Жедел сиалодениттердің емі.

Аурудың бас кезінде, яғни, серозды қабынудың белгілері мен сілекей бөлінуінің азаюында , емдеу шаралары қабынулы үрдістердің басылуы мен сілекей бөлінуін қалпына келуіге бағытталуы керек. Саливацияны жоғарылату мақсатында тұзқышқышқылды пилокарпиннің 1%-тік ерітіндісін 5-6 тамшыдан күніне 3-4 рет ішке қабылдау керек. Қабынған сілекей безінің өзегі арқылы күнде 1мл диаминацин антибиотигі мен 0,5%-тік новокаин ерітіндісін енгізу керек. Бұдан басқа физиотерапиялық процедураларды тағайындайды: грелка, УВЧ-терапия. Аталған шаралар кейде патологиялық үрдістің басылуына жеткілікті болады.

Созылмалы сиалоадениттер мен сиалодохиты. Созылмалы сиалоадениттер көбінесе құлақмаңы безін зақымдайды. Әдебиеттерде біріншілік созылмалы сиалоадениттер келесі атаулармен аталады: «құлақ маңы безінің интирмитирлеуші ісігі», «қабынулы ісік», «сілекей безінің гипертрофиясы», «бездің гиперплазиясы» және т.б. Бұндай атаулардың көптігі бұл аурулардың әлі толық зерттелмегендігін білдіреді. Аурудың этиологиясы мен патогенезі бойынша деректер өте аз келтірілген.

Клиникалық түрлерінің көптігі диагностика барысында қателесуге душар етеді. Бұл созылмалы сиалодениттердің емінде қиындақтар болып табылады.

Сиалодениттердің патогенезінде сілекей бездерінің секреторлы функциясының нашарлауы (гипосаливация), аурудың тек жедел түрінде ғана емес созылмалы ағымында да алғышарты болып табылады.

Сілекей безі секрециясының төмендеуі бірқатар жалпы ауруларда да кездеседі: гипертониялық ауруда, созылмалы гастритте, полиартритте, вегетативті некрозда, церебросклерозда және т.б. Ксеростомия Гужер-Щегрен синдромында, Микулич ауруында, т.б. байқалады. Созылмалы сиалодениттерде жедел ағымдағыдай ауыз қуысындағы сілекей безі өзектеріндегі микрофлора аралас болады: стафилококктар, стрептококктар, диплококктар, ішек таяқшасы және т.б. созылмалы паротитте сілекей безіне қоздырғыштың енуі екіншілік фактор болып табылады; біріншілік факторға себебі әлі анықталмаған бездің секреторлы функциясының төмендеуі жатады. Созылмалы сиалоадениттер полтнукриалдары бар лимфогистиоцитарлы сипатта болып табылады және без стромасының инфильтрациясы болады. Өсіп таралған дәнекер ұлпасы бірті-бірте без стромасының орнын баса бастайды. Патологиялық үрдіс бірнеше өршулерімен қоса ұзаққа созылғанда атрофияға ұшыраған бездің элементтері (өзектері, ақырғы бөлімдері) тығыз гиалинизирленген фиброзды дәнекер ұлпасымен қоршалғандай болады. Шығарғыш өзектердің дәнекер тінімен қамтылмаған бөліктері киста тәріздес кеңейген. Сонымен қатар, грануляционды ұлпаның ошақтары мен микроабсцесстер көрінеді.

Созылмалы паренхиматозды сиалоаденит. Созылмалы қабынулы үрдіс негізінен құлақмаңы сілекей бездерін , ал кейде жақасты сілекей бездерін зақымдайды. Көбінесе аурудың бастапқы сатысы науқас адамға білінбей өтеді. Алғашқы клиникалық белгілері болып жедел паротиттің бүкіл симптомдарымен көрінуі мүмкін. Қабыну үрдісі басылғаннан кейін кезекті өршу кезеңіне дейін ауру ағымы әдеттегідей жасырын өтеді. Кей жағдайда созылмалы паренхиматозды сиалоадениттің алғашқы клиникалық белгісі: бездің үстінен басқанда өзектен құрамында шырышы көп секреттің бөлінуі болып табылады. Бұл белгілерді әдетте науқастар кездейсоқ анықтайды. Науқастар бездің үстін басқанда ауыз қуысына сабан дәмдес (солоноватого вкуса) секреттің бөлінетіндігін айтады. Азанда ұйқыдан тұрғаннан кейін бөлінетін секреттің мөлшері көп, ал күндіз аз мөлшерде бөлінеді. Аурудың жалғыз белгісі болып табылатын бұл симптом науқастарды мазалай түседі. Науқастар жиі бездерінің суықтан қарқатындығына шағымданып, бездерінің үстіне жылы бір нәрсе басқысы келеді. Ауыз қуысын қарау барысында құлақмаңы және жақасты бездерінің өзектерінің сағасында еш өзгеріс байқалмайды. Безге массаж жасаған уақытта өзектерден құрамында шырышы бар мөлдір сілекей бөлінеді.

