Радиациялық жағдайды бағалау.

Жұмыстың мақсаты: радиациялық қауіпсіздік нормаларына сәйкес нұсқалар берілгендері бойынша радиациялық жағдайды бағалау.

Сабақтың жоспары

1. Нұсқаны таңдау (2 кесте).

2. Әдістемемен танысу.

3. Сәулеленушілер, критикалық мүшелер тобы мен жұмыс режиміне сәйкес негізгі мөлшер шектерін анықтау.

4. Формула бойынша (2.) сәулеленудің максималды эквивалентті мөлшерін анықтау.

5. (1.) және (3.) формулалар көмегімен радиациялық қауіпсіздік нормасы бойынша радиациялық жағдайдың сәйкестігі жөнінде шешім шығару.

6. Есептеулерді жазып, оқытушыға тапсыру.

Теориялық бөлім

Радиациялық қауіпсіздік нормаларымен РҚН-99 бекітілді:

1. Сәулеленушілердің үш категориясы:

А категориясы – қызметкер (мамандандырылған жұмысшылар);

Б категориясы – иондалушы сәулелену көздерін қолданумен байланысты емес, бірақ жұмыс орындары радиоактивті сәулелердің әсер ету аймағында орналасқан мамандандырылған жұмысшылар;

В категориясы – облыс, аймақ, республика, ел тұрғындары.

Критикалық мүшелердің үш тобы:

1-інші топ – барлық дене, жыныс мүшелері, жұлын;

2-нші топ – бұлшық ет, қалқанша без, май жабыны, бауыр, бүйрек, ұлтабар, асқазан-ішек жолдары, өкпе, көз жанары және 1-інші, 3-інші топтарға жатпайтын басқа да мүшелер.

3-інші топ – тері жабыны, сүйек жабыны, саусақтар, иық маңдары және табан.

А, Б және В категориясының мүшелері үшін жіберілетін негізгі шекті мөлшер.

Негізгі мөлшер шегі – сәулеленудің (А категориясы үшін) шекті жіберілетін мөлшері (ШЖМ) жәнекүнтізбелік жыл үшін мөлшердің шегі (МШ) (Б категориясы үшін). ШЖМ мен МШ жылына миллизивертпен өлшенеді (мЗ жылына). ШЖМ мен МШ құрамына табиғи фон мөлшері және медициналық тексеру мен ем қабылдау кезінде алынатын сәулелену мөлшері кірмейді (4.1-кестені қараңыз).

Негізгі мөлшерлік шектер, м ³ жылына

1 кесте.

Сәулеленушілердің категориясы	Критикалық мүшелер тобы
	1-інші	2-нші	3-інші
А	20	150	500
В	1	15	50

Ескерту. Б категориясының жұмысшылары үшін сәулелену мөлшері А категориясының жұмысшыларының мөлшерінің ¼ аспауы керек.

БАҒАЛАУДЫҢ ӘДІСІ.

Радиациялық бақылауды жүргізгенде және радиациялық жағдайдың өлшемдерінің сәйкестігін бағалауда келесі қатынастар нормативтерге сай болуы керек:

Н ≤ ПДД,

(1.)

Мұндағы: Н– критикалық органға келетін сәулеленудің максималды эквивалентті мөлшері, мЗ жылына:

Н = D· k,

(2.)

Мұндағы: D– сәулеленудің жұтылған мөлшері, мЗ жылына; k – сәулелену сапасының коэффициенті (өлшемсіз коэффициент, сол сәулеленудің эквивалентті дозасын алу үшін соған қарастырылып жатырған сәулеленудің жұтылған мөлшерін көбейту керек);

В категориясы үшін

Н ≤ ПД,

(3.)

Мұндағы: Н (2.) формула бойынша есептейді

k коэффициентінің мәндері төменде келтірілген.

Сәулелену түрі	K
Рентгендік және γ - сәулелену	1
Электрондар және позитрондар, β –сәулелену	1
Энергииясы < 10 МэВ болатын патрондар	10
Энергиясы < 0,02 МэВ нейтрондар	3
Энергиясы 0,1 …10 МэВ нейтрондар	10
Энергиясы < 10 МэВ болатын Α – сәулелену	20
Берудің ауыр ядролары	20

Бақылау сұрақтары

1.Радиациялық қауіпсіздіктің нормаларын жіктеңіз?

