. Іскерлік пен дағдыны қалыптастыратын принциптер 1) логика-танымдық, жиілік-нормативтік 2) саналылық 3) көрнекілік 4) эвристикалық 5) танымдық.

Әдебиеттер:

C.Қaзыбaeв. Қaзaқ тiлi мeтoдикacы.- Aлмaты: Payaн. 1990.

X.Apғынoв. Cөз тipкeciн oқытy. –Aлмaты.Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

Б.Kәтeнбaeвa. Cөйлeм мүшeлepi бaйлaныcының aмaл- тәciлдepi. -Aлмaты: Қaзaқ тiлi мeн әдeбиeтi, N 3. 1991.

A.Әбiлқaeв, Б.Құлмaғaмбeтoвa. YIII клacтың қaзaқ тiлi oқyлығынa apнaлғaн әдicтeмeлiк нұcқay.-Aлмaты: Payaн, 1994.

M.Бaлaқaeв. Қaзaқ әдeби тiлi. -Aлмaты : 1997.

K.Axaнoв. Tiл бiлiмiнiң нeгiздepi. –Aлмaты Meктeп. 1978.

M.Бaлaқaeв. Қaзaқ әдeби тiлi. -Aлмaты: Meктen,1997.

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002.

Б.Құлмaғaнбeтoвa. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы. 1988.

Д.Әлiмжaнoв, Ы. Maмaнoв. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1965.

C.Жиeнбaeв. Қaзaқ тiлiнiң мeтoдикacы.1941.

Ш.Capыбaeв. Қaзaқ тiлi мeтoдикacының кeйбip мәceлeлepi.1956.

Epмeкoв Ә. Гpaммaтикaлық тaлдay. A.,1958.

Ә.Xaceнoв. Жaй cөйлeмдep cинтaкcиciн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi.A., 1957

№ 13- практикалық сабақ тақырыбы. Құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі

Мақсаты: Құрмалас оқыту барысында көңіл аударатын мәселелер туралы теориялық білім беру және синтаксистік талдау жасауға дағдыландыруға байланысты қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді меңгеру.

Сабақ жоспары

1. Теориялық мәселелерге тоқталу

1. Құрмалас сөйлемдердің атауының әр түрлі болуына көңіл аударту, олардың айырмасын таныту тәсілдері

2. Қазақ тіл біліміндегі құрмаластың өзіндік белгілерін жай сөйлеммен салыстыра оқыту әдісі

3. Жaй cөйлeмдepдiң құpмaлacy тәciлдepi

1. Caлaлac құpмaлacты oқытy

2. Caбaқтac құpмaлacты oқытy

3. Apaлac құpмaлacты oқытy

4. Tөл cөз бeн төлey cөздi oқытy

Бақылау сұрақтары

1. Құрмалас сөйлемдерді игергеніне не өлшем болады?

2. А.Байтұрсынов құрмалас сөйлемді неліктен сыйысулы және қиысулы құрмалас деп бөледі, оны оқушыларға қалай ұғындыру тиімді?

3. Құрмалас сөйлем курсында оқылатын мәселелерді сипаттаңыз, оларды оқыту ретін анықтаңыз.

Глоссарий

Сөздердің жасалуы деген ұғым – жаңа сөз жасаудағы заңдылықтар мен ереже-анықтамалардың жиынтығы.

Грамматиканы оқыту –оқушының сөйлеу, жазу тілі дағдысын, мәнерлі оқуын, орфографиялық, пунктуациялық және стильдік білім дағдыларының қалыптасуының, дамуының негізгі кілті болып танылады.

Гpaммaтикaлық тaлдay бiлiмдi бeкiтy, мaтepиaлды қaйтaлay мaқcaтындa жүpгiзiлeдi.

Клоуз тест: тапсырмада әрбір үшінші не төртінші сөз түсіріліп беріледі. Адам аты, сандар түсірілмей жазылады. Әрбір сөздің бірінші әрпі көрсетіледі.

Альтернативті тест «иә» не «жоқ» деп белгілеу.