Аурудың өршуі кезінде қатты ауырсыну сезімі болады, сілекей безі үлкен көлемдерге дейін ісінеді. Кейде аурудың өршуі науқас адамның жалпы жағдайының өзгеріссіз және дене қызуының қалыпты болуымен сипатталады; бұндай кезде жергілікті реакция да айтарлықтай болмайды.

Аурудың өршуі әр бір 2-3 айда болуы мүмкін. Кейде 2-3 жылда бір кездеседі. Ауру ондаған жылдарға созыла береді. Уақыт өте науқастардың жағдайы жақсарып, ісінулері қайтып, сілекейі мөлдірленеді де науқастар дертін 1-2 жылдай ұмытады. Кейін келе сілекей бездерінде тығыз ошақтар пайда болып, ремиссия кезінде де жоғалмайды. Кейде бездің бүкіл денесі ұлғайып, тығыздала түседі. Сонымен қатар сілекей безі паренхимасындағы деструктивті өзгерістердің өршуіне байланысты без өзектерінен сұйық секреттің бөлінуі тоқтайды, тек аздаған шырыштың бөлінісі байқалады. Бір қатар жағдайларда тығыз шырышты-фибринозды түйіршектер без өзектерін бітегендіктен, интенсивті массаж жасағаннан кейін ғана секрет бөлінеді.

Созылмалы паренхиматозды сиалоаденитті анықтаудағы қосымша әдіс – сиалография болып табылады. Бұл жағдайда енгізілген контрастты сұйықтықтың мөлшеріне сәйкес сілекей безінің зақымдалу сипатын анықтауға болады. Созылмалы паринхиматозды сиалоаденитте без паринхимасы аймағында қуыстар болған жағдайда , оларды толтыру мақсатында контрсттылы заттың едәуір мөлшері керек.

Йодолипол мөлшері. Контрасттылы затты енгізгенде өзектердің толуына (әр түрлі мөлшердегі қуыстар түзілген 4-5 қатардағы өзектер)байланысты ешқандай ауырсыну сезімін болдыртпайды.

Созылмалы интерстициалді сиалоаденит. Ауру бастапқы сатысында жасырын , көбінесе құлақмаңы сирек жақасты безінің ісінуімен басталады. Кейде тек бір ғана сілекей безі ұлғаяды. Аталған үрдіс тіласты сілекей бездерінде көрініс таппайды. Ісінген бездер ауырсынусыз, жұмсақ консистенциялы болып келеді. Үстін қаптаған тері жамылғысы физиологиялық түсте. Без өзегінен қалыпты не аздаған мөлшерде сілекей бөлінеді. Кей жағдайларда сілекейдің аз бөлінуі байқалады. Кейде бөлінетін сілекей мөлшері қалыптағының төменгі шекарасын құрайды (20 мин. 1-1,5мл дейін).

Басында науқастар дәрігерге сирек жолығады. Көбінесе науқас адамның бетінің конфигурациясының өзгерісін жанындағы араласаты таныстары байқайды. Бездің ісінуі баяу ұлғайып, кейде кішірейе түседі. Осыған негізделе бір қатар авторлар бұл ауруды «құлақмаңы сілекей бездерінің ауыспалы ұлғаюы» деп атаған. Осы жағдайда науқас бірнеше жыл жүре алады. Кейін құлақмаңы сілекей безі кенет ұлғайып, тығыз консистенциялы, ауырсынулы болады. аталған көріністер 1-2 күннің ішінде жылдам дамиды. Аурудың 2-3 күнінде аурудың өршуі келесі жағына ауысады. Аурудың бұл сатысында кейбір науқастарда зақымдалған бездегі сілекейдің бөлінуі болмайды және олар ауыз қуысының құрғақтығына шағымданады. Сирек жағдайда іріңнің бөлінуі байқалады.

Жалпы жағдайы көбінесе өзгермейді. Әдетте науқастар өздері грелка, компресс қойып өздері емделеді. Нәтижесінде, жалпы жағдайының біртіндеп жақсаруы, ісінуінің азаюы, консистенциясының жұмсаруы, ауырсынудың басылуы байқалады және без өзектерінен бұлыңғыр келген сілекей бөлінеді.

Өршуі басылғаннан кейін сілекей бездерінің көлемі кішірейеді, бірақ тыныш қалпында да бездердің көлемі ұлғайған болып келеді. Без өзегінің сағасы тарылған болып келеді де оны зондтау әдетте қиындық туғызады. Осылайша патологиялық үрдіс кері бағытта дамымайды. Бездің өзгерісі баяу турде және жасырын өрши береді.

Бір қатар уақыттан кейін (кейде аурубасталғаннан кейін бірнеше жылдан соң) жургізілген сиалографияның нәтижесінде барлық без өзектерінің тарылғанын байқауға болады – олар өте жұқа және контурлары біртегіс болып келген. Иодлиполдың енген мөлшеріне қарап та (әдеттегі мөлшерден 0,5-0,8мл аз енеді) без өзектерінің тарылғанын байқауға болады. Сиалограммадағы без паренхимасының көлеңкесі барлық жерінде біркелкі , бірақ патологиялық үрдіс неғұрлым өрши түссе және аурудың бастапқы кезеңінен неғұрлым ұзақ уақыт өтсе, соғұрлым без паренхимасының көлеңкесі азая түседі.

