1. Химиялық улану кезіндегі улану ошақтарының шекаралары мен құрылымын анықтау

Жергілікті аймақта химиялық қарудың улаушы заттардың (УЗ) немесе күшті әсері бар улы заттардың (КӘУЗ) таралуына байланысты химиялық улану және химиялық улану ошақтары пайда болады.

1. Химиялық улаушы заттармен ұшықт анған аймаққа қарсыластың тікелей шабуылына ұшыраған территориясы (қолдану аймағы ) мен жүйке-паралитикалық, жалпы улы, тұншықтырғыш әсері бар жоғары концентрациялы УЗ-мен уланған бұлты тараған территорияны қамтиды. Мысалы: АҚШ-ның әскери мамандарының есептеуі бойынша 7 тонна жүйке-паралитикалық (зарин, заман, V_x газы) әсерлі химиялық бомба түрінде УЗ бар 52 типті бір ұшақ 250 км² ауданда УЗ-дың өлімге әкелетін концентрациясын түзе алады.

Химиялық уланған ошақ конфигурациясы келесі жағдайларға байланысты болады:

• УЗ-дың тұрақтылық түрі;

• Жер рельефі мен метеотұрақтылық.

Химиялық улану ошағын (ХУО) екі аймаққа бөлу қалыптасқан:

І – УЗ-мен тікелей уланған аймақ,

ІІ – бу мен аэрозоль тараған аймақ

Мысалы: зарин, зоман типті УЗ-дың булары жақсы метеожағдай кезінде қауіпті концентрациямен 15-20 км қашықтыққа тарай алады. Булардың (аэрозоль) таралу жылдамдығы мен ауданынына атмосфераның жерүсті қабаттарының тігіннен тұрақтылығы әсер етеді.

Инверсия кезінде атмосфераның төменгі қабаттары жоғары қабаттарға қарағанда суықтау болады. Изотермия кезінде ауа температурасы жер бетінен 20-30 м қашықтықта біркелкі болады.

Конвекция кезінде ауаның төменгі қабаттары жоғары қабаттарға қарағанда жақсы қыздырылған және араласу тігіннен жүзеге асады. Инверсия мен изотермия ауаның жерүсті қабаттарында УЗ жоғары концентрациялардың сақталуына ықпал етеді, ал конвекция – уланған ауаның көп таралуына ықпалын тигізеді.

Ауаның жерүсті қабаттының тігіннен тұрақтылық дәрежесі 8.6кестесі көмегімен ауа райы болжамы арқ ылы анықтауға болады.

8.6 кесте

1-ші ескертпе: қар қабаты бар кезде инверсиядан гөрі изотермияны күткен дұрыс.

2 –ші ескертпе: көрсетілген метеорологиялық көрсеткіштер әскери бөлімшелерде метеобақылаушымен тіркеліп, метеохабар ретінде беріледі.

8.3 а суретте N қаласында қарсыластың авиация қолданып V_x газымен химиялық улану ошағының пайда болғаны көрсетілген. Ол ұзындығы L және ені b болатын химиялық қару қолданылған аудан Імен тереңдігі Т болатын бұлттың таралу территориясын И қамтиды. УЗ V_xгазының N қаласының орталық аймағында қолдану масштабына байланысты ХУО-ның екі түрі пайда болды:

- біріншісі – жалпы ауданы П орталық (І қолдану аймағы) мен шығыс (бұлттың таралуы) бөлігін алып жатыр.

- екіншісі – уланған ауаның ықпалына түскен ауданы П₂ М ауылдың территориясын алып жатыр.

2.2. КӘУЗ аймағына төгілу аймағы мен улаушы концентрациялары бар заттардың булары тараған территория кіреді. 36 суретте N қаласының К объектісінде КӘУЗ бар заттың бұзылуының нәтижесінде пайда болған химиялық улану аймағы көрсетілген. Ол келесідей құрам бөліктерден тұрады:

- төгілу аймағы С\1;% буы бар - IV,

- ені Ш және Г тереңдігі бар таралу территория

К объектіндегі авария екі улану аймағының пайда болуына әкелді:

Хлор буымен: N қаласында П₃ ауданында; М ауылының көп бөлігінде (аудан ГЦ)

Сөйтіп аймақ шекаралары жер рельефі мен метеорологиялық жағдайға , химиялық қару (КӘУЗ төгілу аймағы) қолданылған аймақтың өлшеміне байланысты болатын уланудың алғашқы белгілерін тудыратын УЗ мен КӘУЗ шекті токсикалық қонцентрацияларымен анықталады.

