1.6 Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету

Нарықтық экономика ұлттық пайданы бөлуде әр азаматтың өнімділік деңгейіне ерекше назар аударады. Ресурстары көп немесе ресурстары тиімдірек қызмет ететін тұлғалар көбірек өндіретін болғандықтан көбірек пайда табады. Бұл, нарықтық экономика ұлттық өндіріске өз үлесін қоса алмайтын адамдарға табысты бөлсе де, аз бөлетінін білдіреді. Нәтижесінде бұл адамдар экономикалық жағынан қорғалмаған болып қалады.

Үкімет экономикалық қауіпсіздікті қамтумен айналысатыны таң қаларлық емес. Үкімет әр адамды өмір сүру минимумымен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін бірқатар бағдарламаларды дайындайды. Олар табысқа қосымша ақыны, тамақ пен пәтер үйге субсидияны және медициналық көмекке рұқсат беруді қамтиды. Бұл бағдарламалардың кейбіреуі зейнеткерлер мен мүгедектерге көмек береді, ал басқалары төмен табысы бар азаматтарға жеңілдіктер ұсынады және олардың экономикалық мүмкіндіктерін көтеруге бағытталады.

Бұл бағдарламалардың басым бөлігі үкіметтік трансферттік төлемдердің бір топтан екінші топқа қайта бөлінуін талап етеді. Мысалы, қазіргі жұмысшылар өздерінің еңбекақысынан әлеуметтік қауіпсіздік пен медициналық қызмет көрсету салығын төлейді, ал үкімен оларды зейнеткерлер мен мүгедектерге төлейді. Бұл және осы секілді трансферттік бағдарламалар үкіметтік шығындардың өсуіне жетелейді және мемлекеттік бюджеттің басым бөлігін құрайды.

Осындай адамдарға көмек беруге арналған бағдарламалардың екі категориясы:

• Табыс пен өмір сүру деңгейін көтеру бағдарламалары. Бұл трансферттердің мысалдарына мыналар жатады: әлеуметтік қауіпсіздік бағдарламасы мен басқа да зейнетақылық бағдарламалар, әлеуметтік жәрдемақылар, медициналық бағдарламалар, ақысыз тамақтану, жұмыссыздық бойынша төленетін жәрдемақылар.

• Кедейлік себептер мен экономикалық өзекті мәселелерді жою бағдарламалары. Бұл мақсат үкіметті дискриминацияны заңнан тыс деп жариялауға және адамдарға өз дағдыларын дамытуға және өнімділікті көтеруге мүмкіндік беруге бағытталған білім беру бағдарламаларын жасауға жетеледі.

1.7 Қоғамдық қолданыстағы тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз ету

Үкімет, өндіруші рөлін атқара отырып, қызмет көрсету саласына ерекше назар аударады. Ардагерлер үшін госпитальдар, ұлттық қауіпсіздік пен реттеу үкімет әрекет ететін үш маңызды қызметтер аясының мысалдары болып табылады. нарықтық экономика жағдайында белгілі тауарлар мен қызметтер өндірісі жеке сектордың мүддесіне сай келмейді. Міне, осы жағдайда, олармен мемлекет айналысады.

Жеке және мемлекеттік тауар немес қызметтің арасындағы айырмашылықты тану үшін балмұздақты сатып алу мысалын қарастырайық. Егер, Сіз, балмұздақты өзіңіз үшін сатып алсаңыз, оны Сізден басқа ешкім сатып ала алмайды. Сонымен қатар балмұздақ сатып алғыңыз келсе, ол үшін ақша төлейсіз. Тұтынушылар белгілі-бір өнім сатып алған кезде, комапнияларға балмұздақ және басқа да жеке тауарлар мен қызметтерді өндіру үшін артықшылық

Енді, ұлттық қорғаныс сынды тауарды қарастырайық. Мемлекеттік тауарға (немесе қызметке) әр-бәр тұлға қосымша шығындарсыз қол жеткізеді. Қорғаныс жүйесі қалыпты болған кезде, азаматтар олардан артықшылқ ала алады. Сіздің ұлтық қауіпсіздікті пайдалануыңыз, оның көршілеріңіз үшін артықшылығын кемітпейді. Баршаға жаппай тең деңгейде қауіпсіздікті тек мемлекет қана қамтамасыз ете алады, себебі, жеке кәсіпкерге бұл ая пайда табу үшін шағын ғана нарықты ұсынады немес мұндай нарық мүлдем болмайды.

Алайда, таза жеке немесе мемлекеттікболып саналатын бірнеше ғана тауарлар мен қызметтер бар. Көпшілігі осылардың ортасында болады.. Мемлекеттік және жеке тауарлар мен қызметтердің арасында айыру сызығын қалай жүргізу керек?

Бұл сұраққа қарапайым жауап жоқ. Кейбір тауарлар мен қызметтерді жеке компаниялар да, үкімет те жеткізеді. Мысалы, жергілікті басқару органдары полицияның қызметтерін ұсынады, ал жеке бизнес болса, қауіпсіздік агенттіктерін немесе қорғаныс агенттіктерін ұсынады. Соңғы жылдары үкімет бұрынырақ мемлекеттің иелігінде болған қызметтердің бір бөлігін жеке компанияларға берді, мысалы, жер орындарын толтыруды, қоқыстарды қайта өңдеу зауыттары мен аэропорттар.

? Жеке және мемлекеттік сектордың қабылдайтын шешімдерінің арасындағы айырмашылық неде?

• Бизнес төмен бәсекелестік жағдайында көбірек пайда табады. Мемлекет, әдетте, бәсекелестікті қорғайды және оның дамуына ықпал етеді.

• Максималды пайда табу нарықтарды ынталандырады. Ал максималды пайданы тек тауарлар мен қызметтер тұтынушылардың қажеттілігіне сай болған кезде ғана алуға болады. Мемлекет болса ресурстарды қайта бөлуде де, компаниялардың ойын ережелерін ұстануын байқауда да әділеттік ұғымын ұстанады. Пайданы есептеу өте оңай; ал әділеттілік жеке қабылдауға байланысты.

• Нарықтар өз ресурстарын тиімді қолданады, себебі, пайда оларға тікелей байланысты болады. Әр деңгейде үкіметтің өзіндік бюджеті және шығындар шектемесі болады. Бірақ, бюджеттің шектемесіненшықпау мен ресурстарды тиімді пайдалану бір емес.

• Тауарды сатып алған тұтынушылар оны қолданады. Салық төлеушілер ешқашан қолданбайтын тауары немесе қызметі үшін төлем төлейді, және, кей жағдайда, одан артықшылық ала алады.

• Сатып алушылар әлде-бір тауады сатып алу немесе сатып алмау арқылы өз қалауларын білдіреді. Мемлекет азаматтардың қалаулары туралы әлеуметтік сауалнама немес азаматтардың көпшілік алдында сөз сөйлеуі арқылы біледі. Жеке азаматтардың сайлау қорытындысымен келіспеуі мүмкін, алайда олар көпшіліктің таңдауына келусуге мәжбүр болады.