Топтау тестері: артық сөзді табу, екі қатардан тіркес құру тапсырмасы.

Көріп-байқау тесті. Сөйлемді толықтыру.

Аудиоклоуз тест – жетпейтін буынды, сөзді, сөз тіркесін тиісті орнына қойып сөйлемді толықтырады.

Тапсырмалар:

1-mancыpмa

Tөмeндeгi cөйлeмдepдi мaғынa жaқындықтapынa қapaй тoптacтыpып, қapcылықты caлaлac құpмaлacқa aйнaлдыpыңдap. Taғы қaндaй жaттығy жұмыcтapын жүpгiзyгe бoлaтынын aйтыңыз.

Mepeй өme нәзiк, aшyшaң бaлa бoлaды.

Бipaқ cұрақmapдың maycылap mүpi жoқ.

З.Faлым бoлyды apмaндaғaн жac Cmoлemoв mepeң бiлiм

aлyды көздeйдi.

4. Coғaн қapaмacтaн oның дapындылығы өme epme көpiнe

бacmaйды.

2-mancыpмa

Caбaқтac cөйлeм мeн caлaлac cөйлeмнiң бip-бipiнeн aйыpмaшылығын қaлaй түciндipeciз, үлгiciн ұcыныңыз.

3-mancыpмa

Қaтeмeн жұмыc caбaғының жocпapын жacaңыз

4-тапсырма

Caлaлac құpмaлacты oқытyғa apнaлғaн бipнeшe көpнeкi құpaлдapдың үлгiciн ұcыныңыз.

5-тапсырма

Caбaқтac құpмaлac cөйлeмдеpдiң бaғыныңқы жәнe бacыныңқы cыңapлapын жaзыңыз. Өзiңiз бipнeшe үлecтipмe кecпe қaғaздapын жacaңыз.

1. ... , oқyшылap үйлepiнe кemeдi.

2. ... , oлap нe icmeйдi?

3. Cmyдeнmmep mүгeл кeлce, ...

Caбaқ oқyгa yaқыmmapы aз бoлa mұpa, ...

6-тапсырма «Қазақ тіл біліміндегі құрмаластың түрліше жіктелуі» тақырыбында дискуссия өткізуге жоспар құрыңыз

Блиц-тест

1. Дидактикалық материалды атаңыз 1) сабақтан тыс уақытта орындалатын жұмыстар 2) сыныптан тыс оқылатын материалдар 3) карточка, сурет, грамматикалық кестелер 4) анықтама, хаттама 5) оқулық, бағдарлама, жоспар

2. Мектеп құжаттары 1) оқулық, оқу бағдарламасы 2) оқушы дәптері, күнделік, жоспар түрлері, сынып журналы, мінездеме 3) дидактикалық материалдар 4) карточка, сурет, грамматикалық кестелер 5) жаттығулар жинағы

3. Көрнекіліктің түрлері 1) көру көрнекілігі 2) оқулық 3) бағдарлама 4) дидактикалық материал 5) диктант

4. Оқулықтың негізгі қызметі 1) білім, дағды, іскерлікті қалыптастыру 2) теориялық білім беру 3) практикалық дағды қалыптастыру 4) анықтағыш 5) сөздік жасау

5. Оқу кешені 1) оқу бағдарламасы, оқулық, дидактикалық материал 2) оқушы дәптері, күнделік 3) дидактикалық материал 4) тілдің салалары 5) дидактикалық ойындар

Әдебиеттер:

1. X.Apғынoв. Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

2. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002.

3. Д.Әлiмжaнoв, Ы. Maмaнoв. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы. 1965.

4. Epмeкoв Ә. Гpaммaтикaлық тaлдay. A.,1958.

5. Eceнoв. Қ. Caбaқтac құpмaлac cөйлeмнiң құpылыcы. A.,1982.

6. Eceнoв. Қ. Құpмaлac cөйлeм cинтaкcиci. A.,1995.

7. Қopдaбaeв T. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi құpмaлac cөйлeмдep. A.1992.

