4.4. Галактикалар шоғырлары. Әлемнің ірімасштабты құрылымдары

Галактикалар да Әлемдегі ең ірі құрылымдар болып табылмайды екен. Жұлдыздар сияқты, галактикалар да бірнеше мүшеден (галактика топтары) жүздеген және мындаған мүшені (галактика шоғырлары) кіргізетін құрылымдарды түзеді. Мысалы, біздің Галактика Андромеда тұмандығымен және 30 жуық кіші галактикалармен бірге галактикалардың Жергілікті тобын құрайды, оның өлшемі ~0,8 Мпк. Ең жақын көршілес галактикалар топтары Жергілікті топтан 2-5 мпк қашықтықта орналасқан. Біздің Галактикадан 10-20 Мпк көп емес қашықтықта ондаған мұндай топ табылған.

Бізге ең жақын галактикалардың ірі шоғырлануы Бикеш шоқжұлдызында, бізден 20 Мпк жуық қашықтықта орналасқан. Оған 7 алып эллипстік және 10 зеңгір шиыршықты галактика кіреді. Оған кіретін жарқырауы жоғары және орташа галактикалардың жалпы саны 200 жуық, олардың шамамаен үштен бір бөлігі – эллипстік жіне линзатәрізді, қалғандары – шиыршықтылар (бұл осы шоғырланудың ерекшелігі, басқа шоғырларда әдетте эллипстік пен линзатәрізді галактикалар басым болады, ал шиыршықты галактикалар өте аз болады). Бикештегі шоғырлану одан да ірі галактикалар жүйесінің орталық қоюлануы болып табылады екен. Ол галактикалардың Жергілікті тобы мен оның көршілерін де кіргізеді және Жергілікті асашоғырлану деп аталады. Одағы галактикалардың жалпы саны 20000 жуық (ергежейлілерді еске алмағанда), диаметрі 60 Мпк жуық. Галактикалардың ондаған ірі шоғырланулардан құрылған басқа да ондаған асашоғырланулар табылды, бірақ олармен қатар жеке де, деңгейі жоғары ұжымдарға кірмейтін галактикалар шоғырланулары болады.

Асашоғырларда галактикалар біртексіз орналасқан екен: олар іштерінде галактикалар өте аз болатын ұяшықтар шекаралары бойымен жиналғандықтай болады (яғни созылыңқы асашоғырлар бір бірімен қиылысып, ұяшықтар қабырғаларын тізетіндей болады). Сөйтіп, қазіргі заманғы түсініктер бойынша, Әлемге ұялы, кеуекті құрылым тән. Ал ұяшықтардан ірі құрылымдар Әлемде жоқ екен, яғни олармен Әлем құрылымдарының иерархиясы үзіледі. Ұяшықтар өлшемінен көп масштабтарда қарастырылатын Әлем құрылымсыз болып табылады. Сонымен, үлкен емес масштабтарда, мысалы Күн жүйе, немесе галактикалар масштабтарында, өте бірқалыпсыз үлестірілген, бірақ асашоғырлар өлшемдерінен көп масштабтарда зат бірқалыпты улестірілген деп айтуға болады. Сөйтіп, Әлемнің ірімасштабты құрылымында ерекше, бір нәрсемен айырылатын орындар мен бағыттар жоқ болады, яғни ірі масштабтарда Әлем біртекті және изотропты болып табылады. Әлем құрылымының моделі ретінде кеуешек кесекті алуға болады: аз көлемінде ол өте біртексіз, ал тұтастай алғанда, ол біртекті жіне изотропты болып табылады.

ҚОСЫМША

1 Юлиан күндері, юлиан дәуірлері

Есептеулерді оңайлату үшін астрономияда тәуліктерді біздің дәуірге дейінгі 4713 жылының 1 қантарының бүкіләлемдік (UТ, 9 дәрісті қараңыз) уақыттың 12 сағатынан бастап үздіксіз түрде санау қолданылады.

Сөйтіп, біздің дәуірге дейінгі 4713 жылының 1 қантарының бүкіләлемдік уақыттың 12 сағатынан бастап өткен орташа күн тәуліктерінің саны қарастырылып отырған күннің JD (Julian Date) юлиан күні деп аталады.

Кестеде 1950- 2050 жж. аралығы үшін әр жылдың басына (1 қантар, ) сәйкес келетін юлиан күндері келірілген.