Созылмалы интерстициалді сиалоадениттің асқынған түрлерінде ауыз қуысының өршімелі құрғақтығы мазалайды. Ұзақ мерзімге созылған созылмалы интерстициалді сиалоадениттің сиалограммасында без өзектерінің деструкциясы, өзектердің кеңейген не тарылған аймақтары анықталады және без паренхимасының склерозирленуі салдарынан толу дефектісі көрініс табады.

Созылмалы сиалодохиттер. Біріншілік локализациясы құлақмаңы немесе жақасты бездерінің басты өзектерінің аймағында және безішілік ірі өзектердің аймағында болып табылады. Массаж жасау барысында сілекейі аздаған мөлшерде бөлінетін паренхиматозды сиалоаденитке қарағанда аурудың бұл түрінде ауыз қуысына сілекейдің өздігінен көп мөлшерде бөлінуі жүреді. Кей науқастарда сілекей құлақмаңы және жақасты бездерінен ауыз қуысына сөйлеу барысында немесе тамақ жегенде көп мөлшерде құйыла бастайды. Осыған байланысты науқастар тамақ жеуден бұрын массаж арқылы сілекей бездерін босатып алады.

Қарау барысында аурудың бас кезінде еш өзгерістер байқалмайды. Ұрт аймағының немесе ауыз қуысы түбінің пальпациясында құлақмаңы немесе жақасты безінің қалыңдаған эластикалық өзегін анықтауға болады. Жеңіл пальпацияда бездерден көп мөлшерде сілекей бөлінгендіктен, қалыңдаған өзектер жоғалады. Бөлінген сілекейдің құрамында едәуір мөлшерде шырыш бар.

Созылмалы сиалоадениттер мен сиалодохиттердің емі. Созылмалы сиалоадениттердің емін қабынулы үрдістің өршуін жоюдан бастау керек және жедел сиалодениттегі барлық кешенді емдеу шараларын жүргізу керек.

Паренхиматозды сиалодениттерде және қалыпты ағымдағы сиалодениттерде шырышты-іріңді массалы сілекейдің бөлінуі байқалады. Бұндай науқастардың емі без өзектеріне атибиотиктерді енгізуден басталады. Антибиотик бермес бұрін өзекшелердің босауы үшін массаж жасап алу керек. Кейіннен барып иньекционды инемен өзек ішіне антибиотиктің 2 мл ерітіндісін енгізеді.

Созылмалы паротиттерде сілекейдің бөлінуінің азаюы болатынын ескерсек, онда қабынуға қарсы терапиямен қоса сілекейдің бөлінуін жоғарылататын терапия жүргізуіміз керек.

Фурункул – шаш фолликулаларының жедел іріңді-некротикалық қабынуы, май бездерінің және айналасындағы тері асты май жасушалары. Фурункулдың ең көп орналасатын жері мойынның артқы беті, білекте, қолдың сырты, бетте, санда. Екі немесе одан да көп фурункул шығатын болса ол фурункулездің дәлелі. Фурункулдың микротравмадан да пайда болуы мүмкін, мысалы, қышумен жүретін аурулар кезінде тырнау.

Этиология және патогенез. Ең көп кезедесетін фурункулездің коздырғышы алтын стафилококк, кейде қоздырғыш іріңдеткіш микроб болуы мүмкін. Фурункул дамуына соқтыратын белгілерге ағзаның әлсіреуі жатады, зат алмасудың бұзылуы (көбінесе қант диабеті), авитоминоз, тері аурулары. Фурункулдың дамуы іріңді пустуланың түзілуімен басталады: микрфлораның шаш қапшығынан терінің бүртікті қабатына тараса қабыну инфильраты дамиды. Инфильрат ортасында өліеттенген ошағы түзіледі (өліеттенген көз), некроз айналасында ірің жиналады. Ірің және некротикалық көз ажыратылса тері ақауы грануляциямен толып кейіннен дәнекер тін түзіледі.

Науқастар басында іріңдіктің (пустула) немесе теріде аурушаң тығыздықтың пайда болуына шағымданады. Қабыну жоғарлаған сайын шағымына жалпы дәмкестік, дене температурасының жоғарлауы, үлкейген тығыздықтың аймағының ауруы қосылады. Ең айқын ауру сезімі қасындағы тіндерге тығыз орналасатын болса: бастың шашты бөлігінде, сыртқы есту жолында, саусақтың сыртқы бетінде.