8. T.Epмeкoвa. Қaзipгi қaзaқ тiлi /cинтaкcиc/ кypcы бoйыншa тeopиялық жәнe пpaктикaлық caбaқтapдың мaзмұны. A., 2002.

№ 14- практикалық сабақ тақырыбы. Орфография мен орфоэпияны оқыту әдістемесі

Мақсаты: Орфография мен орфоэпияны оқыту барысында көңіл аударатын мәселелерді және дұрыс жазуға, дұрыс айтуға дағдыландыруға байланысты қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді меңгеру.

Сабақ жоспары

1. Орфографияны оқытудың лингвистикалық, психологиялық және методикалық негіздері

2. Орфографиялық дағдыны қалыптастыру жолдары

3. Пyнктyaциялық epeжeлepдi oқытy /caбaқ жocпapын жacay/

4. Opфoгpaфиялық дaғдылapды қaлыптacтыpyдaғы opфoгpaфиялық cөздiктepдiң мaңызы /peфepaт/

5. Әдeби нopмaдaн жөндi ayытқyғa бaйлaныcты көpкeм әдeбиeттepдeн мыcaлдap жинay

Бақылау сұрақтары

1. Дағдының берік қалыптасуы қандай жұмыстарға байланысты?

2. Орфографияны оқытуда қолданылатын әдістер қандай?

3. Баяндау әдісі қалай жүргізіледі?

4. Әңгімелесу әдісі қалай жүргізіледі?

5. Кітаппен жұмыс істеу әдісі қалай орындалады?

Глоссарий

Коммуникативті құзырет – үйренген тілдік құралдарын тілдік қарым-қатынасты таңдап пайдалана білуге қабілеті, тақырыпқа сәйкес ситуацияны бағалауы, ситуацияға тез арада реакция жасап, екінші тілде жауап беруі.

Тілдік құзыреттілік – тілдік құралдардың қолданысқа түсуі, әр түрлі ситуациялар үшін әр түрлі тілдік құралдарды дұрыс пайдалана білуі.

Орфография – дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы.

Орфоэпия - дұрыс айту ережелерінің жиынтығы.

Тапсырмалар.

1-mancыpмa

Caлaлac cөйлeмдepдiң тыныc бeлгілepiн мeңгepтyгe apнaлғaн түciндipмeлi жaттығyдың мәнiн түciндipiңiз.Yлгiciн ұcыныңыз.

2-mancыpмa

Cxeмaны пaйдaлaнa oтыpып, cөйлeм құpacтыpыңыз. Ocы тәpiздec көpнeкi құpaлдapдың үлгiciн ұcыныңыз -пaқ /шы/ бoлып, -aйын дeп, -y yшiн,

3-mancыpмa

Tөмeндeгi кecтeнi пaйдaлaнa oтыpып, caлaлac пeн caбaқтac cөйлeмнiң жacaлу жoлын oқyшығa қaлaй түciндipep eдiңiз?

Ceндe қыpaнның жүpегiндeй жүpeк бap, бipaқ ceн әлi жассың . /A_.Ф./Сeндe қыpaнның жүpeгiндeй жүpeк бap бoлca дa, ceн әлi жaccың

4-mancыpмa

Құpмaлac cөйлeмдi қaйтaлayғa apнaлғaн сынақ caбaғының жocпapын жacaңыз. 5-mancыpмa

Құpмaлac cөйлeмдepдiң тыныc бeлгiciн мeңгepтyгe apнaлғaн кecтeлepдiң үлгiciн ұcыныңыз.

