Спортшы ағзасының дене әлеуметіне бейімделуінің жалпы биологиялық негізі

Ғылымның соңғы жетістіктеріне қарағанда спорт сабақтарының әсерінен адамның мүшесінде және ағза жүйесінде көзге көрінетін, сондай-ақ көзге көрінбейтін қайта құрылыстар болатыны анықталып отыр. Мұндай өзгерістер жалпы биологиялық заңдылықтар негізінде қайтадан құрылады.

Адам ағзасы – өзін-өзі басқаратын үлкен жүйе, ол алуан түрлі қызмет атқаратын мың-миллиондаған жасушалардан құралады, жасушалар шоғырланып, белгілі қасиеті мен қызметіне қарай төрт топ ұлпаларға, ал ұлпалар шоғырланып, белгілі бір қызмет атқаруға бейімделген мүшеге, бірнеше мүшелер бірігіп бірыңғай қызмет атқаратын жүйе түзетіні өздеріңізге мәлім. Сондай-ақ, бұлшық ет ұлпасының негізгі қасиеті жиырылу болса, жүйке ұлпасы бойынан қозуды өткізеді. Ұлпалардың мұндай қасиеті сыртқы және ішкі ортаға тікелей байланысты. Бұл жалпы биологиялық заңдылықтарға жатады.

Спорт – адамның биологиялық және тұрмыстық табиғатына тікелей әсер ететін қозғаушы күш. Егер ондай күш адамның батылдығын, ептілігін, күшін, төзімділігін арттыруға орынды қолданылмаса, оның ағзаға зиян келтіруі мүмкін. Осыған орай әрбір спорт сабағының ағзаға қалай әсер ететінін алдын ала білген жөн. Бірақ, осылай екен деп бір сарында, яғни жаттығудың бір түрі бұлшықетті дамытады деген оймен тек біржақты кетуге болмайды. Өйткені, ағза біртұтас болғандықтан, бір жүйені дамытуға жасалған спорттық жаттығудан сол жүйе ғана дамып қоймайтынын ескеру қажет, оған үйлесімді түрде басқа мүшелер де, мүше жүйелері де дамып отырады. Ағзаның тұтастығын дұрыс сақтаған жағдайда ғана спортта үлкен көрсеткішке жетуге болады.

Кез-келген ағза тіршілігінің негізі оның рефлекстік жүйесіне байланысты жүзеге асады. Сыртқы орта осы рефлекстік жүйе арқылы ағзаға әсер етіп, ағза сол әсерге қарсылығы немесе бейімділігі арқылы жауап бере алады. Мысалы, қолға тікен кірсе, қолды тез тартамыз: бұл ағзаның жай ғана рефлекстік жауабы, ал жүгіру немесе жүкті біртіндеп ауырлату арқылы ағзада күрделі өзгерістер, яғни ағзада үдемелі әсерге бейімделушілік болады, ал бұл оның күрделі рефлекстік жауабы болып табылады. Ағзаның сыртқы ортамен қайтарма әсері, яғни ағзаның сыртқы ортаға тигізетін әсері де болады. Сыртқы ортаның осылай өзгерген әсеріне 2 және3-ретте қайталануына да ғаза жауап береді. Бұл жағдай орталық жүйке жүйесіне арқылы басқарылып, ағзаның барлық құрылысына әсер ете бастайды.

Ағза сыртқы ортаның үдемелі өзгерген әсеріне бейімделе бастайды. Ағзаның сол ортаға (әсерге) бейімделуі оның құрылыс өзгерісіне қарай қалыптасады. Бір мүшедегі өзгеріс басқа мүшелерге әсер етіп, қайтадан құрылу реті күрделеніп кете береді.

Ағзаның бейімделуі оның жеке дамуы кезінде және ол тұрақтанғаннан кейін ұрпағында да жалғасуы мүмкін. Мұндай биологиялық заңдылықтар А.Н.Северцов, И.И.Шмальгаузен, И.П.Павлов, П.К.Анохин тәрізді ғалымдардың еңбектерінде дәлелденген.

Ағзаның бейімделуі алдымен қызметтік бейімделу, одан кейін, өте баяу болса да, құрылымдық өзгеріс басталады. Қорыта айтқанда ағзада құрылым – қызметтік (морфофункционалды) бейімделу ұдайы жүріп отырады. Мүше немесе мүше жүйесінің қызметі артуымен (гиперфункция) қатар, онда құрылымдық қайта құрылыс басталғанын көрсетеді.

Ағзада жетіліп, біркелкіленіп бейімделу барысы кезінде құрылымдық жағынан кейбір мүшелер ұлғаяды(гипертрофия), ал кейбір мүше дамымай семіп қалады(артрофия).

Мүше ұлғайғанда оның көлемі және қызметі артады, кейде шамадан тыс үлкейіп, ұлғаюы да мүмкін. Мүшенің семіп қалуы гипертрофияға қарағанда керісінше болады. Мүшенің көлемі және қызметі төмендеп, кейде семіп, жоғалуы да мүмкін. Артрофия дертті өтеді.

Мүшенің шын немесе жалған ұлғаюы болады. Шын гипертрофия болғанда паренхиматозды жасушаның қайта құрылысы болып, олардың қызметі де ерекше өзгереді. Бұл кезде аралық ұлпалар да үлкейеді. Жалған гипертрофияда паренхиматозды жасушалар дәнекер ұлпамен алмасады да біртіндеп жоғалып кетеді. Қимыл жүйелі мүшелеріндегі мүшелер белсенділігі артқанда бұлшық еттің жұмысы күшейеді, ол ағза қуатының көп жұмсалуын талап етеді. Бұл жағдай ағзада ақуыз-липидтердің жасушада күрделі ыдырап, тез тотығатын майда молекулаларға бөлінуіне әкеп соғады. Соның нәтижесінде ұлпаларда осмостық қысым мен қышқылдық (ацидоз) артады да жасуша протоплазмасы ісінеді. Мұны ұзақ уақыт жиырылаған бұлшық ет талшықтарынан оңай байқай аламыз. Ұлпада қышқылдың артуынан оған қанның келуі күшейеді де мүшенің ұлғаюына себепкер болады.

Жасушаның ісінуінен оған су сорылып, цитоплазмасын сұйылтады. Сұйылған цитоплазма өз қалпына келуі үшін оған жаңа құрылымдар қосылып, жасуша бұрынғыдан жоғары дәрежеге көтеріледі де белсенділігін арттырады. Бұл жағдай үдемелі қарқында жүргендіктен, жасушаның көлемі де, қызметі де, құрылымы да, сондай-ақ онда пайда болатын қуаты да біртіндеп арта береді. Жасушаның техникалық (генетикалық) жүйелі мүшесінде ДНҚ РНҚ ақуыз сызба нұсқасында жинақталатынын естеріңізге түсіріп көріңіздер.

Бұлшық еттің қызметі қанша белсенді болса, ондағы ыдыраушылықта соншалықты күшті жүреді және зат алмасу өнімі көбейіп, жасушаның қайта құрылымы артады, сөйтіп мүшеде митохондрийдың саны көбейеді. Дене шынықтыру кезінде ағзада осылай жасушалар өздігінен жаңарып отырады. Мұндай биологиялық заңдылық мақсатқа лайықты етіп ретімен қолданылса, спортшыға дұрыс бағыт беріледі.