Клиникалық көрінісі және диагноз. Науқасты қарағанда ауру басында қабыну аймағында тері айналасы қызарған іріңдік (пустула) байқалады. Көбінесе тері қалыңдығында тығыздық және терінің тығыздану үстінде гиперемия байқалады, мұнда іріңдік болмайды. Фурункул дамыған сайын, теріден көтеріліп тұрған конустәрізді диамерті 0,5-1,5 см қабыну инфильтраты түзіледі, шекарасы анық емес. Тері түсі күрең-қызыл түсті. Инфильтрат ортасында қабықпен жабылған жұмсару аймағы түзіледі, қабық астынан аздып ірің бөлінеді. Ірің шыққаннан кейін инфильтрат ортасында тіннің жасыл түсті аймағы анықталады – некротикалқы көз ұшы. Некротикалық көз түзілген сайын ірің бөліну көлемі жоғарлайды, ірің және қаннмен бірге көздікте бөлінеді. Көз шықаннан кейін инфильтрат ортасында терең, арасында қанаағатын жара түзіледі, ол тез грануляцияға толады және 2-3 күннен кейін жазылып тартылған тыртық түзіледі.

Іріңді жалқықтың көп мөлшерде бір орында жинақталуынан немесе сыздауықтың өлеттенген өзегі ыдырап маңындағы тіндерге таралу кезінде іріңді сыздауық дамиды. Бет аймақтарының сыздауығында регионарлы лимфа түйіндері сирек іріңдейді. Мұндайда науқастың басы ауырып, қалтырау, дел - салдық белгілерінің пайда болуы ағзаның жалпы интоксикациялануын білдіреді. Сыздауықтың жоғарғы ерінінде, мұрын- ерін қатпары аймағында өтуі бет көк тамырының тромбофлебитін, кеуекті қойнаудың тромбозын, сепис менигоэнефалит сияқты ауыр, өмірге қауіпті асқынуларын тудыруы мүмкін. Инфекциялық процестің бұл түрі қатерлі сыздауық деп аталады.

Кейде қарағанда фурункул аймағында дөңгелек тәрізді ісіну, жұмсару, аздап ірің ағу анықталады. Бұл абсцидирлеуші фурункул, іріңнің толығымен еру себебінен және іріңнің бөлінуінің бұзылу себебінен дамыған. Көршиқанда қабыну процесінің кезеңдеріне байланысты алғашқыда шиқанның клиникасы жекелеген, бір-бірімен бірікпеген сыздауықтарға ұқсайды. Қабыну процесінің бел алуында тері беті бозғылт – көк түске еніп, тығыз инфильтрат қалыптасады. Кейде торлы лимфангоит, жақасты, иекасты және мойын лимфадениттері дамды. Инфильтарттың тері беті көкшіл, ал оның шеткері аймақтары бозғылт түске енеді. Алғашқыдағы іріңді – өлеттенген жеке ошақтар немесе өзектер біртіндеп өзара біріге келе ауқымды аймаққа ауысады.

Тексеру барысында науқаста фурункулдан басталатын теріде қызыл жолақтар, лимфангиттің қосылуын дәлелдейді, шеткері лимфатүйіндерін пальпациялау уақытында ұлғаюы және ауруы – лимфангиттің қосылуын.

Фурункул бетте орналасуы бойынша: жоғарғы ерінде, қабақта, қас доғасында, - кейде науқастар қатты басының ауруына шағымданады, дененің температурасының жоғарлауы, ол фурункулдың бет веналарының іріңді тромбофлебитімен асқынуын дәлелдейді. Соңғысы кейде іріңді менингитпен жүреді, оның бет венасы арқылы көз венасынан кавернозды синусқа қабынудың өту себінен.

Осындай белгілердің қосылуы, қызба, қалтырау, қатты терлеу, сандырақ, есінің күйзелуі, сепсистің дамуын көрсетеді, ал басқа мүшелерде іріңдіктер түзілсе (метастатикалық абсцесс) септикопиемия диагнозын дәлелдейді.

Фурункулдың консервативті емі. Науқастар фурункулды сыққаннан кейін, пустуланы бритвамен кесу, жылытқыш компресстерді қолдану күрделі асқынуға әкеледі. Аурудың басында теріні 70% этил спиртпен, 2% салицил спиртпен өңдейді, УВЧ-терапия жүргізеді. Фурункулды ашқаннан кейін протеолитикалық ферментен, хлорид натрий ерітіндісінен таңғыш салады, ультракүлгін сәулелендіруді қолдану. Көз шықаннан кейін жағымалы таңғыш саламыз синтомицин эмульсиясынан, метилурацил жағымасын. Фурункул лимфангит және лимфаденитпен асқынса антибиотикоем көрсетілген.

Бет фурункулы бар науқастар хирургиялық бөлімге тез уақытта жатқызылуы тиіс, онда жергілікті және жалпы ем жүргізіледі, оған антибиотикоем кіреді.

Науқастарға төсек тәртібін, ұсақталған тағам тағайындайды.

Абсцидирлеуші фурункулда хирургиялық емге шалдығады – абсцессті ашу.

Қайталанатын жекеленген фурункул және фурункулезде науқастардың арнайы тексерісі қажет зат алмасуын анықтау үшін (қант диабеті, авитоминоз). Ағөаның стафилококк инфекциясына тұрақтылығын жоғарлату үшін стафилококкты анатоксинмен иммунизация жүргізеді.