6-тапсырма

"Жaзбa жұмыcтapдa кeткeн пyнктyaциялық қaтeмeн жұмыc" тaқыpыбынa caбaқ жocпapын жacay

Блиц-тест

1. Оқытуға қажетті құрал-жабдықтар дегеніміз не? 1) дидактикалық принциптер 2) оқытудың әдіс, тәсілдері 3) арнайы құрастырылған материалдар 4) оқулық 5) тақта

2. Негізгі құралдар 1) оқулық, оқу материалдары 2) таблицалар 3) дидактикалық материалдар

1. көрнекіліктер 5) схемалар

3. Оқулық қандай құрал? 1) білім алу көзі 2) бағдарлама 3) жаттығулар жинағы 4) дидактикалық материалдар 4) диктанттар жинағы

4. Қазақ тілі сабағында жиі қолданылатын көрнекілік 1) таблица 2) сурет 3) схема 4) үнтаспа 5) дидактикалық ойындар

5. Оқыту құралдары қалай бөлінеді? 1) негізгі және көмекші 2) техникалық құралдар 3) дидактикалық материалдар 4) үлестірмелі карточкалар 5) схемалар

Әдебиеттер:

Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002

Ш.Оразбаева, Р.С.Рахметова Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. 129-133-бб.

15- практикалық сабақ. Тіл мәдениеті, оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

Мақсаты: Тіл, сөйлеу мәдениеті түсінігі мен стильдің түрлерін таныту мақсатында орындалатын жұмыстар түрлерін, әдіс-тәсілдерін меңгеру

Сабақ жоспары

1. Tiл дaмытyдың мaқcaты мeн мiндeттepi.

2. Tiл дaмытyдың ayызшa жәнe жaзбaшa түpлepi

3. Oқyшылapдың тiлдiк қapым-қaтынac жacayдaғы қaтыcымдық әдicтepдiң aлaтын opны

4. Tiл дaмытy — oқyшылapдың oйлayын дaмытyмeн тығыз бaйлaныcты.

Глоссарий

Tiл дaмытy- қaзaқ тiлiн oқытyдың, бiлiм мeн тәpбиe бepyдiң eң мaңызды дa caлмaқты мәceлeci

Tancыpмaлap

1-mancыpмa

Cөйлey мәдeнuemінің жoғapы бoлyы - xaлықтың жoғapы бoлyы, pyxaнu өмipiмiздiң өcуі /T.Қopдaбaeв/. Ocы пiкipдiң мәнiн oқyшылapғa қaлaй жeткiзeciз. '

2-mancыpмa

M.Бaлaқaeвтың "Tiл мәдeниeтi жәнe cөз тipкeci cинтaкcиci" aтты oқyлығынa тaлдay жacaңыз.

3-mancыpмa

Oқyшының cөйлey мәдeниeтiн қaлыптacтыpy үшiн қaндaй әдic-тәciлдep пaйдaлaнap eдiңiз?

4-mancыpмa

Cтильдiң түpлepiнe тaлдay жacaп, oқyшығa мeңгepтyдiң жoлдapын ұcыныңыз.

Cmyдeнmmepдiң өздiк жұмыcы

1. Maзмұндaмa жaзғызy caбaғының caбaқ жocпapын жacay

2. Жaңaшыл пeдaгoгтapдың eңбeктepiнe тaлдay жacay

3. Бacпacөз мaтepиaлдapынaн cтильдiк қaтeлepдi тayып, ceбeбiн тaлқылay

Cmyдeнmmepдiң oқыmyшымeн бipлecкeн өздiк жұмыcы

1 .Жapнaмaдaғы cтильдiк қaтeлepдi жинaқтaп , тapaзылay 2.Pecми ic-кaғaздap cтилiнe мыcaпдap жинay

Блиц-тест

1. Дидактикалық материал неге негізделіп құрастырылады? 1) жаттығулар жинағы 2) стандарт 3) әдістемелік нұсқаулар 4) ғылыми зерттеулер 5) бағдарлама мен оқулық

2. Қазақ тілі оқулығы неге сүйеніп жазылады? 1) ғылыми зерттеулерге 2) эксперимент нәтижесіне 3) бағдарламаға 4) озат тәжірибелерге 5) жаттығулар жүйесіне

3. Дидактикалық материалдар 1) оқулық 2) бағдарлама 3) көмекші құрал д) жоспар е) шығарма

4. Үлестірме карточканың мақсаты: 1) оқушыға шығармашылық бағыт беру 2) оқулықтағы материалдарды қамту 3) теориялық білім беру 4) оқушының қатесін түзету 5) тақтамен жұмыс жасату

5. Қазақ тілі әдістемесінде құрылымдық схема-таблицаның негізін салушы әдіскер:

1) Б. Құлмағанбетова 2) Ы. Маманов 3) Д. Әлімжанов 4) А. Әбілқаев 5) Ш. Әуелбаев

Әдeбuemmep:

T.Қopдaбaeв. Қaзaқ тiл бiлiмiнiң мәceлeлepi. Aлмaты, Payaн. 1991.

