58.Қазақтың ұлы ағартушылары мен ойшылдарының еңбектерін талдап көрсетіңіз: ш. Уәлиханов, ы.Алтынсарин, а. Құнанбайұлы және т.Б.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының, фольклорлық шығармаларының шығу тарихы мен тәлімдік мәнін тұңғыш зерттеп ғылыми еңбек жазған, қазақ мәдениетін орыс, батыс ғалымдарына танытуда ерекше еңбек еткен ғалым Шоқан Уәлиханов (1835-65 жж.) болды.  Шоқан қырғыздың “Манас” жырын жазып алып зерттей келе, бұл жырда Алтын Орда дәуірінің батырлары Едіге, Еркөкше, Орақ, Мамай сияқты қазақ батырларының да аттары кездесетініне тоқтала келеді де, қазақ, өзбек, қырғыз жұртының аңыз-әңгіме, ертегі, жырларындағы мазмұндық ұқсастықты тұрмыс-тіршілік, кәсіби ұқсастықтан іздестіреді. Мысалы, Манас жырындағы балуандар күресі, жамбы ату, садақ тарту, теңге алу, жаяу бәйге, ат жарысы, күрес, сайыс, қалың беріп қыз айттыру немесе өлгендерге ас беру салт-дәстүрлері, жеңімпаздарға берілетін бәйге, сый-сияпат, жол-жоралар қазақ халқында да бар. Қаңлы, Қоңырат, Қыпшақ, Найман руларының қырғыз, өзбек, қарақалпақ жұрттарында да кездесуіне қарағанда, Алпамыс, Қобыланды, Ер Қосай, Қырық қыз жырларының қазақ, өзбек, қарақалпақ, түрікмен жұртында да аздаған өзгешелігімен қайталануына және олардың ортақ жауы Жоңғарлар болып келетініне қарағанда, олардың түп атасы бір – түрік жұрты деген қортындыға келеді.  Шоқан қазақтар мен қырғыз жұртының арасында шаман дінінің ұзақ уақыт бойы ислам дінімен қатар өмір сүріп келе жатқанын, тіпті, бұл жұрттардың дінге деген сенімінің онша күшті емес екендігін айта келеді де, келін түсіру дәстүрінде шаман діні ырымдарының басым орын алатынын (отқа май құю, келіннің отқа салар апаруы, ауруды бақсы-балгерлердің отпен аластауы т.б.) айтады. Шоқан Уалихановтан кейін қоғамдық аренаға өткен ғасырдың 60-80 жылдарында шығып, қазақ даласында мектептер ашып, оқулықтар жазып, оған ауыз әдебиетінің асыл үлгілерімен қоса, К.Д.Ушинский, Л. Толстой, И.А.Крылов, И.И.Пульсонның әңгіме мысалдарын аударып енгізіп, өзінің де еңбекті, адамгершілікті дәріптейтін өлең, әңгіме, новеллаларын жазып ұсынуымен ағартушылықтың туын тіккен ұлы педагог Ы.Алтынсарин (1841-1889) болды. Ыбырай діни оқудың өзін адамгершілікті, гуманизмді насихаттауға бейімдеу керек деп қарады. Осы мақсатпен ол 1883 жылы өзінің “Мұсылманшылық тұтқасы” атты оқу құралын жазып, Қазан қаласынан араб әрпімен Н.И.Ильминскийдің көмегімен бастырып шығарды.  Ы.Алтынсариннің “Мұсылманшылық тұтқасы” (“шариат-үл-ислам”) кітабын жазып шығаруына екі түрлі жағдай себеп болды: біріншіден, сол заманда қазақ ауылдарында оқытылатын діни кітаптар (“иманшарт”, “кәлем шариф”, “әптиек” т.