Карбункул - бірнеше шаш қапшықтарының және май бездерінің жедел жайылған іріңді-некротикалық қабынуы, жалпы инфильраттың түзілуімен және тері некрозымен жүреді және тамыр тромбоздары себебінен теріасты жасушалары.

Этиология және патогенез. Карбункулдың көбінесе қоздырғышы – алтын стафилококк, көбінесе – стрептококк, кейде – аралас инфекция (стафилококк және стрептококк). Карбункулдың дамуына соқтырушы фактор болып ағзаның ауруларының жалпы резистенттілігінің төмендеуі, гипо- және авитоминоз, зат алмасудың бұзылуы (қант диабеті).

Карбункулдың көбінесе орналасатын жері – мойынның артқы беті, қарағұс, төменгі және жоғарғы ерін, арқа, омыртқа.

Ауру инфильтраттың шығуымен басталады, ол бірнеше шаш фолликулаларын және май бездерін қоршап алады. Қанағудың бұзылысы дамиды, ол терінің, теріасты жасушасының, кейде төмен жатқан тіндердің өліеттенуінен жергілікті тамырлардың тромбозымен түсіндіріледі. Өліеттенумен бірге тіндердің іріңді еруі жүреді, шаш фолликулаларының өзектері арқылы ірің ағады. Ажыратылғаннан кейін терең жара түзіледі терең тін ақауларымен, оның жазылуы екіншілік тартылумен жүреді.

Клиникалық көрінісі және диагноз. Науқастар қатты ауруына шағымданаы, аурушаң инфильраттың болуына, дене температурасының жоғарлауына, қалтырау, дәмкестікке, әлсіздікке, тәбетінің төмендеуі, басының ауруына шағымданады. Анамнез жинағанда қант диабетінң болуын, авитоминоз, арықтығының болуын анықтау.

Науқасты қарағанда, іріңді қабынудан жалпы белгілерінен басқа (дене температурасының жоғарлауы, тамырдың соғуының жиілеуі), мойынның артқы бетінің, арқаның, белдің, беттің, көбінесе қол-аяқтың көк-күңгірт түсті ісіну белгіленеді. Аурудың басында бірнеше инфильтрат болады, ол кейінен бір-бірімен қосылып айқын ісікті түзеді, тері бетінен көтеріліп тұрады. Инфильтрат үстіндегі тері тығыздалған, жылтыр, ортасында көк-көкшіл белсенді түсті, шетіне қарай түсі ағарады. Инфильрат бетінде бірнеше іріңді-некротикалық пустулалар анықталады, олар ортасында бірігіп өзара терінің үлкен өліеттенуін түзеді. Жұқарған өліеттенген аймақ бірнеше жерден тесіліп тесік түзеді («сит» белгісі), ол жерден ірің бөлінеді. инфильртрат консистенциясы тығыз, тез аурушаң, оның айналасындағы тін айқын ісінген. Шеткері лимфа түйіндер ұлғайған және аурушаң (лимфаденит), көбінесе лимфангит байқалады.

Өліеттенген тіннің өзі ажырайтын болса инфильраттың ортасында үлкен қуыс түзіледі, сұр-жасыл өліеттенген тінмен жабылған, көп көлемде ірің бөлінеді.

Науқасты қарағанда тіндердің ісіктері ұлғая беретін болса, өліеттену белсенетін болса, жалпы интоксикация белгілері ұлғайса (тахикардия, бас ауруы, әлсіздік), қалтыраудың қосылуы, терлеуі, лимфангит, лимфаденит, тромбофлебит болатын болса, онда оны карбункулдың қанағаттанарлық ағымын бағалауға болады, флегмонаның дамуы, сепсис.

Ең қауіпті бет карбункулы болып саналады өйткені менингит дамуы мүмкін.

Карбункулды сібіржаралы карбункулмен ажырату керек, оған геморрагиялық көпіршіктің болуы, іріңді бөліністің болуы, инфильтраттың ауырмауы, тіндердің айқын ісігінің болуы сипатты; түзілген қара түсті некротикалық тін және ұсақ гемморагиялық құрамды ұсақ көпіршіктер мен қоршалған. Көпіршік құрамында сібіржаралы таяқшалар анықталған.

Бастапқы кезеңінде карбанункулдың емі консервативті. Зақымдалған мүшеге толық тыныштық тағайындалады. Бет карбункулында науқастарға төсек тәртібі қажет. Оларға сөйлеуге болмайды, сұйық тағам тағайындайды. Карбункулды 70% этил спиртімен өңдеп болғаннан соң асептикалық таңғыш салынады, УВЧ-терапия тағайындайды. Парентеральді антибиотик енгізеді, пероральді – ұзақ әсерлі сульфаниламидті препараттар. Қант диабетімен ауыратын карбункул науқастарына, зат алмасу бұзылыстарының коррекциясы қажет, жақсылап инсулинотерапияны жүргізу, қабыну инфильтратын және өліеттенуінің дамуын азайту.

