Спортшының дене қатынасы

Дене қатынасы дегенде тұтас алын-ғандағы оның ұзына бойының жөне дене жұмырлығының арақатынас-тарының бір-біріне сәйкес икемділігі деп түсіну керек.Мұндай икемді құры-лыс дененің өрбір бөліктері мен мүше аралықтарында да болады. Қалыпты жағдайда аяқ қолға қарағанда қар білекке қарағанда жөне сан балтырға қарағанда ұзындау бо-лып келеді.Мүндай жағдайлар адам-ның икемді, шапшаң, епті іс-әрекет жасап, еңбек етуіне мүмкіндік береді.

Оның үстіне спорт түріне карай спорт-шы денесінің жетілуін бакылауға да жөрдемдеседі. Бүл үшін өрбір спорт-шының дене өлшемдерін (антропо-метриясын) пайдаланады.

Спортшыларды таңдаған кезде дене қатынасын үш түрге бөліп іріктейді;

1) толық пөкене (брахиморфты) — түлғасы әрі ұзын, өрі жалпақ жөне аяқтары қысқа;

2) ашаң үзын (долихоморфты) — түлғасы әрі қысқа, әрі жіңішке иық пен мықын белдеуі қушиған (тар) және аяқтары үзын;

3) орташа (мезоморфты) — түлғасы да, аяқтары да орташа.

Осы үш түр бойынша дене қатына-сын өлшегенде ашаң үзын адамның бо-йы —170 см, түлғасының ұзындығы — 51 см, жауырының кеңдігі — 36,5 см, мықынының кеңдігі 27,5 см, аяғының ұзындығы —78,5 см; орташа адамның өлшемі (жоғарыдағы төрііп бойынша) — 165; - 51; — 36,0; — 27,5; - 87,5; — 73,5 см; толық пөкене адамның әлшемі (жоғарыдағы төртіп бойынша) —155; — 51; — 37,0; 27,5; — 77,5; — 67,0 см болады.

Осындай үш түрлі дене қатына-сындағы адамдардың кайсысына сп орт мамандығы тиімді болатынын қарастырып керейік.

Спорттық төжірибелердің көпшілі-гінің қорытындысына қарағанда ашаң үзын адамдар (долхоморфтылар) же-лаяқтар, үрма допшылар және жүз-гіштер, ал ауыр жүкшілер мен палуан-дар кәп жағдайда орташа және толық пөкене болып келеді.

Додаға түскендей топты жарып, жүлқынып шығу жағдайында денесі мығым, өсіресе аяғы келте адам ең қолайлысы болып саналады, ұзындық-қа секіруші спортшының сан бөлігі үзын және кең иықты болғаны дүрыс. Қорыта айтсақ, дене беліктерінің қатынасын мүқият зерттеу аркылы да спорттык үлкен көрсеткішке жету мүмкіндігінің болатынын байқау онша қиын емес.

Әдебиеттер:

1. Алшынбай Рақышев. Адам анатомиясы (1кітап), Алматы «Білім» 1994

2. Алшынбай Рақышев. Адам анатомиясы (ІІ кітап), Алматы «Білім» 1995

3. Жандар Керімбектің Ермаханы. Тәнтану (адам анатомиясы). Оқулық. 2-басылымы.-Алматы Білім», 2004.

15-дәріс

Тақырыбы: Дене күшінің дамуы, пропорциялар және конститутция, олардың спортшылар үшін маңызы

1. Дене салмағының дара ауытқуы

2. Норма және аномалиялар.