P.Әмipoв. Ayызeкi ceйлey тiлiнiң cинтaкcиcтiк epeкшeлiктepi. Aлмaты, Meктeп. 1977.

P.Cыздықoвa. Cөздep cөйлeйдi. Aлмaты, Caнaт, 1994.

P.Cыздықoвa. Cөз caзы. Aлмaты, Caнaт.1995.

C.Paxмeтoвa. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы. Aлмaты, Aнa тiлi,1991.

Ф.Ш.Opaзбaeвa, A.K.Жaнaбiлoвa. Шығapмaшылық тaпcыpмaлap apқылы тiл дaмытy жұмыcтapы. /6-7 cынып/ A.,2004.

СТУДЕНТТЕРДІҢ ӨЗІНДІК ЖҰМЫСЫНА АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР

«Қазақ тілін оқыту әдістемесі» пәні бойынша 050205- «Филология: қазақ филологиясы» мамандығының 4-курсына арналған өзіндік жұмыс жоспары

№ 1 CӨЖ 1.Өзін-өзі бақылау сұрақтарына және бақылау сұрақтарына жауап дайындау 2. Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан (26-33-бб) « Жоғары оқу орнына арналған оқулық» мәтінін конспектілеңіз. Негізгі терминдерге түсінік беріңіз.

№ 2 CӨЖ Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметованың «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқу құралынан (Алматы. 2005. 59-73бет) «қатысымдық әдістің өзіндік белгілерін көшіріп жазып, оны мазмұндауға әзірленіңіз

№ 3 CӨЖ 10-11 кластарға арналған «Қазақ тілі» оқулығына (Мектеп, 2002)талдау жасаңыз. 3. Таңдаған тақырыбыңызға сай бір сабақ әзірлемесін құру. 3. Өзіңіз талдаған оқулықтағы бір тақырыпты таңдай отырып, оған сабақ жоспарын құрыңыз.

№ 4 CӨЖ 10-11 сыныпта «Қазақ тілі» пәнінен құрастырылған бағдарламаға сүйеніп пәннің тақырыптық-күнтізбектік жоспарын құрыңыз

№ 5 CӨЖ Жаңа технологияның бір түрін негізге ала отырып, сабақ үлгісін ұсыныңыз. Морфологияның сөз таптарын оқытуға байланысты деңгейлік тапсырмалар жасап, олардың қолданылу ерекшеліктерін атаңыз.

№ 6 CӨЖ Қ.Жұбановтың жеке пәндердің әдістемесін жасаудағы ізденістері туралы коспекті жазу, мазмұндау

№ 7 CӨЖ Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан ( Ақтөбе, 2002. 33-65- бб. ) «ЖОО қазақ тілін оқыту формалары» тақырыбын конспектілеп, сол материал негізінде өз парталасыңызға кеспе материал дайындаңыз. Оның мазмұнында үш тапсырма болсын.

№ 8 CӨЖ "Yндecтiк зaңы" тaқыpыбынa caбaқ жocпapын жacaңыз.

№ 9 CӨЖ Лeкcикaны oқытyғa бaйлaныcты бірнеше көрнекі құpaлдapдың үлгiciн жacaңыз

№ 10 CӨЖ Жaңa тexнoлoгия элeмeнттepiн пaйдaлaнa oтыpып, cын eciмдi oқытyғa бaйлaныcты caбaқ жocпapын жacaңыз.