2.Радиациялық қауіпсіздік нормаларында сәулеленушілердің қандай категориялары бар?

3. Критикалық мүшелер топтарын жіктеңіз?

4. А, Б және В категориялары үшін жіберілетін негізгі мөлшер шегі.

Глоссарий

Негізгі мөлшер шегі – сәулеленудің (А категориясы үшін) шекті жіберілетін мөлшері (ШЖМ) және күнтізбелік жылға (Б категориясы үшін) мөлшер шегі (МШ). ШЖМ және МШ жылына миллизиверттерде өлшенеді (м³ жылына).

Шекті жіберілетін мөлшер (ШЖМ) – 50 жыл ішінде біркелкі әсер ету кезінде заманауи әдістермен анықталатын қызметкер денсаулығында өзгерістер тудырмайтын күнтізбелік жылдарында сәулеленудің жеке эквивалентті мөлшерінің ең үлкен мәні.

Мөлшер шегі (МШ) – 70 жыл ішінде біркелкі сәулелену заманауи әдістермен анықталатын денсаулық өзгерістерін тудырмайтын негізгі шекті мөлшер. Сұлбалар, жағдайлар, есептер

«Радиациялық жағдайды бағалау» тәжірибелік жұмысты орындаудың мысалы

1.Бастапқы берілгендер:

Нұсқа	Сәулеленушілер категориясы	Сәулелену
		Критикалық мүшелер тобы	Сәулелену түрі	Жұтылған мөлшері, мЗ жылына
№	Б	Ас қорыту мүшелері	Рентгендік сәулелену	10

2. Жұмыстың мақсаты: радиациялық қауіпсіздік нормаларына сай нұсқалардың берілгендеріне сәйкес радиациялық жағдайды бағалау.

3. Жұмыстың орындалуы:

Радиациялық қауіпсіздік нормалары бойынша анықталды:

1. Сәулеленушілердің үш категориясы: А категориясы – қызметкер (мамандандырылған жұмысшылар); Б категориясы – ионды сәулелену көздерін пайдаланумен байланысты емес, бірақ олардың жұмыс орындары радиоактивті сәулелену аймақтарда орналасқан мамандандырылған жұмысшылар; В категориясы – облыс, аймақ, республика, елдің тұрғындары .

2. Критикалық мүшелердің үш тобы три: 1-інші топ – барлық дене, жыныс мүшелері, жұлын; 2-нші топ – бұлшық ет, қалқанша безі, май қабаты, бауыр, бүйрек, ұлтабар, асқазан-ішек жолдары, өкпе, көз жанары және 1-інші мен 3-інші топқа жатпайтын т.б мүшелер; 3-інші топ – тері жабыны, сүйек қабаты, саусақ, иық маңы және табандар.

3. А, Б және В категориясындағыларға жіберілетін негізгі мөлшердің шегі

Негізгі мөлшер шегі – сәулеленудің (А категориясы үшін) шекті жіберілетін мөлшері (ШЖМ) және күнтізбелік жылға (Б категориясы үшін) мөлшер шегі (МШ). ШЖМ және МШ жылына миллизиверттерде өлшенеді (м³ жылына). ШЖМ және МШ өздеріне табиғи фон мен медициналық тексеріс, ем қабылдау кезіндегі сәулелену мөлшері кірмейді (1-кестені қараңыз).

Радиациялық бақылауды жүргізген кезде және радиациялық жағдайдың өлшемдерінің сәйкестігін бағалауы нормативтері кезінде келесі қатынастар сақталуы керек:

Н ≤ ПДД,

Мұндағы: Н – берілген критикалық мүшеге сәулеленудің минималды эквивалентті мөлшері, м³ жылына.

Н = D· k, Н = 10·1=10 м3 жылына

Мұндағы: D – сәулеленудің жұтылған мөлшері, м³ жылына; k – сәулелену сапасының коэффициенті (өлшемсіз коэффициент, сол сәулеленудің эквивалентті мөлшерін алу үшін осыған қарастырылып жатырған сәулеленудің жұтылған мөлшерін көбейту керек);

Критикалық мүшелер - «ас қорыту» және сәулеленушілердің «А» категориясы үшін нұсқалар берілгендерімен (2 кесте) 1-кестеден негізгі мөлшердің шегін табамыз.

Негізгі мөлшер шегі, м³жылына

1 кесте.