Консервативті ем 2-3 күнде көмектеспейтін болса, өліеттену жоғарласа, іріңді интоксикация операцияға көрсеткіш, оны наркоз арқылы жүргізеді.

Инфильтратты кресттәрізді фасцияға дейін кеседі және бүкіл ұзақтығында өліеттенген тінді кеседі, оны фасциядан теріден бөледі, іріңді ұйықтарды тіледі. Онда қанағу аз (қабынған инфильтрат аймағында тамырлар тромбыланған), оларға натрий хлоридттің гипертрофиялық ерітіндісімен немесе протеолитикалық ферменттерді жараға тампон арқылы енгізгенде қояды. Бетте карбункулды оның абсцедирленгенінен кейін сызықша етіп тілінеді. Операциядан кейінгі кезеңде карбункулдың емін іріңді жара емінің принциптері бойынша жүргізіледі, өліеттенген тінді толығымен жою үшін протеолитиикалық ферменттерді қолданады.

Консервативті ем ретінде гипертермия қолдану жақсы нәтиже беретіндігі белгілі. Гипертермия нәтижесінде қабыну процесінің емі 8-10 күннен 4-5 күнге дейін қысқарады. Гипертермия емі мынадай реттілікпен орындалады: сыздауықтың айналасындағы тері беті 95% этил спиртімен өңделгеннен соң инфильтрат аймағы хлорлы этилмен шық тәріздендіріліп мұздатылады. Мұздату мерзімі 5-10 секунд.

Дерттің емі алғашқы кезеңінен – ақ аурухана жағдайында жүргізілуі тиіс. Мұндайда науқастың сөйлесуіне тыйым салынып инфекцияның қан тамыр арқылы таралуына жол бермеу үшін түтік арқылы беттің бұлшықеттер қимылын шектеу үшін тамақтандырылады. Дене қызуының көтерілуіне антибиотиктер, дәрумендер, спецификалық емес иммундық препараттар, физикалық ем тағайындалады.

Карбункул уақытында емделсе болжамы қанағаттанарлық, бірақ қант диабетінің ауыр түрінен арықтаған науқас, сонымен қоса бет карбункулында аяқы жаман болатыны белгілі.

Шаш фоликулаларының және айналасындағы тіндердің жедел іріңді қабынуы. Шиқан инфекцияның жиі стафилококк,сирек стрептококк және басқа микробтар бірнеше шаш фолликуласына және май бездеріне бір мезетте енуінен дамиды. Инфекция дамуына тері кірленуінен және микрожарақат әсерінен, қант диабеті және арықтау себептерінен ағзаның қорғаныс қасиеттерінң төмендеу себептерінен дамиды.

Белгілері және ағымы. Түйін тәріздес пустулалар дамығанда науқас әлсіз қышыну және шымшылау сезіміне шағымданады. 1-2 – ші тәулікте қабыну инфильраты дамиды.

Ол теріден конус тәрізді шығып тұрады, ол қызарып және ұстағанда аурушаң болады. Инфильтрат үстінде ортасында қара нүктесі бар аздап іріңнің жиналуы байқалады. Пустула әдетте тесіліп және кебеді, ал 3-7 тәулікте инфильтрат іріңдеп ериді және өліеттенген тін стержень тәрізді қалған шаш пен іріңмен бөлініп шығады. Түзілген жара тазарады, грануляциялы тінге толып жазылады. Айналасындағы ісік ақырындап кішірейеді, ауру сезімі жоғалады. Қабыну жерінде кішігірім, ақшыл, біраз тартылған тыртық қалады.

Көптеген фурункулдармен зақымданулар, олар бір уақытта немесе кезектеп бірінен кейін бірі әр түрлі дене аймақтарында шығуы - фурункулез деп аталады. Ол бірнеше жылдар бойы ремиссия ағымымен жүретін болса, онда ол созылмалы, қайталанбалы болады.

Ауру сезімі қатты емес, бірақ орналасуы бойынша, мысалы, сыртқы есту жолында, мұрында – қаттырақ. Бет аймағында (ерін, маңдай), сонымен қоса ұмада фурункул айналасындағы тіннің қатты ісінуіменжүреді, ол тері асты жасушасының борпылдақтығымен түсіндіріледі

Клиникалық ағымы ауыр фурункул жоғарғы ерінде, мұрын-ерін қатпарында, мұрында, суборбитальді аймақта болады. Бетте көктамырлы және лимфатикалық тордың даму ерекшелігіне байланысты микробтардың тез тарауына соқтырады. Бет фурункулында тамырлардың тромбофлебиті анастомоз арқылы қатты ми қатпарының венозды синустарына тарайды, ол олардың тромбозына әкеледі, ол іріңді базальді менингитке соқтыруы мүмкін. Беттің ісіктері тез арада дамиды, тығыз аурушаң тамырлар пальпацияланады, науқастың жалпы жағдайы нашарлайды, дене температурасы 40-41°С дейін жетеді, шүйде бұлшықеттерінің айқын тартылуы байқалады, көру қызметінің бұзылуы (хиазмнің зақымдалуы). Фурункулдың асқынуына лимфангит және регионарлы лимфаденитті жатқызуға болады. Ең қауіпті болып тез дамитын жедел тромбофлебит және сепсис жатады. Жедел тромбофлебит әдетте егер фурункул ірі теріасты тамырларына жақын орналасатын болса дамиды, ал сепсис – бет фурункулында. Ол фурункул құрамын сығу себебінен пайда болады, қырыну кезінде кесіп алу, массаж кезінде жарақаттау. Бұл асқынуларда болжамы өте күрделі.

