20) Жыныстық жетілу және жыныстық тәрбие

ЖЫНЫС ТӘРБИЕСІ – балалар мен жастардың ақыл-ойының, адамгершілік құндылықтар туралы көзқарасының, дене бітімінің, эстетикалық талғамының дұрыс қалыптасып, дамуын қамтамасыз етуге бағытталған, жалпы тәрбие жұмысы процесінің құрамдас бөлігі. Жыныстық жетілу мерзімі қыздарда 12 – 13 жастан 16 – 17 жасқа, ұлдарда 13 – 14-тен 17 – 18 жасқа дейін созылады. Осы кезеңде Ж. т-не көп көңіл бөлінеді. Баланы дұрыс өсіру үшін әке-шеше, оқытушылар, дәрігерлер әр түрлі жұмыстар жүргізеді (жеке әңгіме, гигиеналық талап, дүрыс тамақтану, т.б.) Ж. т. баланың спортпен, еңбекпен шұғылдануын, қыз бен ер бала арасында шынайы достық болуын талап етеді. Ж. т. балалар мен жастарды әр түрлі әбестіктен, жыныс қасіретінен сақтандырады.

21) Вестибулярлық талдағыш және оның жас ерекшеліктері

Кіре беріс лабиринттің орталық бөлімі, ол екі жарғақты қапшықтардан тұрады: дөңгелекті және сопақшалы. Дөңгелек тәрізді қапшық ұлумен, ал сопақшалы қапшық жартылай айналмалы каналдармен байланысады. Жартылай айналмалы каналдардың саны үшеу: үстіңгі, артқы және сыртқы. Олар үш өзара перпендикуляр жазықтықта оналасқан. Әрбір каналдардың бір ұшы тегіс, ал басқа ұшы кеңейтілген (ампула түрінде) болады. Кіре беріс және жартылай айналмалы каналдар вестибулярлық аппаратты құрайды. Ол кеңістіктік талдағыштың, немесе тепе-теңдік мүшесінің перифериялық бөлімі болып табылады. Кіре беріс және жартылай айналмалы каналдарда вестибулярлық жүйкенің рецепторлық аппаратын құрайтын арнайы жүйке жасушалары орналасқан. Кіре берістің қапшықтарында осындай рецептор отолитті аппарат болып табылады, яғни рецепторлық жүйке жасушалары құрамында ерекше кристаллдары бар (отолиттер) қабыршақпенқапталған. Ал жартылай айналмалы каналдарда рецептор әрбір каналдың ампуласында айдаршықты құрайтын арнайы талшықты жүйке жасушаларынан тұрады. Тік жазықтықтағы қозғалыста кіре берістің қапшықтарында отолиттердің араласуы жүреді, ал айналмалы қозғалыста жартылай айналмалы каналдарда эндолимфаның араласуынан сезімтал талшықты жасушалар аппулярлы айдаршықтарға қозуды әкеледі. Рецепторлық аппараттың қозуы вестибулярлық жүйке талшықтары бойынша орталық жүйке жүйесіне жеткізіліп, оған жауап ретінде тепе-теңдікті сақтауға қабілетті рефлекторлық реакция пайда болады.

22) Шартты рефлекс түрлеріне анықтама

Шартты рефлекстердің түрлері. Шартты рефлекстер рецепторлардың тітіркенуіне және пайда болатын қызметіне байланысты, қозу мен тежелуге және олардың кезеңдеріне, пайда болу механизміне байланысты көптеген түрлерге бөлінеді.

Тітіркендіретін рецепторларына сәйкес экстерорецепті, пропиорецепті және интерорецепті шартты рефлекстер болып бөлінеді.

Экстерорецепті шартты рефлекс шартты тітіркендіргіштер сыртқы сезім мүшелеріне әсер еткенде пайда болады: көзге, құлаққа, иіс мүшесіне, дәм сезу мүшесіне, тері рецепторына.

Пропоирецепті шартты рефлекстер қаңқаның бұлшық еттерін тітіркендіргенде, яғни оның пропиорецепторларына әсер еткенде пайда болады. Бұл топтағы рефлекстерге адамның басы қозғалғанда тепе-теңдік (вестибулярлық) аппаратты тітіркендіру арқылы пайда болған теңдік сақтау рефлекстері де кіреді.

Интерорецепті шартты рефлекстер ішкі мүшелерді тіткендіргенде олардың рецепторларына әсер ету арқылы пайда болады. Бұл топқа қанға түрлі химиялық заттарды жібергенде туатын автоматты рефлекстер де жатады. Ондай жағдайда химиялық заттар интерорецепторларды (ішкі рецепторларды) тітіркендіріп жүйке жүйесіне тікелей әсер етеді.