- •1 Тарау
- •1.1. Аспан. Аспан денелерінің көрінетін қозғалыстары
- •1.2. Сфералық геометрияның негізгі ұғымдары. Сфералық үшбұрыштар
- •1.1 Сурет – Сфералық геометрияның негізгі ұғымдары.
- •1.2 Сурет - Сфералық үшбұрыш
- •1.3. Жер пішіні. Географиялық координаттар
- •1.3 Сурет – Географиялық координаттарды анықтау
- •1.5 Сурет – Астрономиялық, геоцентрлік және геодезиялық ендіктерді анықтау
- •1.4. Аспан координаттарының жүйелері
- •1.4.1. Аспан сферасы
- •1.6 Сурет - Аспан сферасы
- •1.4.2. Горизонталды координаттар жүйесі
- •1.7 Сурет - Горизонталды координаттар жүйесі
- •1.4.3. Бірінші экваторлық координаттар жүйесі
- •1.8 Сурет - Экваторлық координаттар жүйелері
- •1.4.4. Екінші экваторлық координаттар жүйесі
- •1.4.5. Эклиптикалық координаттар жүйесі
- •1.4.6. Галактикалық координаттар жүйесі
- •1.10 Сурет - Галактикалық координаттар жүйесі
- •1.5. Шырақтар координаттарының тәуліктік қозғалыс кезіндегі өзгерісі
- •1.15 Сурет – Шырақтардың Жердің солтүстік
- •1.6. Параллакстық үшбұрыш және аспан координаттарын өзара түрлендіру
- •1.16 Сурет – Параллакстық үшбұрыш
- •1.7. Қазіргі заманғы астрометрияда координат жүйелерін анықтау
- •1.8. Каталог дәуірі, стандарт дәуірі, күн мен түннің теңелу дәуірі
- •1.9. Қазіргі заманғы астрометрияда координат жүйелерін жүзеге асыру
- •1.10. Жер қозғалысы
- •1.10.1. Жер осінің прецессиялық және нутациялық қозғалысы
- •1 .18 Сурет – Сфероидтің сыртқы денеге тартылысы (барлық нүктелер мен сызықтар парақ жазықтығында жатыр)
- •1.19 Сурет – Жер осінің прецессиялық қозғалысы
- •1.10.2. Жер осінің прецессиялақ қозғалысының салдарлары
- •1.10.3. Жер полюсінің жер беті бойымен қозғалысы
- •1.21 Сурет - 1995-2000жж. Және 1900-2000 жж. Аралықтарындағы полюстің қозғалысы
- •1.10.4. Жер айналуының бірқалыпсыздығы
- •1 .22 Сурет – 1980-2000 жж. Аралығындағы тәулік ұзақтығының өзгеруі.
- •1.11. Уақытты санау жүйелері
- •1.11.1. Жұлдыздық және күн уақыты
- •1.11.2. Жұлдыздық тәуліктер және жұлдыздық уақыт.
- •1.23 Сурет – Жұлдыздық уақыттың шырақтың тік шарықтауы мен сағаттық бұрышымен байланысы
- •1.11.3. Шын күн тәуліктері мен шын күн уақыты
- •1.19 Сурет - Шын күн тәулігінің бірқалыпсыздығын түсіндіруге
- •1.11.4. Орташа күн тәуліктері және орташа күн уақыты
- •1.20 Сурет – Уақыт теңдеуінің графигі: 1 – уақыт теңдеуі, 2 – центр теңдеуі, 3 – эклиптика көлбеулігінің теңдеуі.