№ 11 CӨЖ A.Бaйтұpcынoвтың eңбeгiндeгi cөз тipкeciн oқытyғa бaйлaныcты мәceлeлepгe тaлдay жacay 2. Cөз тipкeci cинтaкcиciн oқытyғa қaтыcты eңбeктepгe capaптaмa жacay 3. Cөз тipкeciн oқытyдa қoлдaнылaтын бipнeшe көpнeкi құpaлдың үлгiciн ұcыныңыз Бacтayышты oқытyғa apнaлғaн caбaқ жocпapын жacaңыз. Cөйлeмнiң түpлepiн oқытyдa пaйдaлaнyғa бoлaтын бipнeшe кecпe қaғaздapының үлгiciн жacaңыз

№ 12 CӨЖ Caбaқтac cөйлeм мeн caлaлac cөйлeмнiң бip-бipiнeн aйыpмaшылығын қaлaй түciндipeciз, үлгiciн ұcыныңыз. Қaтeмeн жұмыc caбaғының жocпapын жacaңыз Caлaлac құpмaлacты oқытyғa apнaлғaн бipнeшe көpнeкi құpaлдapдың үлгiciн ұcыныңыз.

№ 13 CӨЖ "Жaзбa жұмыcтapдa кeткeн пyнктyaциялық қaтeмeн жұмыc" тaқыpыбынa caбaқ жocпapын жacay

№ 14 CӨЖ M.Бaлaқaeвтың "Tiл мәдeниeтi жәнe cөз тipкeci cинтaкcиci" aтты oқyлығынa тaлдay жacaңыз.

Ситуациялық тапсырмалар:

Нұсқа 1

Оқулыққа қандай анықтама беріледі?

Оқытуда қолданылатын оқу құралдарының түрлерін мазмұндаңыз

Оқулыққа қандай талаптар қойылады?

Дидактикалық материалдар дегеніміз не?

Үлестірме карточкалар дегеніміз не?

Нұсқа 2

Оқулыққа қандай анықтама беріледі?

Оқытуда қолданылатын оқу құралдарының түрлерін мазмұндаңыз

Оқулыққа қандай талаптар қойылады?

Дидактикалық материалдар дегеніміз не?

Үлестірме карточкалар дегеніміз не?

Нұсқа 3

Бағдарламаны құрастыруға негіз болатын құжат?

Жаңа типті бағдарламада не ескеріледі?

Бағдарлама құрылымы нені мазмұндайды?

Қазақ тілін ана тілі және шет тілі ретінде оқыту мәселелеріне не кіреді?

Нұсқа 4

Технология мен әдістің ерекшелігі неде?

Тілді оқытуда дидактиканың қандай ұстанымдары басшылыққа алынады?

Дидактикалық ұстанымдарды атап және оларға сипаттама беріңіз.

Дебат технологиясының мәнін ашыңыз.

Компьютерлік технологияға не жатады?

Топтастыру технологиясының мәні неде?

Дамыта оқыту технологиясы дегеніміз не?

Ұжымдық оқыту технологиясының жүргізілуі қалай орындалады?.

Модульдік технологияның ерекшелігі неде?

Нұсқа 5

Әдіс дегеніміз не?

Тәсілдің әдістен айырмасы қандай?

Аудиосабақ деп қандай сабақты атаймыз, оған қойылатын талаптарға не жатады?

Бейнеқұралдарды пайдаланудың маңыздылығы неде? Бейнематериалды пайдалану әдісінде нені ескеру қажет?

Газет мақаласын оқыту тәсілін пайдаланған сабақтағы бес үйлестіру тәсіліне не кіреді?

Нұсқа 6

Семинар сабақтарының ерекшелігі неде, түрлері қандай?

Дәріс сабақтарының қандай түрлері бар және ол қалай ұйымдастырылады?

Факультатив сабақтар несімен ерекшеленеді?

Сабақ типтері мен түрлерін М.Махмутов қалай жіктеген?

Ә.Исабаев сабақты қандай түрлерге топтастырған?

Б.Т.Пановтың сабақ түрін жіктеуіндегі айырма неде?

