Экономиканы ақша-несие және бюджеттік реттеу әдістері

Ақша-несие (монетарлық) саясат жұмыспен қамту мен баға деңгейіне ақша массасын өзгерту арқылы әсер етуді көздейді. Елдегі ақша мөлшерін Ұлттық банк анықтайды, яғни бұл саясатқа жүргізуші субъект – Ұлттыө банк болып табылады.

Ақша - несие саясатының негізгі құралдары:

1. Ашық нарықтағы операциялар. Ұлттық банк мемлекеттік құнды қағаздарды сата немесе сатып ала алады. Мысалы, мемлекеттік облигацияны сатса, айналымнан ақша алады, ақша массасын азайтады. Құнды қағаздарды сатып алу арқылы ақша массасын көбейтуі.

2. Пайыз мөлшерін өзгерту. Егер оны көретсе, коммерциялық банктерге несие қымбатқа түседі де оны алу мүмкіндігі азаяды.

3. Міндетті резерв мөлшерін анықтау. Оны азайтса, коммерциялық банктердің бос қаржысы көбейеді, сол арқылы олар несие бере алады.

Аталған қосымша құралдарды былайынша қолдануға болады. Мысалы, экономика жоғары инфляциямен және төмен жұмыссыздықпен сипатталсын. Инфляцияны жою үшін ақша массасын азайту керек. Сондықтан Орталық Ұлттық банк мемлекеттік құнды қағаздарды сатады, пйаыз мөлшерін көбейтеді, резерв нормасын арттырады. Бұл саясат қымбат ақшалар саясаты деп те аталады. Бірақ кредит беру азайғандықтан өндіріс те қысқарады, жұмыссыздық өседі.

Егер экономикада инфляция төмен, ал жұмыссыздық жоғары болса, айналымдағы ақша мөлшерін көбейту керек. Ол үшін Орталық Ұлттық Банк құнды қағаздарды сатып алады, пайыз мөлшерін азайтады, резерв нормасын қысқартады. Мұны арзан ақшалар саясаты деп атайды.

Бюджеттік (фискалды) саясат мемлекеттің бюджетіндегі табыстар мен шығындарды өзгерту арқылы экономикаға әсер етуді көздейді.

Сондықтан оның құралдары:

1. Салықтың түрі мен мөлшерін өзгерту нәтижесінде бюджеттің табыс бөлігін өзгерту

2. Мемлекеттің шығындарын өзгерту, әсіресе тауарлар мен қызмет көрсетулерге жұмсалған.

Егер экономикада инфляцияда жоғары болса, жиынтық сұранысты қысқарту керек, ол үшін салықты көбейтіп, мелекеттік шығынарды азайту керек. Соның салдары:

• Жиынтық сұраныс азаяды, инфляция азаяды;

• Өндіріс қысқарады, жұмыссыздық көбейеді;

• Мемлекеттік бюджеттің сальдосы артады, дефицит азаяды, немесе профицит пайда болады.

Жұмыссыздық жоғары болса, жиынтық сұранысты көбейту керек. Оның салдары:

• Тауар мен қызмет көрсетуге жиынтық сұраныс артады, өндіріс ұлғаяды, жұмыссыздық азаяды;

• Инфляция артады;

• Мемлекеттік бюджеттің сальдосы азаяды, профицит кеміп, дефицит пайда болуы мүмкін.

Қорыта келгенде, инфляция мен жұмыссыздықты қатар азайту өте күрделі.

Тақырып 11. Экономикалық тұрақтылық (есептер, тест сұрақтары) тест 1.

1. ЖІӨ - ... нарықтық құны

   1. осы елде бір жылда өндірілген түпкілікті тұтыну тауарларының

   2. ұлттық кәсіпорындардың бір жылда өндірілген түпкілікті тауарлар мен қызмет көрсетулерінің

   3. осы елде бір жылда өндірілген түпкілікті тауарлар мен қызмет көрсетулердің

   4. ұлттық кәсіпорындардың бір жылда өндірген барлық тауарлардың

2. Аралық өнімнің құны ЖІӨ есептеуден не үшін алынып тасталынады?

   1. есептеуді жеңілдету үшін

   2. қосарлана ЖІӨ-нің көлемін өсіріпжібермес үшін

   3. бағаның инфляциялық өсуінің бұзу әсерін болдырмас

   4. бірнеше жылғы ЖІӨ көрсеткіштерін салыстыру үшін

3. Экономикалық өсуді не көрсететеді?

   1. алдыңғы жылға қарағандағы номиналды ЖІӨ өсуі

   2. алдыңғы жылға қарағанда нақты ЖІӨ өсуі

   3. банк пайыз мөлшерлемесінің өсуі

   4. дұрыс жауабы жоқ

4. Түрік азаматы уақытша Қазақстанда жұмыс істейді. Оның жалақысы қайсыған кіреді?

   1. Қазақстанның ЖІӨ-не және ЖҰӨ-не

   2. Қазақстанның ЖІӨ-не және Туркияның ЖҰӨ-не

   3. Қазақстанның ЖҰӨ-не жне Туркияның ЖІӨ-не

   4. Туркияның ЖҰӨ және ЖҰӨ-не

5. Табыс тәсілімен ЖІӨ есептегенде не ескерілмейді?

   1. Темекі сатудан түскен жеке кәсіпкер табысы

   2. Жергілікті мектепте күзетші болып істейтін зейнеткердің жалақысы

   3. Өскеменге табыс табуға келген Қытай жұмысшысына ресейлік құрылыс фирмасының төлеген жалақысы

Жауабы:

1	2	3	4	5
В	Б	Б	Б	Б