2.3. Уланған ауаның қауіпті таралу тереңдігін анықтау. Т тереңдік деп химиялық қару қолданылған аймақ пен әскер ішкі құрамаларының қорғаныс заттарын қолданбауы қауіпсіз болатын аймаққа дейінгі қашықтықты айтады. Уақыт өте келе ауаның қауіпті таралу тереңдігі қысқарады. Уланған ауаның тарау тереңдігін анықтау үшін 8.7 кестесінде келтірілген мәліметтер қолданылады.

8.7 кестесі

Уланған ауаның қауіпті таралу тереңдігі (изотермия кезіндегі) км

Улаушы заттар түрі	Қолдану әдісі	Тұрақты жел кезіндегі уланған ауаның қауіпті таралу тереңдігі
		До 2 м/с	2-4 м/с
Зарин	Артиллерия	45	30
	Ракеталар	30	20
	Авиация	50	40
Иприт	Артиллерия	16	11
	Авиация	24	15
Vх	ВАП	8	12
	Артиллерия	6	10
	Ракеталар	5	8

Ескерту: Күн ашық болған кезінде (конвекция жағдайында) уланған ауаның қауіпті таралу тереңдігі екі есе кеміді. Инверсия кезінде Ттереңдік 50 км және одан да көп шамаға жете алады. Тұрақты емес жел кезінде тереңдік кестеде изотермияға көрсетілген шамадан зарин үшін үш, ал иприт үшін екі есе аз болады. Мысалы: Заринді ұнғылық артилериямен тарату нәтижесінде уланған ауаның улану аймағынан таралу тереңдігін Т_махтабыңыз.

Метеожағдай: изотермия, жел жылдамдығы 4м/с

Шешуі: 1. 8.6кестесі бойынша жел жылдамдығы 2 м/с тең болған жағдайда конвекция байқалатынын көреміз.

Заринді ұңғылық артилерия қолданғанда және жел жылдамдығы 4 м/с изотермия кезінде Г = 30км. (8.7 кесте)

8.6 кестесіне ескертпесінде конвекцния жағдайында (күн ашық кезінде) Г_таралу екі есе төмендейді. Яғни Т = 30:2 =15км

3. УЛАНҒАН АЙМАҚТАҒЫУЗ-ДЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН

ОВ түрі	Жел жылдамдығы м/с	Саз температурасы С
		0	10	20	30	40
Vx	0-8	17-20 тәул.	9-10 тәул.	4-5 тәул.	1,5 тәул.	1 тәул.
Зарин	2-ге дейін 2-8	28 сағ. 19 сағ.	13 сағ. 8сағ.	6 сағ. 4 сағ	3 сағ. 2 сағ.	1,5 сағ. 1 сағ.
Иприт	2-ге дейін 2-8	-	3-4 1,5-2,5	2,5 тәул. 1-1,5 тәул.	20-30 сағ. 11-20 сағ.	10-20 сағ. 6-10 сағ.

АНЫҚТАУ

Ол үшін білу керек:

• Ауаның жер үсті қабатындағы жел жылдамдығы м/с мен бағытын;

• Топырақ температурасы ^оС;

• Атмосфераның тігіннен тұрақтылығы (8.6 кестесі)

УЗ-дың аймақтағы тұрақтылығы сол аймақта адамдардың жеке қорғану құралын қолданбай еркін жүріп және жұмыстар жүргізуге болатын уақыт аралығын сипаттайды. УЗ-дың тұрақтылығын есептеп табуға болады. УЗ-дың тұрақтылығының көрсеткіштері 8.8 кестесінде келтірілген.

Ескерту 1 Жасыл өсімдіктері жоқ объектте кесте бойынша табылған мәнді 0,8 көбейту керек. Ал орманда тұрақтылық кестеде көрсетілген мәннен он есе жоғары.

Ескерту 2 қыста зариннің тұрақтылығы 1-5 тәулік, V_x –бір айдан артық.