Емі. Терінің айналасын жақсылап өңдеу: 70% спиртпен сүрту, 2% салицил спиртпен немесе брилиант жасылының спиртті ерітіндісін жағу және т.б. инфльртрат айналасындағы шаштарды қиып алады.

Шаштары жоқ жерлерде (алақан және саусақтардың алақанды беті, табан) фурункул дамымайды. Көбінесес кірленетін тері бетінде (білек, қолдың сырты) және уқаланатын (мойынның артқы беті, бел, бөксе аймағы, сан) бетінде байқалады. Әдетте фурункул жағдайының бұзылыстарына әкелмейді.

Міндетті түрде әрбір науқасқа жеке жоспар құрылып жүргізілуі тиіс. Оның көлемі және түрі дерттің сатысына, өту ерекшелігіне, науқастың жалпы жағдайына, жергілікті және жалпы асқынулардың болуына байланысты. Сыздауықтың асқынусыз өту түрі дәрігердің көмегінсіз жазылу мерзімі 8-10 күнге созылуы мүмкін. Сол себептен, дәрігер осы мерзімді қысқартып, асқынулардың алдын алуға шаралар ұйымдастыруы тиіс.

Құрғақ жылу тағайындалған (грелка, соллюкс, Минина шамы), сонымен қоса УВЧ, олардың аурусыздандырушы қабілеті бар. Компрессті жасауға болмайды, өйткені олар инфильтраттардың түзілуіне әкеледі. Дененің, мойынның және аяқ-қолдың фурункулында жабыстырғыштарды қолдану керек, олар қабынған теріні қорғайды. Кейде фурункулдың бастапқы кезеңдерінде новокаин мен антибиотикті салады немесе солармен электрофорез жасайды, бірақ хирургтардың көбісі бұлшықет ішілік инъекцияларды қолданады.

Егер инфекциялық процесс ауыр ағымда, қатерлі түрде өтетін болса хирургиялық ем жүргізіледі. Инфекциялық ошақтың тілінуі сызықша немесе крест тәрізді жүргізіліп, өлеттенген іріңді жара беті толығымен ашылады. Дененің басқа бір бөлімдеріндегідей сияқты емес, беттің шиқанында іріңді ошаққа белсенді некроэктомия операциясын жүргізуге болмайды. Себебі бет-жақсүйек аймағы сияқты өте жақсы қан тамырланған аймақтарда шамадан тыс тіндерді жарақаттау, инфекцияның жылдам таралуына жағдай туғызады.

Бет фурункулдарында таңғыштарды қолданбайды. Фурункулдың құрамындағы заттарды сығуға болмайды және қабынған ошақ аймағына массаж жасамайды. Жоғары температурада төсек тәртібін, сұйық тағам тағайындайды, науқасқа сөйлеуге, шайнауға болмайды. Ертерек антибиотиктармен емдеуді бастау керек, оны мақсаттап ішке сульфаниламидті препараттармен араластырып тағайындау керек. Оперативті кірісулерді көп қолданбайды. Бірақ флегмона дамыса оны міндетті түрде тіліп ашамыз.

Қайталанбалы фурункулда спецификалық емес белсендіруші ем аутогемотерапия түрінде тағайындалады (бұлшықет ішіне аутоқан 5-10 мл 1-2 күн сайын иньекция жасайды, барлығы 3-5 инъекция), аз мөлшерде консервирленген қанмен қанды алмастырады. Созылмалы фурункулезде стафилококкты анатоксинімен иммунизация нәтижелі, гипериммунды сарысу енгізеді, гамма-глобулин және аз көлемде қанды қайталап алмастырады.

Кешенді емді қарқынды бағытқа бұрып (интракаротилбді кең спектрлі антибиотиктер, көк тамырға гемодез, дәрумендер және т. б препараттар енгізіп), инфекциялық процестің айналасын антисептиктермен өңдеп, майлы антибиотикті таңғыш салынады.

Егер осындай қарқынды емнің өзі нәтиже бермесе немесе процес өрши түссе, бұрышты көк тамыр тілінде – флеботомия жүргізіледі (инфекцияның таралуын, тромбофлебиттің дамуын күтпей) немесе көк тамырға байлап салынады. Қабыну ошағынан іріңнің кедергісіз бөлінуін қамтамасыз ету үшін кең көлемді оператциялық тілік жүргізіледі (сыздауықтың төменгі ерінде, иекте орналасуында). Тек осындай шұғыл әрекеттер жүргізілгенде ғана науқасты ауыр асқынулардан сақтап қалуға болады.

