Спорттық морфологияның қысқаша тарихы

Спорттық морфологияны үйрену П. Ф. Лесгафтың айтуы бойынша ертеде гректерден басталған.Сондықтан олар спортта алда болып келген.Біздің жыл санауымыз бойынша III ғасырда өмір сүрген Кіші Флавий олимпиядалық ойында үлкен табысқа жететін спортшылардың дене қүрылысының ерекшеліктерін сипаттап берген. 1924 жылдары Ф. Бах, В. Кольрауш гимнастшылардьщ түлғасы үзын, иығы (жауырыны) кен, (жалпақ), желаяк,-тардың (женіл атлетикашы) аяқтары үзын, тұлғасы қысқа, ал палуандардың денесі мұғал, әсіресе, мықыны күшті дамитындығын анықтады. Осы кездерде спорттық морфология бойынша зерттеулер жүргізіп жүрген ғалымдардың арасында екі түрлі пікір бар.Норвегия ғалымдары Х.Тьенн, Х.Саннес, К.Ланг және австрия ғалымы Л.Проков спортшымен жай адамның арасында морфологиялық жағынан айырмашылық аз да болса бар екенін дәлелдеген. Соңғы жылдардағы спортшылардың морфологиясы бойьшша — С. Ф. Баро-нов (1925) — желаяқтардың дене сәйкестігін зерттеген, ал И. М. Краковяк 1940) — жүзушілер дене кұрылысын

зерттеумен шұғылданған. А.Арнольд 1933 жылы “Спортшылардың дене кұрылыс ерекшеліктері” деген үлкен кітап (монография) жазса, Польшада Я. Мидлярский 1935 жылы “Шаңғы-шылардың морфологиялық ерекше-ліктері” деген еңбегін жариялаған. Бүл салада К. И. Машкар, Я.И.Куш-наревский, М. Э. Кальвейт, А.И.Кура-ченков, А.П.Астанин, В.В.Ананьев, Д.А.Жданов, Н.В.Крылова, Б.А.Ни-китюк, Ю.В.Букин, З.П.Рязанова, М.А.Джафаров, Г.Мустафина, М.Ф.Иваникий, А.А.Гладышева, С.Қ.Жұмашқызы т. б. ғалымдардың еңбектерін ерекше атауға болады.

Спортшы ағзасының дене әлеуетіне бейімделуінің жалпы биологиялық негізі

Гылымның соңғы жетістіктеріне қарағанда спорт сабақтарының өсерінен адамның мүшесінде және ағза жүйесінде көзге көрінетін (макроскопиялық), сондай-ақ көзге көрінбейтін (микроскопиялық) қайта құрылыстар болатыны анықталып отыр. Мұндай өзгерістер (сүйектерде, бүлшықеттерде, жүрек-тамырларда) жалпы биоло-гиялық заңдылықтар негізінде қайтадан құрылады. Адам ағзасы — өзін-өзі басқаратын үлкен жүйе, ол алуан түрлі қызмет атқаратын мың-миллиондаған жасу-шалардан құралады, жасушалар шоғырланып, белгілі қасиеті мен қызметіне қарай төрт топ ұлпаларға, ал үлпалар шоғырланып, белгілі қызмет атқаруға бейімделген мүшеге, бірнеше мүшелер бірігіп, бірыңғай қызмет атқаратын жүйе түзетіні өздеріңізге мәлім. Сондай-ақ, бұлшықет үлпасынын негізгі қасиеті жиырылу болса, жүйке ұлпасы бойынан қозуды әткізеді.Ұлпалардың мұндай қасиеті сыртқы және ішкі ортаға тікелей байланысты.Бұл жалпы биологиялык заңдылықтарға жатады. Спорт — адамның биологиялы:-: және тұрмыстық табиғатына тікелей өсер ететін қозғаушы күш. Егер онлаж күш адамньщ батылдығын, еіггілігін. күшін, төзімділігін арттыруға орынльс қолданылмаса, оның ағзаға зиязкелтіруі мүмкін. Осыған орай өрбір спорт сабағының ағзаға калай өсер ететінін алдын ала білген жөн. Бірақ осылай екен деп бір сарында, яғни жаттығудың бір түрі бүлшықетті дамы-тады деген оймен тек біржақты кетуге болмайды. Өткені ағза біртүтас болған-дықтан, бір жүйені дамытуға жасалған спорттық жаттығудан сол жүйе ғана дамып қоймайтынын ескеру қажет, онған үйлесімді түрде басқа мүшелер де, мүше жүйелері де дамып отырады. Ағзаның түтастығын дүрыс сақтаған жағдайда ғана спортта үлкен көрсет-кішке жетуге болады. Кез келген ағза тіршілігінің негізі онын рефлекстік жүйесіне байланысты жүзеге асады. Сыртқы орта осы реф-лекстік жүйе арқылы ағзаға әсер етіп, ағза сол өсерге қарсылығы немесе бейімділігі арқылы жауап бере алады. Мысалы, қолға тікен кірсе, қолды тез тартып аламыз: бүл ағзаның жай ғана рефлекстік жауабы, ал жүгіру немесе жүкті біртіндеп ауырлату арқылы ағзада күрделі өзгерістер, яғни ағзада үдемелі әсерге бейімделушілік болады, ал бүл оның күрделі рефлекстік жауабы болып табылады. Ағзаның сыртқы ортамен қайтарма өсері, яғни ағзаның сыртқы ортаға тигізетін өсері де болады.Сыртқы ортаның осылай өзгерген әсеріне 2 жөне 3-ретте қайталануына да ағза жауап береді. Бұл жағдай орталық жүйке жүйесі арқылы басқарылып, ағзаның барлық қүры-лысына өсер ете бастайды. Ағза сыртқы ортаның үдемелі өзгерген өсеріне бейімделе бастайды.Ағзаның сол ортаға (әсерге) бейімделуі онын күрылыс өзгерісіне қарай қалыптасады.Бір мүшедегі өзгеріс басқа мүшелерге өсер етіп, кайтадан қүрылу реті күрделіленіп кете береді. Ағзаның бейімделуі оның жеке дамуы кезінде жөне ол түрақтанғаннан кейін үрпағында да жалғасуы мүмкін. Мүндай биологиялық заңдылықтар А.Н.Северңов, И.И.Шмальгаузен, И.П.Павлов, П.К.Анохин төрізді ға-лымдардың еңбектерінде дөлелденген. Ағзаның бейімделуінде алдымен қызметтік бейімделу, одан кейін, өте баяу болса да, қүрылымдық (морфо-логиялық) өзгеріс басталады. Қорыта