- •1.11.6. Әлемдік уақыт
- •1.21 Сурет - ut1-utc айырмасы; mjd - модификацияланған юлиан күні
- •1.11.7. Жергілікті уақыт және бойлық
- •1.11.8. Белдеулік және декреттік уақыттар
- •1.11.9. Динамикалық уақыт шкалалары
- •1.11.10. Атомдық уақыт шкалалары
- •1.12. Жұлдыздардың аспан сферасындағы орналасуын бұрмалайтын эффектілер
- •1.12.1. Астрономиялық рефракция. Астрономиялық рефракция туралы түсінік
- •1.12.2. Жазық-параллель атмосферадағы оптикалық рефракция
- •1.12.3. Сфералық-симметриялы атмосферадағы оптикалық рефракция
- •1.12.4. Рефракцияның жұлдыздың тік шарықтауы мен еңкеюіне әсері
- •1.12.5. Аберрация мен параллакстық ығысу туралы жалпы түсінік
- •1.12.6. Жұлдыз координаттарының рефракция мен аберрация салдарынан өзгерісінің жалпы формулалары
- •1.12.7. Тәуліктік аберрация
- •1.12.8. Жылдық аберрация
- •1.12.9. Ғасырлық аберрация
- •1.12.10.Планеталық аберрация
- •1.12.11. Тірек көзінің координаттарының Күннің гравитациялық өрісіндегі өзгеруі туралы түсінік
- •1.12.12. Оптикалық бақылауларды редукциялау
- •2 Тарау
- •2.1. Планеталардың көрінетін және нақты қозғалысы
- •2.1.1. Планеталардың көрінетін қозғалысы
- •2.1.2. Птолемейдің әлемдік жүйесі
- •2.1.3. Коперниктің әлемдік жүйесі
- •2.1.4. Планеталардың көрінетін қозғалысы мен конфигурацияларын түсіндіру
- •2.1.5. Планеталар айналуларының синодтық және сидерлік периодтары
- •2.1.6. Кеплер заңдары
- •2.1.7. Кеплердің 1-ші (жалпылама) заңы
- •2.1.8. Кеплердің 2-ші заңы
- •2.1.9. Кеплердің үшінші (түзетілген) заңы
- •2.1.10. Ұйытқыған қозғалыс туралы түсінік
- •2.1.11. Айдың қозғалыс орбитасы және ұйытқуы
- •2.1.12. Айдың көрінетін қозғалысы мен фазалары
- •2.1.13. Ай тұтылуы
- •3 Тарау. Астрофизика элементтері.
- •3.1.1. Астрофизика пәні, негізгі мәселелері
- •3.1.2. Астрофизикада зерттелетін электромагниттік сәулелену аймағы
- •3.1.3. Спектрлік талдау
- •3.1.4. Абсолют жұлдыздық шама
- •3.1.5. Астрофизиканың әдістері мен аспаптары
- •3.2.1. Күн туралы жалпы мәліметтер
- •3.2.2. Күн айналысы
- •3.2.3. Күн құрылысы
- •3.2.4. Күннің ішкі қабаттары
- •3.2.5. Күн ішіндегі конвекция
- •3.2.6. Күн атмосферасы
- •3.2.7. Күн тәжінің қыздырылу механизмдері
- •3.2.8. Плазма қасиеттерін астрофизикалық құбылыстарды түсіндіруге қолдану
- •3.2 Сурет
- •3.3 Сурет
- •3.2.9. Күннің магнит өрісі
- •3.4 Сурет - Фотосфера астындағы жалпы азимутал магнит өрісінің Күн бетіне көтерілу нәтижесінде түзілетін күн дақтарындағы магнит өрістері
- •3.5 Сурет – Күннің ірімасштабты магнит өрісінің осі бойынша симметриялы құраушысы.
- •3.2.10. Күн белсенділігі туралы түсінік. Күн белсенділігінің циклдері
- •3.2.12. Планетааралық магнит өрісі (пмө)
- •3.8 Сурет - Планетааралық магнит өрісінің күш сызығының пішіні.
- •3.3. Күннің радиосәулеленуі
- •3.3.1 Радиожарқылдар, олардың пайда болуы және түрлері
- •3.10 Сурет. Күннің радиожарқылдардың спектрлік классификациясы [3].
- •3.3.2. Радиожарқылдардың сандық классификациясы
- •3.11 Сурет. Жарқылдардың спектрлік классификациясы
- •3.4. Жұлдыздар
- •3.4.1. Қалыпты жұлдыздар
- •3.4.2. Қалыпты жұлдыздардың спектрлері және спектрлік классификациясы
- •3.4.3. Колориметрия негіздері
- •3.4.4. Спектр – жарықтылық (Герцшпрунг-Рассел) диаграммасы
- •3.4.5. Жұлдыздар өлшемдерін анықтау әдістері
- •3.4.6. Радиус-жарықтылық-масса тәуелділігі
- •3.4.7. Жұлдыздар құрылымы және жұлдыздар қойнауындағы физикалық күйлер
- •3.4.8. Қос жұлдыздар
- •3.4.9. Қос жүйелердің жалпы сипаттамалары
- •3.4.10. Визуалды қос жұлдыздар
- •3.4.11. Тұтылған айнымалы жұлдыздар
- •3.4.12. Спектрлі қос жұлдыздар
- •3.4.13. Физикалық айнымалы жұлдыздар
- •3.4.14. Пульсациялаушы айнымалылар
- •3.4.15. Рентген сәулелерінің көздері
- •4 Тарау. Әлем құрылымы (галактикалар)
- •4.1. Жұлдыздар, жұлдыз шоғырлары, галактикалар
- •4.2. Галактикалар түрлерi, олардың қасиеттерi
- •4.3. Галактикалардың белсенді ядролары, квазарлар
- •4.4. Галактикалар шоғырлары. Әлемнің ірімасштабты құрылымдары
- •1 Юлиан күндері, юлиан дәуірлері
- •Пайдаланылған әдебиеттер
- •3.2.12.Планетааралық магнит өрісі (пмө).................................149
3.10 Сурет. Күннің радиожарқылдардың спектрлік классификациясы [3].