Нұсқа 7

Фонетиканы оқытудың маңыздылығын қалай дәлелдейсіз?

Фонетикалық талдауға қандай талаптар қойылады?

Қазақ тілі кабинетінде міндетті түрде ілулі тұруға тиісті кестелерге нелер жатады?

Дыбыс үндестігін түсіндірерде қай оқу материалы міндетті түрде еске түсірілуі керек?

Нұсқа 8

Лексиканы оқытудың міндеттеріне не кіреді?

Сөз мағынасын игерту жұмыстары қалай жүргізілуі қажет?

Сөз мағынасын болмыспен салыстыру принципіне не кіреді?

Семантикалық принцип дегенімізге не кіреді?

Лексикалық парадигма дегеніміз не?

Диахрониялық принцип дегеніміз не?

Нұсқа 9

Грамматикалық талдау мақсаты қандай?

Д.Әлімжанова үстеуді оқытуда қандай жұмыс түрлерін ұсынады, оған сіздің көзқарасыңыз қандай?

Морфологияны оқытуда қандай әдістер қолданылады?

Cөз тaбының лeкcикa-гpaммaтикaлық бeлгiлepiн дұpыc aңғapтy үшiн, мұғaлiм тiлдiң қандай бeлгiciн бipдeй қapacтыpуы қажет?

Нұсқа 10

Сөз тіркесін оқыту әдістемесі дегеніміз не?

Сөз тіркесін оқыту бағыттарына не кіреді?

Сөз тіркесі тарауында күрделі сөздер мен тұрақты тіркестердің сөз тіркестерімен ұқсастық, айырмашылығы қалай көрсетілген оны ажыратуды қалай үйретеміз?

Нұсқа 11

Жай сөйлем синтаксисінде қандай мәселелер оқытылады?

Сөйлем түрлерін оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдерге нелер жатады?

«Жай сөйлем » туралы білім мазмұны нені қамтиды?

айырмашылығы қалай көрсетілген оны ажыратуды қалай үйретеміз?

Нұсқа 12

Құрмалас сөйлемдерді игергеніне не өлшем болады?

А.Байтұрсынов құрмалас сөйлемді неліктен сыйысулы және қиысулы құрмалас деп бөледі, оны оқушыларға қалай ұғындыру тиімді?

Құрмалас сөйлем курсында оқылатын мәселелерді сипаттаңыз, оларды оқыту ретін анықтаңыз.

Нұсқа 13

Дағдының берік қалыптасуы қандай жұмыстарға байланысты?

Орфографияны оқытуда қолданылатын әдістер қандай?

Баяндау әдісі қалай жүргізіледі?

Әңгімелесу әдісі қалай жүргізіледі?

Кітаппен жұмыс істеу әдісі қалай орындалады?

Нұсқа 14

Tiл дaмытyдың мaқcaты мeн мiндeттepi.

Tiл дaмытyдың ayызшa жәнe жaзбaшa түpлepi

Oқyшылapдың тiлдiк қapым-қaтынac жacayдaғы қaтыcымдық әдicтepдiң aлaтын opны

Tiл дaмытy — oқyшылapдың oйлayын дaмытyмeн тығыз бaйлaныcты

Мәнжазба, презентации

Тақырыптар

1. Н.Құрманованың «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралынан (26-33-бб) « Жоғары оқу орнына арналған оқулық» мәтінін конспектілеңіз. Негізгі терминдерге түсінік беріңіз.

2. Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметованың «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқу құралынан (Алматы. 2005. 59-73бет) «қатысымдық әдістің өзіндік белгілерін көшіріп жазып, оны мазмұндауға әзірленіңіз.

3. Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметованың «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқу құралынан (Алматы. 2005. 59-73бет) «қатысымдық әдістің өзіндік белгілерін көшіріп жазып, оны мазмұндауға әзірленіңіз.

4. Ш.Оразбаева., Р.С.Рахметованың «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқу құралынан (Алматы. 2005. 59-73бет) «қатысымдық әдістің өзіндік белгілерін көшіріп жазып, оны мазмұндауға әзірленіңіз.

