5.10. Қолданылған майларды жаңғырту

Соңғы жылдары пайдаланылған мұнай өнімдерін қайтала­ма шикізат ретінде қолдану кеңінен тараған. Бұл - отын-энерге­ти­калық қорларды молайтып, қоршаған ортаның ластануын бол­дырмайды. Сондықтан да май қорларын толтырудың бірден-бір көзі пайдаланылған майларды жаңғырту және қайта пайдалану болып табылады.

МССТ 21046-81 «Пайдаланылған мұнай өнімдері. Жалпы жә­не техникалық шарттарға» сәйкес барлық пайдаланылған мұ­най өнімдері 3 топқа бөлінеді: пайдаланылған мотор майлары, пай­даланылған индустриялық майлар, пайдаланылған мұнай өнімдерінің қоспасы.

Пайдаланылған мотор майларын әр түрлі тәсілдермен жаңғыртады. Соңғы кезде майды жаңғырту үшін төмендегі тех­но­логиялық процестер қолданылып жүр:

физикалық процесс – тұндыру, сүзу, отын фракцияларын айдау, үйірткілеу, сумен шаю, ваккумдық айдау және т.б.;

физика-химиялық процесс – белсенді заттармен ластарды ірілендіру, ағартқыш топырақтармен тазарту, пропанмен, фенолмен, фурфуролмен талғамды тазарту т.б.;

химиялық процесс – күкіртқышқылды, сілтілі, сутектен­діру.

Мұнай өндірісінің Бүкіләлемдік ғылыми зерттеу инсти­туты пайдаланған майды жаңғыртудың төмендегі технология­лық процесін пайдалануға ұсынды: бензин ерітіндісінде майды ірілендіріп, ортадан тепкіш айырғыш арқылы лас заттар мен су­ды айырады, бензинді, суды, отын фракцияларын шығарып, дис­тиллят фракцияларды және айдаудан қалған қалдықтарды алу үшін майды вакуумдық айдаудан өткізеді. Гидротазартудан кей­ін дистиллят фракциялардан майлардың дистиллятты компо­нент­терін алады, ал айдаудан қалған қалдықтардан про­панмен және гидротазартудан кейін қалған компоненттерін алады.

Бұл алынған дистиллятты және қалдық компоненттер өздерінің негізгі физика-химиялық қасиеттері бойынша тауарлы майлардан кем түспейді. Бұларды тауарлы мотор майларын алу үшін қолдануға болады.

5.11. Қозғалтқыш майларының түрлері

1974 жылғы 1 қаңтардан бастап барлық іштен жану қоз­ғалтқыштарына арналған (авиациялықтан басқа) МССТ 17479-72 «Мотор майлары. Жіктеме» стандарты әрекетке енді. Осы стандартқа сәйкес майлар тұтқырлығы мен пайдалану сапала­рына байланысты сыныптар мен топтарға бөлінген. Майлардың топтары мен оларды қолдану саласы 9-кестеде келтірілген.

9-кесте. Майлардың топтары мен оларды қолдану саласы

Май топтары		Қолдану саласы
А		Жылдамдатылмаған карбюраторлы және дизельді қозғалтқыштар
Б	Б1	Аз жылдамдатылған карбюраторлы қозғалтқыштар
	Б2	Аз жылдамдатылған дизельді қозғалтқыштар
В	В1	Орташа жылдамдатылған карбюраторлы қозғалтқыштар
	В2	Орташа жылдамдатылған дизельді қозғалтқыштар
Г	Г1	Жоғары жылдамдатылған карбюраторлы қозғалтқыштар
	Г2	Жоғары жылдамдатылған дизельді қозғалтқыштар
Д		Жоғары жылдамдатылған ауыр жағдайда жұмыс істейтін дизельдер
Е		Аз айналымды майлау жүйесі лубрикаторлы түрдегі, күкірт саны 3,5% ауыр жағар маймен жұмыс істейтін дизельдер

Қазіргі қозғалтқыш майларының пайдалану қасиеттері не­гізгі майларға әр түрлі жоғары тиімді қоспаларды қосу арқылы қамтамасыз етіледі.

Қоспалар – күрделі органикалық немесе металл-органика­лық қосылыстар.

