Кесте 2. Өндіріс мүмкіншіліктерінің кестесі
Баламалар |
A |
B |
C |
D |
E |
Кәмпиттер |
10 |
9 |
7 |
4 |
0 |
Ракеталар |
0 |
1 |
2 |
3 |
4 |
1 Сурет. Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы
Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы өзінің әрбір нүктесінде қолда бар ресурстарды толық және тиімді қолдануға болатындай әртүрлі үйлестіру кезіндегі екі өнім өнідірісінің максималды көлемін көрсетеді. Бір альтернативадан (баламадан) екінші альтернативаға (баламаға) жылжу арқылы экономика өзінің ресурстарын бір тауардан басқа тауарды өндіруге жұмсайды.
Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығының ішіндегі F нүктесі ресурстардың толық емес және тиімсіз қолдануын білдіреді. Ресурстардың тап осы өндіріс көлемінде және қолда бар технологиялар бойынша қисық сызықтан тыс орналасқан G нүктесіндегі өндіріс көлеміне жетуге болмайды. Кез келген экономика F нүктесінде болады, яғни әрқашан ресурс қорлары (резерві) бар болып отырады. Қисық сызыққа қарай жылжу кезінде белгілі шығындармен максималды нәтиже беретін немесе минималды шығындармен белгілі нәтижені беретін тек қана бір, ең жақсы жылжу нұсқасы болуы мүмкін. Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы оптималды нұсқаны таңдауға болатын барлық нүктелер немесе шешімдер жиынтығын көрсетеді. Қалған барлық нүктелер жіберілген мүмкіншіліктер немесе балама шығындар болып саналады.
Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы келесі жағдайларды сипаттайды:
Бір тауардың өндірісін арттыру кезіндегі балама шығындардың өсу тенденциясын.
Өндіріс тиімділігінің деңгейін.
Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы әртүрлі елдердің өндіріс мүмкіншіліктеріндегі ерекшеліктерін көрсете алады.
Белгілі тауарлардың біраз санын өндіру үшін бас тартуға қажет болған басқа тауарлар санын еңгізіоген шығындар (балама құн) деп атайды. Өндіріс мүмкіншіліктер қисық сызық нұсқасы бір тауардың балама санымен белгіленген басқа тауардың бағасын көрсетеді. Нарықтық экономикада баға – бұл балама құнның (балама шығындардың немесе жіберілген мүмкіндіктердің) көрінісі. Ол тауар, ақша, уақытпен көрсетіледі.
Бір ракетаның бағасы бас тартуға қажет болатын кәмпиттер санына тең болады. Әрбір қосымша рекатаның бірлігіне қоғам өндіре алынбай қалған кәмпит түрінде одан көп бағаны төлейді. Ракета өндірісінен кәмпиттер өндірісіне біртіндеп өту үшін қоғам сол өнімнің аз ғана өсімін ала отырып, одан да көп бағаны төлейді.
Балама шығындардың өсу заңы былай дейді:
бір тауардың өндіріс көлемін өсірген кезде басқа тауардың бір данасына кеткен шығындардың өсуін болдырмау мүмкін емес. |
ҚАЖЕТТІЛІКТЕРДІҢ ШЕКСІЗДІГІ ЖӘНЕ РЕСУРСТАРДЫҢ ШЕКТЕУЛІГІ
Шексіз қажеттіліктер – адамдардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыратын немесе оларға ғанибет беретін тауарлар мен қызметтерге ие болудағы қанбайтын тілек.
Кез келген қоғам шектеулі ресурстарды орналастыру мәселесін шешумен айналысады.
Ресурстарды орналастырудың екі негізгі жолы бар. Әлемдегі абсолютті басым жол – нарықтық орналастыру жолы. Бірақ ресурстардың бірталай бөлігі өкіметтің (мемлекеттік орналастыру) қабылдаған шешімдері негізінде орналастырылады. Нарықтық жүйеде ресурстарды пайдаланған үшін тұтынушылардың төлеймін деген тілектеріне сәйкес ресурстар орналастырылады, ал мемлекеттік жүйеде - өкімет шешіміне сәйкес.
Екі жағдайда да ресурстарға жетуде бәсеке болады. Бірақ та нарықтық жүйеде оның негізгі факторы ретінде шығындарды азайту және жаңа өнімдер мен технологияларды ұсыну болып табылады. Керісінше, мемлекеттік орналастыру кезінде бәсеке түрі жалпы қоғам үшін және жеке тұтынушылар үшін алғанда ұтысты жағдайда болмайтындай түрге ие болып отыр.
Бұл бәсеке түрлерін атап айтатын болсақ: а) кезек, б) артықшылықты жағдайлар, в) қылмыстық жазаланатын немесе жазаланбайтын түрлері (парақорлық, «ұрылардың»жаппай ұрлығы және т.б.). Нарықтық жүйе тек қана ресурстарға жетуде бәсекемен ғана сипатталмайды, сонымен қатар кооперация, ынтымақтастықпен де сипатталады.
Ынтымақтастықтың ең маңызды көрінісі болып барлық бәсекелестердің ойын ережелерін берік сақтау келісімі табылады. Мемлекеттік орналастыруда ойын ережелері қайратты шешімдермен (өкіметтердің валюнтаризммен) алмастырылады.
НЕ шектеулі ресурстардан не өндіру керек (кезекті ядролық сүңгуір қайықты немесе 1000 мектепті) |
ҚАЛАЙ өндіру керек, факторлардың қандай комбинациясының өнімділігі ең жоғары болады (өндіріс және тұтыну энергобалансының құрылымы қандай болу керек) |
КІМ ҮШІН шектеулі ресурстардан игіліктерді өндіру керек (жалпы табысты бірдей бөлу керек пе немесе қандай басқа да критерийлер бойынша бөлу керек пе?) |
Таңдау мәселесін, көбінесе, экономикалық шешімдерді қабылдайтындар шешіп отырады. Олардың қатарына экономистер келесілерді жатқызады:
өндіріс факторларына ие болған үй шаруашылығы;
халыққа (үй шаруашылығына) сату үшін тауарлар мен қызмет түрлерін өндіретін фирмалар – ұйымдар;
мемлекет (өкіметтер).