2.Негізгі қорлардың тиімді қолданылуын талдау

Кәсіпорынның негізгі қорларын және өндірістік қуаттылығын тиімді пайдалану оның барлық технико-экономикалық көрсеткіштерінің жақсаруына мүмкіндік туғызады, соның ішінде өнім шығаруын көбейтеді, өзіндік құнын, еңбек сыйымдылығын төмендетеді және т.б.

Кәсіпорынның негізгі қорларын тиімді пайдалануды талдау өткізудің методикасы оны қолданудың ең тиімді нұсқауды таңдауға көзделген. Сондықтан талдаудың негізгі ерекшеліктері болып мыналар табылады:

1. Негізгі қорларды пайдаланудың нұсқаулық шешімдері;

2) перспективаға мақсатталу.

Перспективалық анализ – бұл инвестицияларды талдаудың негізгі түрі, оған баланста бар негізгі қорлардың және оларды тиімді қолдануының бағалануы барлық ресурстар түріне қолданылатын технологиялық бағалануға негізделген, ол қайтарымдылық және сыйымдылық көрсеткіштерін есептеуді және талдауды болжайды. Сонымен қатар негізгі қорлардың рентабельділігі және салыстырмалы үнемдеуін бағалау жүргізіледі.

Қор қайтарымның өсуі дәл қай фактордың есебінен өсетінін анықтау үшін келесі есептемені жүргіземіз. Бұл үшін келесі кестеде қор қайтарымға және оның өсу қарқынына әсер ететін негізгі көрсеткіштердің абсолютті өзгерулерін көрсетеміз.

3.Кәсіпорынның материалдық ресурстармен қамтамасыз етілуін есептеп, талдау.

Кәсіпорынның материалдық ресурстарға мұқтаждығын өсіру экстенсивті жолмен (материалдар мен энергияның көп мөлшерін сатып алу және дайындау) немесе интенсивті (күшейту) жолмен (өнім өндіру процессінде қолда бар запастарды неғұрлым үнемді пайдалану) қанағаттандырылуы мүмкін.

Материалдық ресурстарды пайдалануды және қамтамасыз етуді талдаудың міндеттері:

—         материалдық-техникалық жабдықтау жоспарларының нақтылығын, олардың орындалу дәрежесін және өнім өндіру көлеміне әсерін, оның өзіндік құнын және басқа да көрсеткіштерін бағалау;

—         материалдық ресурстарды пайдалану тиімділігінің деңгейін бағалау;

—         материалдық ресурстарды үнемдеудің өндірісішілік резервтерін анықтау және оларды пайдалану жөніндегі нақты шараларды жасау.

Талдау процессінде сонымен бірге зауыттағы материалдық ресурстар мұқтаждығын оларды жеткізіп тұруға арналған келісім-шарттармен және олардың іс жүзіндегі орындалуын қамтамасыз етуді тексеру қажет.

Талдау процессінде шикізаттар мен материалдардың маңызды түрлері запастарының шын мөлшерінің нормативтегі мөлшеріне сәйкестігі тексеріледі.

Ең соңында өнім өндірісі көлемінің өсуі (кемуі) оның әрбір түрінің өзгерістері арқылы анықталады:

—         дайындалған шикізаттар мен материалдардың мөлшері (3);

—         шикізаттар мен материалдардың ауыспалы қалдықтары (қалдық);

—         шикізат сапасының төмен болуына байланысты жоспардан тыс қалдықтар;

• материалдарды ауыстыру және басқа да факторлар (қалдық);

—         өнім бірлігіне шыққандағы шикізаттың меншікті шығыны (МШ).

Бұл үшін өнім шығарудың мынадай моделі пайдаланылады:

Бұл факторлардың өнім шығаруға әсерін бағалық сүйеме немесе абсолюттік разница әдісімен анықтауға болады.

Материалдың ең жоғарғы тиімділігі өндірілген өнім құнын материалдық шығындар сомасына бөлу арқылы анықталады. Бұл көрсеткіш материалдардың пайдалы әсерін, яғни тұтынылған материалдық ресурстардың әрбір рублінен қанша өнім өндірілгенін сипаттайды.

Өнім көлемінің өсу қарқыны мен материалдық шығындардың ара қатынас коэффициенті жалпы немесе тауар өнімі индексінің материалдық шығындар индексіне қатынасымен анықталады. Ол салыстырмалы өрнекте материалдың пайдалы әсерінің динамикасын сипаттайды және бір мезгілде оның өсу факторларын ашады.

Өнімнің өзіндік құнындағы материалдар шығынының үлестік салмағы материалдық шығындар сомасының өндірілген өнімнің толық өзіндік құнына қатынасымен есептеледі.

Ол өндіріс процессінде материалдардың қаншалықты үнемді пайдаланылып жатқанын, бекітілген нормамен салыстырғанда оның артық шығындалып жатқаны жоқ па екен, соны көрсетеді. Егер коэффициент бірден артық болса, онда бұл өнім өндіруге материалдық ресурстардың артық жұмсалып жатқанын көрсетеді және керсінше, егер бірден аз болса, онда материалдық ресурстар неғұрлым үнемді пайдаланылған.

17-билет