18) Дәм сезу талдағышының жас ерекшеліктері

Дәм сезімі тамақтанудың алгашқы кезеңі. Адам әуелі тағамның дәмін сезеді, мысалы, “түзы калай?” — деп байқап алып, тамақты іше бастайды. Дәм сезу баданасы көп қабатты эпителиден түрады. Олар ауыз куысының кабырғасында жапыракдда және сауытша тәрізді. Көпшілігі тілде, оның жан-жағында, түбінде және үшында орналаскан. Біразы тандайда, жүтқыншақтың басталатын жерінде кездеседі. Осылар-дың жиынтығы дәм қабылдағыштарын күрайды. Олардың көлемі мен пішіні әртүрлі болганымен жалпы үқсастығы бар.Дәм кабылдағышын жекелеп қарасақ мынадай қүрылымын байқауға болады. Үшында дәм сезгіш торша, оның айналасын коршаған дәнекер торшалар, арасында санлаушалар, эпителий торшалар, нерв үштары болады. Еріген затгар санлау аркылы бадананың ішіне енеді де нерв үштарын тітіркендіреді. Тіл астындағы, тіл-жүткыншақ жэне бет нервтері арқылы козу толқыны кезеген нервте жиналып сопакдіа мига откізіледі. Таламустың арнамалы жолдарымен ми қыртысына жетеді. Осында қозу толқындары ірікгеліп, талданып дәм сезімі туады.Тәтті заттьщ әсері тілдің үшындағы және жан-жағындағы дәм бүршіктерімен сезіледі. Ащы — тілдің түбіндегі бүршіктермен, кышқыл — тілдің шетімен және комеймен сезіледі. Тілдің алдыңғы бойына бет нерві, артқы бойына тіл- жүткыншақ нерві, көмей түсына кезеген нервтің үштары келеді. Әртүрлі заттардың әсері осы нервтермен орталық жүйке жүйесіне жіберіледі.

19)Ұйқы безі гормондарының бала организміне әсері

Ұрық пен жаңа туған баланың ұйқы безіндегі гормон өндіруші клеткалар жақсы дамыған. Жаңа туған нәрестенің ұйқы безінің әрбір грамынан 10 Е (халықаралық өлшем белгісі), ересек адамнан 2 Е инсулин бөліп алуға болады. 1 жастағы нәрестенің безінде 36 Е, 20 жаста 180 Е инсулин болады. Ұрық пен емшектегі сәбидің аралшаларының жайылған бөліктері қайтадан қалпына келеді, яғни регенерациялық қабілеті байқалады. 4 жастан әрі қарай Бұл қасиет жойылады. Лангерганс аралшаларының қызмет кемшілігіне байланысты жиі кездесетін ауру - қантты диабет. Бұл аурумен ауырған науқастың шөлі қанбайды, несебінің құрамында қант пайда болады, ал ауырмаған қалыпты жағдайда несептің құрамында қант болмайды. Науқастың қанындағы қанттың мөлшері 200-500 мг/% дейін көбейіп, тоулігіне несеп арқылы 100-150 г глюкөза денеден шайылады. Мұны мен қатар майдың алмасуы бұзыл ып, қанның құрамында холестерин мен кетондар көбейеді. Көп науқастардың шығарған демінде ацетоннның иісі сезіледі. Қан айналысының бұзылуына байланысты мұндай науқастарда тері аурулары, қызыл иек ауруы жиі кездеседі, гангрена оңай дамиды.

Баладағы қантты диабет ауруының пайда болғанын ең алғаш 1696 жылы Мортон жариялаған. Жер жүзінде бұл аурумен ауыратын науқастардың саны өте көп, жылдан жылға ұлғайып келе жатыр. Бұған тәтті тағамдарды көп пайдаланудың әсері бар деген мәліметтер кездеседі. Бұл аурудан өлгендердің саны да көп. Көпшілік зерттеулердің нәтижесіне қарағанда қантты диабет ауруы 6-8 жас және 11 -13 жас арасында көбірек. Дегенмен Бұл ауру жас молінерімен тұрақты шектелмейді. 1 жасар балалардың арасында да кездесетіні мәлім. Қазіргі кезде барлық аурудың 5%-дан артығы 10 жасқа дейінгі балалар. Оның 10-47 % тұқым қуалайды. Дәрігерлік бақылауларға қарағанда қантты диабет ауруымен ауырған әйелдер дені сау бала туады. Тіпті 5-6 айлық жүкті кезінде денсаулығы жөнделіп кеткені де мәлім. Мұндай анадан туған баланың инсулярлық аппараты ерте тозып, кейіннен қантты диабет ауруына шалдығады. Балаларда бұл ауру жедел басталып, тез асқынады. Ал ерерсек адамда біртіндеп дамиды. Ауырған балалардың гигиеналық тәртіпті сақтауының маңызы үлкен. Мұндай балалар дені сау балалармен бірдей еңбек еткені жөн. Оларға дене еңбегі тіпті қажет, сондықтан спортпен айналысу пайдалы. Шамасына қарай спортпен шұғылданатын науқастың дәрілерін азайтуға мүмкіндік пайда болып, қатты асқынудан сақтайды. Тек қана есінен танатын жағдайда ғана төсек тартып жатуына болады. Қазіргі кезде қант диабеті ауруының өзінен де, оның себебінен дамыған басқа мүшелердің ауруын емдеу қиынырақ болып отыр. Әсіресе жүрек, бүйрек, көз ауруларының көбеюі айтарлықтай орын алып, науқастың мезгілінен бұрын өлуіне себеп болып отыр. Дегенмен қантты диабет ауруымен ауырған адамдар ұзақ өмір сүре алады. Ол үшін ас ішерде инсулин гормонын немесе аурудың жеңіл жаңа басталған түрінде сол іспетті қызмет атқаратын дәрі-дәрмектерді қабылдау қажет.