3. Дене пропорциясындағы жыныстық айырмашылықтар

Адам денесі бастан – caput, мойыннан – collum, денеден – truncus және екі жұп қол-аяқтан тұрады. Баста: бас-сүйек күнбезін – regiones fornicis capitis және бет бөлімі – regiones faciei; денеде: көкірек – thorax, іш – abdomen және арқаны – dorsum ажыратады. Көкірек бетінде бағдарлау үшін тік (вертикаль) сызықтар жүргізуді пайдаланады: 1) алдыңғы орта сызық – linea mediana anterior; 2) төс сызығы – linea sternalis, төс сүйектің шеттерімен жүреді; 3) ортабұғана (емшек сызығы) – linea medioclavicularis, s mamillaris, емзік немесе бұғананың ортасы арқылы жүреді. 4) төссүйек жаны сызығы – linea parasternalis, алдыңғылардың ортасымен; 5) алдыңғы, 6) ортаңғы және 7) арқты қолтық сызықтары – lineae axillaris, media et posterior, бұлардың бірінші мен соңғысы қолтық шұңқырының алдыңғы және артқы жиектері, ал ортаңғысы –оның ортасы арқылы өтеді, жауырын сызығы - linea scapularis жауырынның төменгі бұрышы арқылы жүргізіледі. Ішті X қабырғалардың және мықын сүйектерінің екі алдыңғы жоғарғы осьтері арасымен жүргізілетін екі көлденең (горизонталь) сызықтармен бірінің үстінде бірі жататын үш бөлімге бөледі: epigastrium (құрсақүсті), mesogastrium (іштің ортаңғы бөлімі, құрсақ) және hypogastrium (құрсақасты). Іштің үш бөлімінің әрқайсысы екі тік сызықпен тағы да үш екінші бөліктерге бөлінеді, соның өзінде epigastrium ортаңғы бөлікке – regio epigastria (құрсақүсті бөлігі) және екі бүйір бөлікке, regiones hypodondriacae – dextra et sinistra (қабырға асты бөліктері) бөлінеді. Іштің ортаңғы бөлімі де осындай жолмен ортаңғы орналасқан кіндік бөлігіне – regio umbilicalis және іштің екі бүйір бөлігіне – regiones lateralis (dext et sin.) бөлінеді. Ақырында, hypogastrium regio pubica (қасаға бөлімі) және бүйір жақтарында жататын екі regines unguinales – dext et sin. (шап бөлімдері) бөліктеріне бөлінеді. Арқа бөлімдеріне: омыртқа – regio vertebralis, жауырын – regiones scapulares (dext et sin.), жауырын асты - regiones subscapulares және үшкіл - regio deltoidea бөлімдері жатады. Қол-иық - brachium, білек - antebrachium және қолбасы – manus болып бөлінеді, қолбасы-алақан – palma manus, қолдың сырты - dorsum manus және саусақтарға - digiti manus бөлінеді. Аяқ өз кезегінде мынадай бөлімдерге бөлінеді: бөксе – regio glutealis, сан - femur, жіліншік - crus және аяқбасы - pes. Аяқбасы:табан - planta, аяқбасының сырты - dorsum pedis және башпайларға - digitis pedis бөлінеді. Ересек адамдар (20-60 жас) денесінің орташа ұзындығы ерлерде 165 см, әйелдерде - 154 см. Дененің ұзына бойы өсуі ер адамдарда 18-19 жаста, әйелдерде 16-17 жаста тоқтайды. Дененің прапорциясы жас пен жынысқа байланысты. Құрсақтағы нәрестенің дамуы процесінде алдымен оның денесінің жоғарғы бөлімдері тезірек өседі, ал туғаннан кейін –төменгі бөлімдері жылдам өседі. Міне, сондықтан туғаннан кейін бастың биіктігі тек 2 есе, ал тұлғаның ұзындығы 3 есе, қолдыкі 4 есе, аяқтыкі 5 есе өседі. Дене пропорциясындағы жыныстық айырмашылықтар: әйелдердің иығы қушықтау да, жамбасы кеңдеу, аяқ-қолдары біршама қысқалау, ал тұлғасы ұзындау. Еркекті әйелден айыратын жыныстық белгілер – бірінші және екінші деп бөлінеді. Бірінші белгілерге көбею мүшелері, ең алдымен жынысты анықтайтын жыныс бездері жатады; қалғандары екінші белгілерді құрайды. Әйелдердің бойы (орташа 12 см ) қысқалау, салмағы төмендеу келеді. Бізде ересек еркектің орташа салмағы 66 кг, әйелдікі - 59 кг. Дене салмағының дара ауытқуы орташа шамамен салыстырғанда 18 – 25 кг болады. Әйелдің кеудесі еркектікінен қысқалау және тарлау, соның салдарынан және жамбасының көбірек көлбеулігінен әйелдің іші ұзындау келеді. Еркекте бұлшықет массасының жалпы мөлшері орташа есеппен оның барлық дене массасының 40 %-ін құрайды, ал әйелде бар болғаны 32 %-ін құрайды, соның нәтижесәнде әдетте әйелдің күші еркектікінен аздау. Әйелдерде май ткані еркектердікіне қарағанда молырақ дамыған

Адам қаңқасы: 1-бас сүйек, 2-омыртқа бағанасы, 3-бұғана, 4-қабырға, 5-төс, 6-тоқпан жілік, 7-кәрі жілік, 8-шынтақ жілік, 9-білезік сүйектері, 10-алақан сүйектері, 11-саусақтар, 12-мықын сүйек (жамбас), 13-сегіз көз,14-қасаға сүйек, 15-шонданай сүйек, 16-ортан жілік, 17-тізе тобығы, 18-асықты жілік, 19-асықты жілік шыбығы, 20-табан қоспасы, 21-табан сүйектері, 22-бақайшықтары.