Мысал:УЗ-дың тұрақтылығын V_x газын келесі жағдайда қолданғанда анықтау қажет: жел жылдамдығы 2 м/с, топырақ температурасы – 0 ⁰С

Шешуі: 8.8 кестесі бойынша V_x газының тұрақтылығы көрсетілген метеожағдайда 17 тәулік.

АДАМДАРДЫҢ ТЫНЫС АЛУ ОРГАНДАРЫН ҚОРҒАУ ҚҰРАЛЫН ҚОЛДАНУ (ЖҚҚ)

ЖҚҚ-ны химиялық зақымданған (V_x, иприт) ошақтажұмыстар атқару кезінде қолдану негізінен қоршаған ортаның температурасына байланысты болады. Адамдардың ЖҚҚ қолдану уақыты УЗ-дың тұрақтылық уақытына байланысты (8.8 кестесі).

Адамдардың химиялық қару қолдану аймағынан әртүрлі қашықтықта болуына байланысты противогаз қолданудың шамалас уақыты 8.9 кестеде келтірілген.

8.9 кесте

Адамдардың химиялық қару қолдану аймағында орташа метеорологиялық жағдайда противогаз қолданудың шамалас уақыты (t = +20 ⁰C, V = 3м/с

Жел бағытымен адамдардың химиялық қару қолданған аймақтан алыстауы, км	Ішкі құрам уланған бұлттың жақындау сәтінен противогазда болу уақыты
	Зарин	Иприт
Уланған аймақта және оған жақын жерде	4-6 с	1,5-2,5 тәу
2	2-2,5 с	6-7 с
4	2-2,5 с	4-6 с
6	1-2 с	145 с
8	1 с	1-1,5с
10	1 сағкем	1 с
15		1 сағ кем
20
25

Ескерту:1. Инверсия кезінде противогазда болу уақыты кестеде көрсетілгеннен екі есе көп, ал конвекция кезінде екі есе аз болу қажет.

2 . 20^о тан басқа температурада ЖҚҚ- ны қолдану уақыты әрбір 10^о төмендегенде немесе көтерілгенде екі есе көбейеді немесе азаяды.

8.10. Уланған ауасы бар бұлттың жақындау уақыты (шамамен алғанда).

Химиялық қаруды қолданған аймақтан қашықтығы, км	Атмосфераның жерүсті қабатындағы жел жылдамдығы, м/с
	1	2	3	4
1	15 мин	8 мин	5 мин	4 мин
2	30 мин	15 мин	10 мин	8 мин
4	1ч 10 мин	30 мин	20 мин	15 мин
6	1ч 40 мин	?' мин	30 мин	25 мин
8	2ч 15 мин	1 ч	45 мин	30 мин
10	2ч 30 мин	1 с 20 мин	55 мин	45 мин
12	Зсағ	1 с40 мин	1 ч	50 мин
15	4сағ	2сағ	1с 25 мин	1сағ
20	5сағ	2с 40 мин	1с 50 мин	1с 20 мин
25	6сағ	3с 20 мин	2с 20 мин	1с 45 мин
30	7с	4с	2с 40 мин	2сағ

Мысал: ішқі құрамның ипритті авиациямен қолданған жағдайда қолдану аймағынан 4 км қашықтықта орналасқан кездегі ЖҚҚ-да болу уақытын анықтау қажет. Метеожағдай:

• Күн бұлтты

• Жел жылдамдығы 2 м\с

• Күндізгі уақыт

Шешуі:8.10 кестесін қолданып Т тереңдікті біле отыра тыныс алу жолдарын қорғау құралдарын кию бұйрығы берілген уақытты анықтаймыз. Ол уланған бұлттың адамдар орналасқан аймаққа жақындау уақытына сәйкес келеді –30 мин(жел жылдамдығы 2 м/с және қашықтық 4 км болғанда). Осыдан ЖҚҚ-ны кию туралы бұйрық химиялық қаруды қолданғаннан кейін 20 -25 минуттан кеш болмау қажет. 8.9 кестесі бойынша ішкі құрамның противогазда болу уақытын анықтаймыз. 4км қашықтықта уланған бұлттың жақындау сәтінен 4-6сағатқа тең.