Жыл	JD	Жыл	JD	Жыл	JD	Жыл	JD
1950	2433282.5	1976	2442778.5	2001	2451910.5	2026	2461041.5
1951	2433647.5	1977	2443144.5	2002	2452275.5	2027	2461406.5
1952	2434012.5	1978	2443509.5	2003	2452640.5	2028	2461771.5
1953	2434378.5	1979	2443874.5	2004	2453005.5	2029	2462137.5
1954	2434743.5	1980	2444239.5	2005	2453371.5	2030	2462502.5
1955	2435108.5	1981	2444605.5	2006	2453736.5	2031	2462867.5
1956	2435473.5	1982	2444970.5	2007	2454101.5	2032	2463232.5
1957	2435839.5	1983	2445335.5	2008	2454466.5	2033	2463598.5
1958	2436204.5	1984	2445700.5	2009	2454832.5	2034	2463963.5
1959	2436569.5	1985	2446066.5	2010	2455197.5	2035	2464328.5
1960	2436934.5	1986	2446431.5	2011	2455562.5	2036	2464693.5
1961	2437300.5	1987	2446796.5	2012	2455927.5	2037	2465059.5
1962	2437665.5	1988	2447161.5	2013	2456293.5	2038	2465424.5
1963	2438030.5	1989	2447527.5	2014	2456658.5	2039	2465789.5
1964	2438395.5	1990	2447892.5	2015	2457023.5	2040	2466154.5
1965	2438761.5	1991	2448257.5	2016	2457388.5	2041	2466520.5
1966	2439126.5	1992	2448622.5	2017	2457754.5	2042	2466885.5
1967	2439491.5	1993	2448988.5	2018	2458119.5	2043	2467250.5
1968	2439856.5	1994	2449353.5	2019	2458484.5	2044	2467615.5
1969	2440222.5	1995	2449718.5	2020	2458849.5	2045	2467981.5
1970	2440587.5	1996	2450083.5	2021	2459215.5	2046	2468346.5
1971	2440952.5	1997	2450449.5	2022	2459580.5	2047	2468711.5
1972	2441317.5	1998	2450814.5	2023	2459945.5	2048	2469076.5
1973	2441683.5	1999	2451179.5	2024	2460310.5	2049	2469442.5
1974	2442048.5	2000	2451544.5	2025	2460676.5	2050	2469807.5
1975	2442413.5

Юлиан күндеріне қоса модификацияланған юлиан күндері де (MJD) анықталады:

Уақыттың кез-келген мезетінің юлиан мерзімі юлиан күнін белгілейтін бүтін сан мен талтүстен қарастырылып отырған мезетке дейін өткен тәуліктің бөлігіне тең бөлшек түрінде беріледі.. Ерекше назар бөлейік: юлиан күндері талтүстен, ал модификацияланған юлиан күндері - түнгі сағат 12 –ден бастап саналады.

Жылдың ұзақтығы қабылданғаннан соң, кез-келген уақыт мезеті (дәуір) жыл нөмері мен бөлшек бөлігімен анықтала алады, мысалы 1999,2435.Жыл санау жүйесінде қазір юлиан жылы қолданылады. Оның ұзақтығы қазір 365,25 атомных атомдық тәулікке тең деп алынады. Атомдық тәуліктердің бүтін санына (36525) тең Юлиан жүз жылдығы (ғасыры) астрометрияда уақыттың негізгі бірліктерінің бірі болып саналады, прецессияны еске алу формулаларында жұлдыздық және бүкіләлемдік уақыттарлы байланыстыратын формулаларды қолданылады. Белгілі D юлиан күні үшін юлиан (J) дәуірі мына өрнекпен анықталады:

Юлиан дәуірі

Бұл формуладағы 365,25 саны – юлиан жылының ұзақтығы, ал 2451545,0 – 2000 жылдың 1 қаңтарының бүкіләлемдік уақыт бойынша 12-ге сәйкес сағаттың юлиан мерзімі екенін тағы да қайталап өтейік. Сөйтіп, J2000.0 дәуірі үшін мынаны жаза аламыз:

қаңтар

(Юлиан күндер жүйесі әуелі UT шкала үшін анықталған еді. Бірақ 1998 жылынан бастап ХАО юлиан мерзімдерін Жерлік (TT) уақытқа қатыстыруға ұсынады, юлиан күнінің ұзақтығы 86400 СИ жүйесінің секундына тең).

(J2000.0 жазбадағы J белгісі юлиан дәуір деген мағынаны білдіреді).