Өндіру
аймағы жарқ ету маңайында орналасады,
фотосферадан
биіктікте, яғни тәждің ең төменгі
қабаттарында. Дециметрлік континуум
магниттік тежелу сәулеленуінде пайда
болады. Ол дақ топтарының биполярлық
магнит өрісінде пайда болатын тұзаққа
жарқ ету аймағынан инжекцияланады [3].
І типті жарқылдар негізінен метрлік толқындарда байқалады. Бірнеше сағат немесе бірнеше тәулікке созылады. Олар ұзақтығы шамамен бір секундқа созылатын мыңдаған жарқылдардан тұрады және толық жиілігі бірнеше МГц-ке дейін жетеді. І типті жарқылдар дақтардың магниттік өрісімен байланысқан кіші аймақтарда пайда болады. Генерациялану аумағының биіктігі фотосферадан ~ 400000 км жоғары. Сәулеленудің жарықтық температурасы 108–1010 K, лимбтың маңайында шеңбер бойымен күшті поляризацияланады. Сәулелену механизмі плазмалық толқындармен байланысты.
ІІІ типті жарқылдар дециметрлік және одан да ұзын толқындарда байқалады. Ұзақтығы бірнеше секундтық жарқылдар белгілі бір жиіліктерде ғана байқалады. Әдетте сәулелену ағыны 105–106 Ян құрайды. Сәулелену жіңішке жолақты жарқыл спектрі жиілігі бойынша жылдамдығы орта есеппен ~10 МГц/с дрейфке ие. Ол хромосфералық жарқ етудің жарылыс фазасы кезінде пайда болады. Сондықтан осындай жарқылдардың күніне бірнешеуі тіркеледі. Кей кезде жиілігі кері жарқылдар байқалады. Ол төменгі жиіліктегі дрейф жоғарғы жиіліктегі дрейфке ауысқан кездері болады. Күннің максималды белсенділігі кезінде, яғни бір сағат аралығында ІІІ типті жарқыл әлсіз жарқ етумен қатар күшті жарқ етулерде байқалады.
V типті жарқылдар ІІІ типті жарқылдардан кейін шамамен мүмкін болатын жағдайлардың ~10%-де метрлік толқындар аумағында байқалады. Бұл жарқылдар тәждің жоғарғы қабатында, магнит өрісінің кернеулігі H ~ 1 Гс болатын метрлік толқындарда пайда болады және олар орта есеппен 1-3 минутқа дейін созылады. V типті жарқылдар ІІІ типті жарқылдар туғызған электрон шоғына шашырау нәтижесінде генерацияланады. V типті жарқылдағы ағын шамасы 108 Ян-ға дейін жуықтайды, бірақ V типті сәулелену спектрі лездік жіңішке жолақты ІІІ типті сәулеленуге қарағанда кең диапазондық жиілік аумағын алумен ерекшеленеді.
ІІ типті жарқылдар өте күшті хромосфералық жарқ ету нәтижесінде пайда болады, сондай-ақ жіңішке жолақты радиосәулелену болып табылады. ІІ типті жарқылдар ІІІ типті жарқылдарға қарағанда күшті. Олардың орташа ағынының шамасы ~107 –нен 1011 Ян шамасына дейінгі аралықтарда өзгереді. ІІІ типті жарқылдар сияқты ІІ типті жарқылдар да төменгі жиілікке қарай дрейфтеледі. Көбіне метрлік толқындарда, кейде дециметрлік және сантиметрлік толқындарда да байқалады. Жарқылдардың ұзақтығы 10–15 мин. Әдетте ІІ типті жарқылдардың сәулесі поляризацияланбаған немесе әлсіз поляризацияланған болып келеді.
ІV типті сәулелену ІІ типті жарқылдан кейін өте күшті хромосфералық жарқ ету кезінде байқалады; протондық жарқ ету бар екендігінің дәлелі болып табылады. Әдетте метрлік толқындарда байқалады. Синхротронды механизм әдісімен өндіріледі. ІV типті сәулелену V типті сәулеленуге ұқсас, бірақ ІV типте сәулеленудің аумағы мен сәулелену уақыты үлкен. Ағын тығыздығы 106–107 Янға дейін жетеді, әдетте сәулесі поляризацияланған [3].
