Геодезиялық тура және кері есеп
Белгілі
бір жердегі геодезиялық өлшеулердің
нәтижесінде бұрынғы нүктенің коорд.сүйеніп
басқа нүктелердің коорд.анықтау қажеттігі
туады. Мысалы, нүктенің
коорд.1-нүктеден 2-нүктеге дейінгі
горизонталь ара қашықтығы және 1-2сызығы
бағытының дирекциондық бұрышы
берілсін.
Екінші нүктенің
және
коорд.табу
керек болсын. Осы тұғыда коорд.берілуі
геодезиялық тура есеп д.а.1-және2нүктелерін
коорд.осіне проекциялаймыз
.
Осындағы келесі және бұрынғы нүктелердің
координаталарының айырымы коорд.өсімшелері
д.а. олар
кесіндісінң
коорд.осіндегі проекциялары болып
табылады.1-2-2’үшбұрышынан мынаны
табамыз:
.
∆y=
.
Демек, коорд.өсімшелерін біле отырып,
2-нүктенің коорд.мына формулалар бойынша
анықтауға болады:
=
+∆x=
+
.
=
+∆y=
+
.сонымен
келесі нүктенің коорд.бұрынғы нүктенің
коорд.және коорд.өсімшелерінің қосындысына
тең. Кесіндінің екі шетінің тікбұрышты
коорд.арқылы осы кесіндінің ұзындығы
мен дирекциондық бұрышын анықтайтын
болсақ, онда бұл есеп геодезиялық кері
есеп д.а. мұндай есеп геодезияда барлау
кезіндегі бұрғылау скважиналарының
арасындағы арақашықтықты анықтауда
жиі кездеседі. Дирекциондық бұрыш:tgr=tg
=
.
Мұндағы
=∆y=
-
..
=∆x=
-
болғандықтан, tg
=
=
…арақашықтықты
мына формулалармен есептейді: d=
=
…….
d=
=
…..бұдан
басқа арақашықтықтың мәнін тікбұрышты
Пифагор теоремасы бойынша есептеп
шығаруға болады: d=
=
……
Топографиялық карталар номенклатурасы
Топографиялық карталар үлкен территорияларға жасалады, олар көптегн беттен тұрады. Картаның бетке бөлінуін жол жол сызық, ал беттің белгісін картаның номенклатурасы деп атайды. Топографиялық картаның әрбір беті трапеция болып саналады, оған номенклатура беріледі. Карта бетінің номенклатурасы рамканың солт.қабырғасының үстіндеорналасқан. Номенклатураның жанында, одан басқа осы жерде, ең ірі юолып саналатын елді мекеннің аты жазылады. Әрбір бетте тағы да қатар жатқан беттердің номенклатурасы корсетіледі,мұның өзі карталарды жалғастырып жапсырған кезде оларды іріктеуді жеңілдетеді. Осы жазулар беттіғң рамкасының сыртындағы қабарғасының ортасында орналасқан. Карталардың номенклатурасы негізін 1:1000 000масштабтағы карта құрады, оның рамкасының өлшемі бойлықта 6градус, алендікте 4градус.
Осы масштаб бетінің номенклатурасы белдеуді білдіретін латын алфавитінің бас әріптерінен және реттік нөмерін көрсететін цифрлардан тұрады. 1:5000масштабтағы картаның номенклатурасының негізі болып 1:10000масштабтағы картаның беті саналады, ал ол болса 1:5000масштабтағы картаның 256бетіне бөлінеді. 1:5000масштабтағы картаныңең соңғы бетінің номенклатурасы M-41-60болады. 1:5000,1:2000,1:1000,1:500 масштабтағы топографиялық пландарды жасаудың негізгі ережелеріне сәйкес ауданы 20км.кв.тан аз учаскелерінің планын жасау үшін тікбұрышты жол жол сызық қолданылады. оның рамкасының өлшемі 1:5000 масштаб үшін 40*40см,ал 1:2000,1:1000, 1:500масштабтар үшін 50*50см болады. бұл жағдайда жол жол сызық 1:5000масштабтағы картаның беті қабылданып, олар араб цифрларымен белгіленеді. Оған 1:2000масштабтағы картаның 4беті сәйкес келеді. Олардың әәрқайсысы 1:5000масштабтағы беттің нөміріне орыс алфавитінің бас әріптерінің бірін қосып жазу арқылы белгіленеді. Геологиялық барлау жұмыстарын келешекте жүргізілетін ауданның керекті карта беттерін табуға және олардың номенклатурасын тез анықтауға арналған карталардың құрама кестелері атты жинақтар бар. Олар меридиандар мен параллельдер арқылы осы масштабтағы карта бетіне сәйкес келетін торларға бөлінген ұсақ масшатабты схемалық карталар болып табылады.