- •Жалпы бөлім
- •Қазіргі кездегі халықаралық құқықтың түсінігі. Жоспары:
- •1 Қазіргі жаңа кезеңде халықаралық қарым-қатынастың негізгі сипаты.
- •Халықаралық құқық- құқтың айырқша жүйесі ретінде.
- •3. Халықаралық құқықтың қазіргі жаңа кезеңдегі атқаратын қызметі.
- •4. Кодификация және халықаралық құқықтың қарқынды өркендеуі.
- •5. Халықаралық көпшілік және халықаралық жеке құқық
- •2. Халықаралық құқықтың және халықаралық құқық ғылымының даму тарихы.
- •Халықаралық құқықтың қалыптасуы және оның тарихи кезеңдері.
- •Ежелгі дүниенің халықаралық құқығы.
- •Орта ғасырдың және жаңа ғасырдың халықаралық құқық және халықаралық құқықтық көзқарастары.
- •Қазіргі заманның халықаралық құқығы.
- •3. Халықаралық құқықтың қайнар көздері мен жүйесі
- •1. Халықаралық құқықтың нормалары.
- •2. Халықаралық құқықтың жүйесі.
- •3. Халықаралық құқық қайнар көздерінің негізгі түрлері.
- •4. Халықаралық құқықтың көмекші қайнар көздері.
- •4. Қазіргі замандағы халықаралық құқықтың негізгі қағидалары.
- •Халықаралық құқықтың негізгі қағидаларының ұғымы мен жіктелуі.
- •Халықаралық құқықтың негізгі қағидалары.
- •Күш қолданбау қағидасы.
- •Шекара беріктігі қағидасы.
- •Мемлекеттердің территориялық тұтастық қағидасы
- •Халықаралық дауларды бейбіт жол мен шешу қағидасы
- •Халықтардың тең құқықтығы мен өз-өзін анықтау қағидасы.
- •Адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу қағидасы
- •6. Халықаралық құқық субьектісі.
- •3.Мемлекеттер сабақтастығы
- •Осындай жағдайларда Халықаралық Құқықтың рөлі
- •7. Халықаралық шарттар құқығы.
- •Халықаралық ұйымдар құқығы.
- •2. Халықаралық ұйымдардың түсінігі мен құқықтық табиғаты.
- •3. Халықаралық ұйымдардың даму тарихы.
- •9. Қазақстан -бұҰның мүшесі. Бұұ ның реформалау мәселесі. Жоспары:
- •11. Халықаралық құқықтық жауапкершілік.
- •Халықаралық ұйымдардың халықаралық құқықтық жауапкершілігі.
- •13. Дипломатиялық және консулдық құқық
- •Қазіргі таңда дипломатиялық және консулдық құқық, жүйелеу және прогрессивті даму тұрғысынан алғанда, халықаралық құқықтың бір ретке келтірілген саласы болып табылады.
- •Дипломатиялық құқықтың түсінігі
- •Дипломатиялық корпус
- •Консулды тағайындау мен қайта шақырудың тәртібі
- •14. Халықаралық экономикалық құқық
- •Халықаралық экономикалық құқықтың түсінігі және субьектілері.
- •2. Халықаралық экономикалық құқықтың қайнар көздері.
- •3.Халықаралық экономикалық құқық қағидалары.
- •4.Халықаралық экономикалық қатынастардың жекелеген салаларындағы қауымдастықты халықаралық-құқықтық реттеу.
- •5.Аймақтық экономикалық қауымдастықты халықаралық-құқықтық реттеу.
- •6. Қазақстан Республикасының экономикалық органдары.
- •Қылмыстылықпен күресудегі мемлекеттердің ынтымақтасуы
- •Қылмыстылықпен күресудегі мемлекеттердің ынтымақтастығының салалары.
- •16. Территориялар және басқа кеңістіктер.
- •Халықаралық өзендер.
- •Антарктаркиканың халықаралық режимі.
- •Ұсынылған әдебиеттер:
- •17.Халықаралық әуе құқығы Жоспары:
- •2. Халықаралық әуе құқығының негізгі қағидалары
- •3. Мемлекеттік аумақта ұшу ережелері
- •5.Халықаралық әуе хабандандырылуның құқықтық реттеу
- •6.Әуе кемелерінің құқықтық мәртебесі.
- •6.Халықаралық әуе құқығындағы жауапкершілік.
- •7.Икао Азаматтық авиация бойынша халықаралық ұйым
- •Континентальдық шельф
- •Халықаралық бұғаздар
- •2. Халықаралық теңіз құқығының қайнар көздері мен қағидалары
- •3. Теңіз кеңістіктерінің кұқықтық режимі
- •1) Ішкі теңіз сулары
- •2) Аумақтық теңіз
- •4) Іргелес зона
- •5) Континентальдық шельф
- •8) Халықаралық бұғаздар
- •9) Архипелагтік сулар.
