14. Әлем елдерінің экономикалық даму деңгейінің біркелкі болмауының әлемдік экономикадағы салдарларын түсіндіріңіз.

Әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер бойынша елдерді 3 топқа бөлуге болады: нарықтық экономикадағы өнеркәсібі дамыған елдер, олар әлемдік шаруашылықтың тірегі десе де болады; Азия, Африка, Латын Америка мен Океанияның дамушы елдері немесе үшінші әлем елдері десе де болады; өтпелі экономикалы елдер, шаруашылықты дамытудың жаңа формалары жолында тұрған Шығыс Еуропа мен Ресей елдері болып табылады. Қазіргі таңда байллар мен кедейлер расындағы табыс алшақтығы ұлғаюда. Ғылым мен технологияның дамуы, экономиканың алға шығуы тек бірқатар елдерде ғана орын алды, ол «алтын миллиард» деп аталатын жерде орын алды. Яғни, алтын миллиард ол дамыған және дамушы елдердің өмір сүру деңгейіндегі теңсіздік болып табылады. Жаһанданудың дами түсуі – теңсіздіктің артуына алып келді, ол әлеуметтік қысымды көтерді. Нарықтағы бәсекелестіктің күшеюі жаһандану шарттарында мықты державалар үлкен күшке ие болуда. Соңғы жылдары «батыс» пен «үшінші әлем» елдері арасындағы экономикалық даму деңгейі теңесуде. Бұл жаһандану салдары деп, және үшінші әлем елдерінің тұрғындарының білім деңгейінің артуымен түсіндіріледі. Сонымен қатар демографиялық және әлеуметтік-мәдени үдерсітерге байланысты, XX ғ. 90ж үшінші әлем елдерінің көбі білімділік деңгейі артты, бір жағынан экономикалық өсуді ынталандырды, екіншіден туудың қысқаруымен тұрғындар санының өсу қарқынын азайтты. Оыс үдерістер нәтижесінде үшінші әлем елдерінде жан басын ашаққандағы ЖІӨ көлемінің артуы орын алды және біріні әлем мен екінші әлем елдері арасындағы өмір сұру деңгейіндегі алшақтық қысқарды.

15. Әлем елдерінің әлеуметтік-экономикалық алшақтықтарды азайтудың басты бағыттарына сипаттама берініз.

Дамуды қуып жету. Бұл үлгінің негізгі ерекшелігі мынада, бұл көшбасшы мемлекеттердегі бар экономикалық механизм мен технологияны игеруге негізделеді. «Дамуды қуып жету» үлгісінің негізі Жапонияда қалыптасқан және шектеулі ресурстар жағдайындағы экономикалық дамуда жағары нәтижелерге қол жеткізді. Ол имитациялық саясат технологияларды ойлап табуға емес, шет елдерден шыққан технологияларды жинақтау болып табылады. Дамуды қуып жету – бұл дамушы және дамыған мемлекеттер арасындағы әлеуметтік-экономикалық деңгейлеріндегі алшақттықты жою үшін құралған стратегия. Бұл концепцияны ұсынған Фридрих Лист болып табылады. Даму деңгейлеріндегі алшақтық бұл бірінші кезекте дамыған және қалған мемлекеттер арасындағы алшақтық. Даму деңгейіндегі алшақтық ППС бойынша ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы айырмашылықпен өлшенеді. Дамуы деңгейі орташа мемлекеттер арасында әртүрлі жерлерде орналасқанына қарамастан бірдей жағдайда жеделтетілген индустрияландыру саясатын жүргізілді. 1950-1960 жылдары «дамуды қуып жету» үлгісін қолданған мемлеттер экономиасы қарқынды өскенін көреміз. 1970-1980 жылдары «азиялық айдаһарлар» деп аталатын Оңтүстік-Батыс Азия мемлекеттерінің экономикасы жоғары қарқынмен дамыды.

Бірақ 1970-жылдары «жаңа индустриалды» мемлекеттер қиыншылықтарға тап болды. XX ғасырдың соңғы жиырма жылдығында мемлекеттердің экономикалық дамуы төмендейді, сонымен қатар дағдарыстарға ұшырады.

«Даму жету» үлгісінің барынша тиімді әсер етен мысалы ретінде Жапонияны алсақ болады. Ал басқа кейбір мемлекеттер керісңше дағдарысқа ұшырады. олардың ішінде «үлкен үштік» – Аргентина, Бразилия, Мексика және оларға көршілес мемлекеттер – Боливия, Венесуэла, Перу, Чили және т.б. Дамуды қуып жетудің негізгі үлгілері

Импорт алмастыру үлгісі – бұл меркантилистік теория негізінде құрылған,және ұлттық экономиканың көп салаларына протекционистік жағдайлар орнайды, сыртқы саудаға мемлекеттік монополия орнайды және экономикаға мемлекеттің араласуымен сипатталады. Бұл үлгі 1930-жылдары Латын Американың кейбір мемлекеттерінің соғыс алды жағдайына табысты әсер етті және олардың өсім деңгейі кейбір дамыған мемлекеттердің өсімінен жоғары болды. Мысалы Чили де 1931-1940 жылдары орташа жылдық өсім 4.8%-ды құрады. Дәл осылай Бразилия, Аргентина, Мексика, Үндістан мен Пәкістан экономикасы дами түсті. Импортты алмастыру саясатында келесі кезеңдер орын алады. Біріншісі – бірінші қажеттіліктегі тауарлар өндірісін дамыту, екіншісі – ұзақ мерзімде қолданатын тауарлар шығару. Кезінде артта қалған мемлекеттердің экономикасы дами түсті. Аграрлы мемлекеттерден индустриялды мемлекеттерге айнала бастады. Импортты алмастырудың екінші кезеңінінде қолдану құралдарына (электроэнергетика, металлургия, машина жасау) өндіру жатады. Бұл процесттер 70-жылдары Корея мен Тайваньде орын алды.

Үлгінің екіншісі, яғни экспортқа негізделген үлгісіОңтүстік-Батыс Азияда қолданылды. Олардың әрқайсысы шаруашылықтарын индустриландыруға әртүрлі уақыттарда көшті. Малайзияда, Сингапурда және Тайваньда бұл үдеріс екінші дүниежүзілік соғыс біткен соң басталды, ал Индонезия мен Оңтүстік Кореяда 1960-жылдардың басында; Тайландта 1960-жылдардың соңында; Қытайда 1970-жылдары; Вьетнам мен Лаоста 1990-жылдардың ортасында қолданылды.