айтқанда ағзада қүрылым — қызметтік (морфофункциональды) бейімделу үдайы жүріп отырады. Мүше немесе мүше жүйесінің қызметі артуымен (гиперфункция) қатар, онда қүры-лымдық қайта қүрылыс басталғаньш көрсетеді. Ағзадағы жетіліп, біркелкіленіп бейімделу барысы кезінде қүрылымдық жағынан кейбір мүше үлғаяды (ги-пертрофия), ал кейбір мүше дамымай, семіп қалады (атрофия). Мүше үлғайғанда (гипертрофия кезінде) оның көлемі және қызметі артады, кейде шамадан тыс үлкейіп (ги-перплазия), үлғаюы да мүмкін. Мүшенің семіп қалуы (атрофия) гипер-трофияға қарағанда керісінше болады. Мүшенің көлемі жөне қызметі тө-мендеп, кейде семіп, жоғалуы да мүм-кін.Атрофия дертті өтеді. Мүшенің шын немесе жалған үл-ғаюы болады.Шын гипертрофия болғанда паренхиматозды жасушаньщ қайта қүрылысы болып, олардың қызметі де ерекше өзгереді.Бүл кезде аралық (май, дәнекер) үлпалар да үлкейеді.Жалған гипотрофияда па-ренхиматозды жасушалар дәнекер үлпамен алмасады да біртіндеп жоғалып кетеді. Кимыл жүйелі мүшелеріндегі мүшелер белсенділігі артқанда бүлшықеттің жүмысы күшейеді, ол ағза қуатының көп жүмсалуын талап етеді.Бүл жағдай ағзада ақуыз-липидтердің жасушада күрделі ыдырап, тез тоты-ғатын майда молекулаларға бөлінуіне өкеп соғады.Соның нөтижесінде үл-паларда осмостық қысым мен қыш-қылдық (ацидоз) артады да жасуша протоплазмасы ісінеді.Мүны үзақ уақыт жиырылған бүлшықет талшық-тарынан оңай байқай аламыз.Үлпада қышқылдың артуынан оған қанның келуі күшейеді (гиперемия) де мүшенің үлғаюына себепкер болады. Жасушаның ісінуінен оған су сорылып, цитоплазмасын сүйылтады.Сүйылған цитоплазма өз қалпына келуі үшін оған жаңа қүрылымдар қосылып, жасуша бүрынғыдан жоғары дөрежеге көтеріледі де белсенділігін арттырады. Бүл жағдай үдемелі қарқында жүретіндіктен, жасушаның көлемі де, қызметі де құрылымы да, сондай-ақ онда пайда болатын қуаты да біртіндеп арта береді. Жасушаның техникалык (генетикалық) жүйелі мүшесінде ДНК РНҚ ақуыз сызба нүсқасында жинақталатынын естеріңізге түсіріп көріңіздер. Бұлшықеттің қызметі қанша бел-сенді болса, ондагы ыдыраушылық та соншалықты күшті жүреді және зат алмасу ©німі көбейіп, жасушаның қайта қүрылымы артады, сөйтіп мүшеде митохондрийдың саны кебейеді.Дене шынықтыру кезінде ағзада осылай жасушалар өздігінен жаңарып отырады.Мүндай биоло-гиялық заңдылық мақсатқа лайықты етіп ретімен қолданылса, спортшыға дүрыс бағыт беріледі. Қазіргі морфологиялық өдістер арқылы ағзаға түсетін күнделікті өлеуметтік күштерге байланысты мүшелер қызметінің бағытына қарай ағзаның тарихи (эволюциялық) дамуьш алдын ала болжауға болады.Осыған орай төнтану мен төнтірлігі (физио-логия) біртүтас жағдай екені бізге мәлім.Өйткені қызметі пішінге өсер етсе, пішін қызметке әсер ететінін өздеріңіз де байқадыңыздар.Қызмет немесе ттітттін жағьшан қайта қүрылым ең алғашында жасуша дөрежесінде басталады.