Әйелдерге тән екінші жыныс белгісі – жақсы дамыған сүт бездері, бұлар еркектерде бастама түрінде ғана болады. Еркектің терісі қалыңдау жіне қаттылау, оның үстіне түктілеу (әсіресе бетте) болып келеді. Дене бітімі (конституция). Жоғарыда айқындалған «организм» деген жалпы ұғым нақты организм немесе индивидуум туралы ұғыммен байланысты мазмұнды тұтас бере алмайды, ал анатомияны зерттегенде, сондай-ақ дәрігер науқасты емдегенде организмді жете білуге тура келеді. Дене бітімі деп әдетте белгілі бір әлеуметтік жағдайларда қалыптасатын және организімнің түрлі (соның ішінде потологиялық та) әсерге реакциясынан көрінетін, нақтылы адамға қатысты дара физиологиялық және морфологиялық ерекшеліктер жиынтығын айтамыз. Бұл жиынтықтың негізгі өзегі деп бұрыңғы ұрпақтардан алынған бірқатар тұқым қуалайтын қасиеттер есептеледі. Сондықтан әрбір индивидуум оынң дене құрлысынан көрінетін ішкі (тұқым қуалайтын) және сыртқы (сөздің кең мағынасындағы қоршаған орта) факторлардың бірлігі болып табылады. Денесінің сыртқы құрлысына белгілі бір ішкі құрлысы сәйкес келеді. Осындай корреляцияның арқасында дененің сыртқы құрлысына қарап ішкі құрлысының ерекшеліктерін елестетуге болады. Дәл диагноз қою үшін сол нақты адамның денеқұрылыс типін ескеру маңызды. Денеқұрылыстың үш типін бөліп көрсетеді: 1.Долихоморфты - биік немесе ортадан биіктеу бойлы, тұлғасы біршама қысқалау, көкірек шеңбері тарлау, орта немесе қушық иықты, аяқтары ұзын, жамбасының көлбеу бұрышы кішкене. 2.Брахиморфты - орта немесе ортадан аласау бойлы, тұлғасы біршама ұзындау, көкірек шеңбері үлкен, біршама кең иықты, аяқтары қысқа, жамбасының көлбеу бұрышы үлкен. 3.Мезоморфты- орта, аралық денеқұрылыс типі.

Норма және аномалиялар. Адам организмі қалыптасу процесінде өзін қоршаған ортаға бейімделді. Соның нәтижесінде организм мен сырқы дүниенің нақтылы жағдайлары арасында белгілі бір тепе-теңдік орнады. Организімнің белгілі бір морфологиялық және функционалдық ерекшеліктері арқасында орныққан бұл тепе-теңдік норма деп белгіленеді де, ал соған сәйкесті дене құрлысы қалыпты (нормальды) деп есептеледі. Организмге сыртқы және ішкі ортаның әртүрлі факторлары әсер ететіндіктен, оның және жекелеген мүшелері мен жүйелерінің құрылысы варианттанады, бірақ нормадағы бұл варианттанушылық орта мен арадағы қалыптасқан тепе-теңдікті бұза алмайды. Осылайша, норма дегеніміз метофизика есептегендей, қатып қалған, өзгермейтін нәрсе емес, ол алуан түрлі және жиынтығында организмнің тұқымқуалаушылығына да, сондай-ақ сырты орта факторларына да байланысты дара өзгергіштігін құрайтын көптеген құрылыс варианттарынан тұрады. Организмнің және оның жекелеген мүшелерінің құрылысының көптеген түрлері – норманың варианттары бар (variatio, латынша - түрөзгеріс). Варияциялық статистика бойынша олар варияциялық қатар түзеді, оның шет жақтарында дара өзгергіштіктің шегіне жеткен формалары орналасады (В. Н. Шевкуненко). Демек, норма дегеніміз - бұл организмнің түр ретіндегі адамға тән және биологиялық әлеуметтік функцияларның толық орындалуын қамтамасыз ететіндей құрылыс варианттарының үйлесімді жиынтығы және құрылымдық белгілерінің ара қатынасы. Аномалия (anomalos, грекше – ұқсас емес) - бұл түрлі дәрежеде білінетін нормадан ауытқулар. Олардың түрлері бар, олардың біреулері бұрыс дамудың нәтижесі болып табылдаы, бірақ организмнің ортамен қалыптасқан тепе-теңдігін бұзбайды да, демек, функциясына әсер етпейді. Мысалы, жүректің оң жақта орналасуы (декстрокардия) немесе ішкі мүшелерінің басқаша орналасуы (situs viscerum inversus). Басқа аномалиялар кезінде организм немесе жекелеген мүшелердің қызметтері бұзылады6 организмнің орта мен тепе-теңдігі сақталмайды (мәселен, жырық таңдай) немесе оның тіршілік қабілеті толық жойылады (мәселен, ми сауытының болмауы, жүректің болмауы – акардия және т.б.). Дамудың мұндай күшті ақаулары зағиптық деп аталады. Анатомия мен эмбриологияның аномалиялар мен зағиптықтарды зерттейтін саласы – тератология (teratos, грекше – керемет, құбыжық) деп аталады. Ол да патологиялық анатомияға жатады.

Әдебиеттер:

1. Алшынбай Рақышев. Адам анатомиясы (1кітап), Алматы «Білім» 1994

2. Алшынбай Рақышев. Адам анатомиясы (ІІ кітап), Алматы «Білім» 1995

3. Жандар Керімбектің Ермаханы. Тәнтану (адам анатомиясы). Оқулық. 2-басылымы.-Алматы Білім», 2004.