Тері және жұмсақ тіндер инфекция терминологиясы (ИКМТ) унифицирленбеген. Тәжірибелік жағдайда оларды үш топқа бөледі. Негізгі көзі ИКМТ – тері бетінде алтын стафилококк және пиогенді стрептококк топталған, эпидермис жарақатталғанда енеді.

Ауыр жағдайларда ИКМТ-нің пайда болу көзін бактериологиялық егу арқылы анықтау міндетті түрде, көптеген фурункулдар және карбункулдар, бетте орналасқан фурункулдар, екіншілік және өліеттенген инфекция. ИКМТ-нің емі үш негізгі құрамбөліктен тұрады – жергілікті әсері, хирургиялық ем және антибиотиотерапия.

Целлюлит – терінің және\немесе тері асты жасушаларының жедел қабынуы олардың тығыздалуымен, қызаруымен, жасушалы өліеттену немесе іріңнің ісінуінің болмауы, көбінесес лимфангитпен және регионарлы лимфаденопатиямен қосарланады.

Фурункулдың ірңді еруіне дейін тыныштық тағайындалады, антисептикалық таңғыш салынады (ихтиол көрсетілмеген – инфильтраттың абсцидирленуіне соқтырады). Бірақ мысалы процесс мұрын кіреберісінде орналасса, мұрынға 10 % синтомицин эмульсиясын саламыз. Фурункул бетінде орналасса өліеттенген стерженьді алып тастауға болады. Бет фурункулы менингиальді асқынуға әкелуі мүмкін, сондықтан бүкіл осы жердегі манипуляцияларды жасауға болмайды. Карбункулдың емі әдетте оперативті. Егер қабыну тілікке қармастан дамыса антибитикоем тағайындалған.

Гидраденит («желін тәрізді») – апокринді бездердің жергілікті аурушаң қабынуы, әдетте қолтық және шап аймағында орналасады.

Инфильтрация кезеңінде емі консервативті (тынышқтық, зақымдалған ошақты жууға болмайды, антибиотикотерапия, ультракүлгінді сәулелендіру, теріні спирт және антисептикпен өңдеу), флюктуация пайда болу – іріңдікті ашу. Сонымен жүйелі антибиотикоемді фурункул бет-әлпетінде орналасса жүргізіледі (және мойында), гидраденитте. Карбункулда хирургиялық ем тағайындалады. Жеңіл жағдайларда феноксиметилпенициллин тағайындайды, амоксициллин немесе макролид. Стафилококкты целлюлиттің жеңіл жағдайларында цефалексин, амксициллин\клавулант ішке тағайындайды, ал ауыр жағдайларды – цефалоспорин ІІ ұрпақ (цефамандол, цефуроксим), олардың клиникалық нәтижелігі дәлелденген. Қайталанбалы фурункулда үздіксіз антибиотикоем 1-2 ай барысында жүргізіледі (бициллин немесе макролид 1 апта ай сайын).

Соңғы уақытта метициллинрезистентті S. Aureus (MRSA) штаммдардың өсуі байқалуда. Осындай жағдайлар амбулаторлы науқастарда аз кезесетіне қармастан (1%), ИКМТ-нің кең таралуы және оның өсуі, емдеуде кедергілер дамуы мүмкін, MRSA қарсы белседі заттар шектелген котриксазол (триметоприм\сульфаметоксазол), тетрациклин және оксолидин топ препараттары (линезолид). S. Aureus штаммдары, көрсетілген, ауруханаға жатқызылған науқстар бетінен ИКМТ бөлінген, тетрациклинге, гентамицинге, ципрофлоксацинге, клиндамицинге, хлорамфениколға, эритромицинге резистентті, фузидин қышқылына және мупироцинге сезімталдығы жоғары.

Бет фурункулдарында таңғыштарды қолданбайды. Фурункулдың құрамындағы заттарды сығуға болмайды және қабынған ошақ аймағына массаж жасамайды. Жоғары температурада төсек тәртібін, сұйық тағам тағайындайды, науқасқа сөйлеуге, шайнауға болмайды. Ертерек антибиотиктармен емдеуді бастау керек, оны мақсаттап ішке сульфаниламидті препараттармен араластырып тағайындау керек. Оперативті кірісулерді көп қолданбайды. Бірақ флегмона дамыса оны міндетті түрде тіліп ашамыз.

Қайталанбалы фурункулда спецификалық емес белсендіруші ем аутогемотерапия түрінде тағайындалады (бұлшықет ішіне аутоқан 5-10 мл 1-2 күн сайын иньекция жасайды, барлығы 3-5 инъекция), аз мөлшерде консервирленген қанмен қанды алмастырады. Созылмалы фурункулезде стафилококкты анатоксинімен иммунизация нәтижелі, гипериммунды сарысу енгізеді, гамма-глобулин және аз көлемде қанды қайталап алмастырады.