б.) араб тілінде жазылғандықтан оның мазмұнын не молда, не шәкірт түсінбей құрғақ жаттаумен болатын. Ал, діни оқулықтардың мазмұнын жете түсінбеген дүмше молдалар дін-шариғат қағидаларын өздерінше бұрмалап, теріс түсініктер беретін. Ыбырай ислам дінінің аяттарындағы адамгершілік, иманжүзділік, қайырымдылық қағидаларын өзінің педагогикалық көзқарасына негіздей отырып түсіндіруді көздеді.  Екіншіден, XIX ғ. екінші жартысында қазақ даласына тараған әдеби кітаптардың бәрі дерлік Қазан, Уфа қалаларында ағайынды Каримовтар мен Барановский сияқты татар оқығандарының басшылығымен шығарылып, қазақтың әдеби тіліне татар тілін араластыра тіл шұбарлауға бет бұрған еді. Ал, Шоқан, Ыбырай, Абай сияқты қазақтың ойшыл ұлдары ұлт тілінің тазалығы үшін күресіп бақты. Өзінің ағартушылық тәлімгерлік ісінде Ыбырай сан кедергілерге кездесті. Оның елден қаржы жинап Торғай, Ырғыз, Тобыл өлкелерінде орыс-қазақ мектептерін ашып, дүниауи пәндерді оқытуды енгізіп, мәдениет атаулыны кең түрде насихаттауын көре алмаған қожа-молдалар оған өшігіп, ел ішінде “шоқынған кәпір” деп өсек таратса, енді біреулері 1884 жылы ішкі істер министрлігі мен Орынбор генерал-губернаторына “Үкіметке қарсы ойы бар”, “социалист” деп арыз жазып, қаралауға дейін барды. Ыбырай Алтынсарин өзінің біраз еңбектерін қазақ халқының салт-дәстүрлерінің ерекшеліктерін зерттеп этнографиялық очерктер жазуға арнады.Қазақ әдебиетінің ұлы классигі Абай Құнанбаевтың да ең алғаш нәр алған бастау бұлағы бірінші: қазақтың бай қазынасы ауыз әдебиетінің асыл үлгілері болса, екінші: Физули, Низами, Навои, Сағди, Қожа Хафиз, Фердауси сияқты шығыс классиктерінің шығармалары болды, үшінші: Пушкин, Лермонтов, Толстой, Крылов сияқты орыстың, Гете, Байрон, Шекспир, Шиллер сияқты батыстың классик жазушыларының әдеби мұраларынан үлгі-өнеге алды.Абай қазақ әдебиетінің асыл үлгілерін әжесі Зереден, халық ақындары: Шөже, Байкөкше, Балталардан естіп жадында сақтап өссе, қазақтың шешендік сөздерін әкесі Құнанбайдың, аталары: Өскенбайдың, Кеңгірбайдың өсиет, үлгі сөздерінен үйреніп, ержетті. Ақындардың терме-толғаулары мен қисса-дастандары, билердің шешендік сөздері жас Абайдың сөз өнерінің бүге-шігесін жетік білуіне септігін тигізді.  Қала берді шығыс әдебиетін еркін оқып меңгерген жас ақын Абай осы елдердің салт-дәстүрін, тіршілік-тынысын, ерлік ісін өз шығармаларына тақырыптық арқау етті. Абайдың Шығыс халықтарының өмірін баяндайтын “Масғұт”, “Ескендір”, “Мың бір түн” ертегісіндегі “Әзім әңгімесі” атты поэмаларының тууы осыған дәлел. Өзінің ақын шәкірттері Мағауяға Африка жұртының өмірінен “Медғат – Қасым” поэмасын, ал Ақылбайға кавказ халқының өмірінен “Дағыстан”, “Кәрі Жүсіп”, Шәкәрімге орыс халқының өмірінен “Дубровский” поэмаларын жаздырып, әр халықтың салт-дәстүрін, тұрмыс-тіршілігін, бас бостандығы мен ерлік өмірін жастарға үлгі-өнеге етіп ұсынуы, оның ұлағатты ұстаздық ойынан туған туындылар еді.  тақырып.