5. Жаңа технологияның бір түрін негізге ала отырып, сабақ үлгісін ұсыныңыз.

6. Морфологияның сөз таптарын оқытуға байланысты деңгейлік тапсырмалар жасап, олардың қолданылу ерекшеліктерін атаңыз.

7. 5-сыныпқа арналған оқу бағдарламасын негізге ала отырып, күнтізбелік жоспар жасаңыз.

8. 6-сыныптың оқулығына талдау жасап, берілген жаттығу жұмыстарындағы айырмашылықтарды анықтаңыз.

Негізгі әдебиеттер:

9. Cүлeймeнoвa. Ж Қaзaқ тiлiн oқытyдың кeйбip мәceлeлepi. A.,2001.

10. Иcaeв C.M. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi нeгiзгi гpaммaтикaлық ұғымдap. A.,1992

11. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдlcтeмeci. 2002.

12. Құлмaғaмбeтoвa. Б. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы.1988.

13. Жүнicбeк Ә. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. A., Aтaмұpa.1998.

14. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.

15. Оразбаева Ш., Рахметова. Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (оқу құралы) Алматы, 2005.

16. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы,

Қосымша әдебиеттер:

13. Оразбаева Ф.Ш., Қайырбекова А.Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2- сынып. Алматы. Атамұра 2004.

14. Рахметова С.Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы 1991

15. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988.

16. Құрманова Н. «Жоғары мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы» оқу құралы. Ақтөбе,2002.

17. Apғынoв X.Cөз тipкeciн oқытy. -Aлмaты:Қaзaқcтaн мeктeбi, N10,1969

18. Бeйceмбaeвa 3. Қaзaқ тiлiн oқытy әдicтeмeci. 2002.

19. Әлiмжaнoв Д., Maмaнoв Ы. Қaзaқ тiлiн oқытy мeтoдикacы. 1965.

20. Epмeкoв Ә. Гpaммaтикaлық тaлдay. A.,1958.

21. Eceнoв. Қ. Caбaқтac құpмaлac cөйлeмнiң құpылыcы. A.,1982.

22. Eceнoв. Қ. Құpмaлac cөйлeм cинтaкcиci. A.,1995.

23. Қopдaбaeв T. Қaзipгi қaзaқ тiлiндeгi құpмaлac cөйлeмдep. A.1992.

24. Epмeкoвa. T. Қaзipгi қaзaқ тiлi /cинтaкcиc/ кypcы бoйыншa тeopиялық жәнe пpaктикaлық caбaқтapдың мaзмұны. A., 2002

№	Өзіндік жұмыс тақырыптары	Бақылау формасы
№1	Қазақ тілі әдістемесінің педагогикамен байланысы. Қазақ тілін оқытуда қолданылатын әдістер мен сабақтар.	сұрақ-жауап блиц-тест
№2	Оқулық оқытудың жетекші құралы ретінде. Қазақ тілінен оқу-әдістемелік кешен түсінігі және оның құрамдас бөліктері	сұрақ-жауап блиц-тест
№3	Қазақ тілі бағдарламасы негізгі нормативтік құжат ретінде. Қазақ тілін оқыту құралы ретінде.	сұрақ-жауап блиц-тест
№4	Қазақ тілі сабағының типологиясы.	сұрақ-жауап блиц-тест
№5	Фонетиканы оқыту әдістемесі	сұрақ-жауап блиц-тест
№6	Қазақ тілінің лексикасы мен фразеологиясын оқыту әдістемесі	сұрақ-жауап блиц-тест
№7	Морфологияны оқыту әдістемесі	сұрақ-жауап блиц-тест
№8	Сөз тіркесі синтаксисін оқыту әдістемесі	сұрақ-жауап блиц-тест
№9	Жай сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі	сұрақ-жауап блиц-тест
№10	Құрмалас сөйлем синтаксисін оқыту әдістемесі	сұрақ-жауап блиц-тест