Сәлеленушілер категориясы	Критикалық мүшелер тобы
	1-інші	2-нші		3-інші
А	20	150		500
В	1	15		50
ПДД = 150 м3 жылына

Б категориясындағы қызметкерлер үшін сәулелену мөлшері А категориясындағылардың мөлшерінің ¼ асып кетпеуі керек. Осыдан:

150 / 4 = 37,5 м3 жылына Берілген критикалық мөлшерг мен ШЖМ бар рентген сәулеленуде ас қорыту мүшелеріне жіберілген есептелген максималды эквивалентті мөлшерді салыстырамыз: 10<37,5

Қорытынды: Есептеу нәтижесінде рентгендік сәулелену кезінде ас қорыту мүшелеріне ШЖМ берілген критикалық мөлшерге қойылған ШЖМ аспайтыннын анықтадық, содан соң радиациялық жағдай радиациялық қауіпсіздік нормаларына сәйкес келеді.

«Радиациялық жағдайды бағалау» тақырыбы бойынша зертханалық жұмысқа арналған тапсырмалардың нұсқасы

2 кесте.

Нұсқа	Сәулеленушілердің категориясы	Сәулелену
		Критикалық мүшелер тобы	Сәулелену түрі	Жұтылған мөлшері м 3 жылына
1	2	3	4	5
1	А	Барлық дене	Энергиясы < 10 МэВ болатын α – сәулелену	1
2	А	Барлық дене	Энергиясы < 10 МэВ болатын α – сәулелену	2
3	А	Қалқанша безі	β – сәулелену	75
4	А	Бауыр мен бүйрек	Энергиясы < 10 МэВ болатын патрондар	10
5	А	Өкпе	Энергиясы < 10 МэВ болатын патрондар	20
6	А	Балтыр мен табандар	Энергиясы 0,1 …10 МэВ болатын нейтрондар	15
7	А	Тері жабыны	Энергиясы 0,1 …10 МэВ болатын нейтрондар	20
8	Б	Барлық дене	γ – сәулелену	1
9	А	Барлық дене	γ - сәулелену	2
10	Б	Барлық дене	Рентгендік сәулелену	3
11	А	Ас қорыту мүшелері	Рентгендік сәулелену	10
12	А	Ас қорыту мүшелері	Энергиясы < 0,02 МэВ нейтрондар	1
13	А	Өкпе	Энергиясы < 0,02 МэВ болатын нейтрондар	2
14	А	Өкпе	Энергиясы < 0,02 МэВ нейтрондар	3
15	А	Өкпе	Энергиясы < 0,02 МэВ нейтрондар	4
16	А	Барлық дене	Энергиясы 0,1 …10 МэВ нейтрондар	2
17	А	Барлық дене	Энергиясы 0,1 …10 МэВ нейтрондар	3
18	А	Сүйек жабыны	Энергиясы < 10 МэВ патрондар	20
19	А	Бұлшық еттер	Энергиясы < 10 МэВ патрондар	10
20	А	Өкпе	β – сәулелену	100
21	А	Қол саусақтары	β – сәулелену	200
22	А	Тері жабыны	α – сәулелену	20
23	А	Бауыр, бүйір	α – сәулелену	10
24	Б	Барлық дене	γ - сәулелену	2
25	Б	Барлық дене	γ - сәулелену	4
26	Б	Барлық дене	Энергиясы < 0,02 МэВ болатын энергиялар	1
27	Б	Өкпе	Энергиясы < 0,02 МэВ болатын нейтрондар	2
28	Б	Өкпе	Энергиясы < 0,02 МэВ болатын нейтрондар	1
29	Б	Ас қорыту мүшелері	Рентгендік сәулелену	5
30	Б	Ас қорыту мүшелері	Рентгендік сәулелену	10

Литература

1. Безопасность жизнедеятельности / С.В. Белов, А.В. Ильницкая, А.Ф. Козьяков и др.; Под общ. Ред. С.В. Белова. – М.: Высшая школа, 1999. – 448 с.

2. Козлов В.Ф. Справочник по радиационной безопасности. – 4-е изд., перераб. И доп. – М.: Энергоатомиздат, 1991. – 352 с.

3. Охрана окружающей среды / С.В. Белов, Ф.А. Барбинов, А.Ф. Козьяков и др.; Под ред. С.В. Белова. – 2-е изд., испр. и доп. – М.: Высшая школа, 1991. – 319 с.

29