Майлау материалдарын қолдану саласы мен жұмыс жағ­дайы­на байланысты қоспалар концентрациясы жүздеген бөл­шек­терден ондаған пайызға дейін болады. Кейбір майларға, мы­салы, мотор, гидравликалық майларға 4-6 қоспадан тұратын ком­позициялар қосады. Қоспалардың тиімділігі жоғары болып, майда толық еруі тиіс, кез келген температурада ұзақ уақыт сақ­таған кезде шөгінді түспеуі керек, суда ерімей, майдың физика-химиялық көрсеткіштерінің қасиеттерін төмендетпеуі керек.

«А» тобына жататын майларда аздаған мөлшерде тотық­тырмайтын және мүжілдірмейтін қоспалар бар. Тасымалдағыш машиналардың қозғалтқыштарында ондай қоспаларды қолдан­байды, оларды кейбір баяу жүретін су кемелерінің қозғалтқыш­тарында пайдаланады.

«Б» тобына жататын майларда аздаған (3-5%) мөлшерде жуатын, тотықтырмайтын және мүжілдірмейтін қоспалар бар. Оларды кейбір карбюраторлы автомобиль қозғалтқыштарында қолданады.

“В” тобына жататын майларды қазіргі кездегі автотрак­тор қозғалтқыштарында көп қолданады. Олардың құрамында 4-7% аралығында жуатын, тотықтырмайтын, мүжілдірмейтін және көбіктенуге қарсы қоспалар бар.

«Г» тобына жататын майлар меншікті қысымы мен жыл­дам­дығы үлкен, үйкеліс жұбында жұмыс істеуге арналған. Бұл топ­та да «В» тобындағы майдағы қоспалар жинағын қолданады, бірақ олардың мөлшері көп (7-12%).

«Д» және «Е» топтарына жататын майлар қолдану жағ­дайы өте ауыр қозғалтқыштарға арналған. Оларда қоспалар мөл­шері 18-25%-ға жетеді. Бұл топтағы майлар жоғары оксидтілер қатарына жатады.

Жоғарыда (9-кесте) айтылған негізгі алты топтағы майды 7 тұтқырлық қатарына тізеді. Одан басқа қоюланған майларды белгілеу мақсатында қосымша 4 тұтқырлық қатары бар. Олар­дың бөлімінде негізгі тұтқырлық сыныбы жазылады, ал алы­мын­да шартты сыныбы «з» индексімен көрсетіледі («з» -қоюланған). Әр топқа жататын мотор майын тұтқырлық тізбе­гі­не, қолдану қасиетіне және климат жағдайына қарай таңба­лайды (10- кесте).

Майлардың шартты белгілерінің мағыналарының шешуі төмендегідей.

«М» әрпі – майдың моторға арналғандығын көрсетеді, одан кейінгі 6, 8, 10, 12, 14, 16, 20 сандары 100⁰С тем­пература­да­ғы майдың тұтқырлығын көрсетеді, А, Б, В, Г, Д, Е әріптері жыл­дамдату дәрежесіне қарай қандай қозғалтқышқа арнал­ғанын анықтайды. Б, В, Г әріптеріндегі «1» индексі карбю­ратор, «2» индексі дизельді қозғалтқыштарға арналғандығын көрсете­ді. Егер май таңбасында әріптен кейін индексі болмаса, ондай май­лар карбюраторлы да, дизельді де қозғалтқыштарда пайда­ланылады, мысалы М10Г.

«Д», «Е» тобындағы майлар тек дизельді қозғалтқыштарға ар­налған. Жаңаша бірыңғай стандарт бойынша топтастырумен қа­тар техникалық шарттарда май көрсеткіштерін ескіше таңба­лау да кездеседі. Ол бойынша көрсеткішке майды дайындау тә­сілі, құрамында қоспа бар-жоғы т.б. мәлімет берілетін. Ескіше таң­ба­лағанда «А» әрпі автомобиль, «Д» әрпі дизельді қозғалт­қыштарға арналған май, «К» (қышқылды) және «С» (селективті) әріптері тазарту тәсілін, одан кейінгі сан майдың тұтқырлығын (100⁰С-да сСт өлшемімен), «з» әрпі қоюлатқыш қоспаның, кіші «п» әрпі жалпы қоспаның барлығын көрсетеді.