- •10) Теңіз каналдарының құқықтық статусы
- •19. Халықаралық ғарыш құқығы Жоспар
- •20. Халықаралық экологиялық құқық
- •21. Халықаралық қауіпсіздікті нығайтудағы Қазақстанның атқаратын рөлі
- •Ұсынылатын әдебиеттер:
- •Бұл дәріс халықаралық даулардың негізінде экономикалық, әлеуметтік-саяси, идеологиялық, әскери және халықаралық-құқықтық факторлар жатқандығын ескере отырып жазылған.
- •Тікелей келіссөздер мен кеңес беру халықаралық келіспеушіліктерді шешудің негізгі жолдары ретінде.
- •Халықаралық бітімгершілік процедурасы. Игі қызметтер, татуластырушылық, тергеу және келісім комиссиялары.
- •Халықаралық аралық соттар (арбитраж).
3. Халықаралық құқықтың қайнар көздері мен жүйесі
1. Халықаралық құқықтың нормалары.
2. Халықаралық құқықтың жүйесі.
3. Халықаралық құқықтың қайнар көздерінің негізгі түрлері.
1. Халықаралық құқықтың нормалары.
Құқық нормасы жалпы субъектілер тәртібінің, норманың реттеуші әсері шеңберінде қамтылатын барлық субъектілеріне қатысты ортақ міндетті тәртібінің стандарты. Жоғарыда келтірілген анықтама ішкімемлекеттік құқыққа тән, дегенмен мұндағы "құқық" деп, ортақ міндеттілік сипатындағы дұрыс заңдардың нормалары жайлы айтылса керек. " Халықаралық құқықтың нормасы" түсінігінің "жалпы құқық нормасы" түсінігінен біршама айырмашылығы бар. Олардың айырмашылығы мынада, яғни халықаралық құқықтық қатынастардың негізгі реттеу тәсілі болып- екі-жақтың келісімге келуі (консенсус) танылады. Осыған сай, халықаралық құқықтың негізгі қайнар көзі екі жақтың келісімін бекітетін акт болып табылады яғни халықаралық шарт. Сонымен, халықаралық шарттың нормалары бүкіл халықаралық жариялық құқықтың нормативтік механизмінің едәуір үлкен бөлігін құрайды. Соған сәйкес халықаралық шарттың нормалары ретінде көрсетілген "халықаралық құқықтың нормасы" түсінігінің сол бір бөлігіндегі тәртіп ережесінің ортақ міндеттілігі жайлы айтылуы мүмкін емес-ті. Әрине халықаралық нормаларының құрылуы, халықаралық шарттың негізінде ғана жүрмей, сондай-ақ халықаралық құқықтық әдет-ғұрыптардан, халықаралық құқықтың негізгі қағидаларынан (jus cogens нормалары), құқықтың ортақ қағидаларынан т.б. шығып қалыптасады1.
Аталған нормалар (яғни мұндағы халықаралық құқықты әдет ғұрыптар мен халықаралық құқықтың ортақ қағидалары
негізінде қалыптасатын нормалар) халықаралық құқықтың барлық субъектілеріне қатысты ортақ міндетті реттеуші әсеріне ие.
Осы арада jus cogens нормалары түсінігінің мазмұнын айта кету қажет2. Бұл нормалар ретінде негізгілері, халықаралық құқықтағы бастапқы тамырын реттеуші нормалары түсіндіріледі. 1969 жылғы Халықаралық шарттар құқығы жайлы Вена Конвенциясына сәйкес, (53 бап) jus cogens нормасы, мемлекеттердің халықаралық қауымдастығымен жалпы қабылданатын және мойындалатын да норма ретінде анықталады. Бұдан ауытқуына жол берілмейді де оның өзгеруі тек халықаралық құқықтың дәл осындай сипатындағы келесі нормамен ғана жүзеге асуы мүмкін. Бұл түсініктің халықаралық құқықтық тәжірибеге келуі, доктриналық қайнар көздерінен басталады (яғни ғалымдармен шығарылған). Бүгінгі таңда оның халықаралық жариялық құқық ғылымында жалпыға танылған болып саналады. Алайда бұл нормалар мемлекеттердің, олардың мазмұны мен заңды күшіне орай, еркісімен санасу жолымен де қалыптасады. Бұл нормалардың жалпы халықаралық құқықтық нормаларынан айырмашылығы оларда бекітілген тәртіп ережелерінің едәуір жоғарғы маңыздылығының дәрежесі болып табылады. Нормалардың бұл өзі, халықаралық құқық қайнар көздерін объективтілеудің дербес, заңды бір формасы ретінде алөа жылжымайды. Олар әдеттегідей халықаралық шарттарда негізделеді3. Соған қарамастан, халықаралық құқықтың өзге нормалардың айырмашылығынан келтірілген ең маңызды ізі jus cogens нормаларының ең жоғарғы заңды күші болып табылады. Мысалға мемлекеттер өз еркілерінің автономия қағидасына негізделе отырып, өздерінің келісімдерінде (мысалы екі-жақты келісімдерінде) сан алуан нормалары мен өз тәртіптерінің құқықтары мен міндеттемелерінің нұсқауларын және т.б. бекіте алады. Алайда олардың халықаралық құқықтың императивті нормаларына (jus cogens) қайшы келген жағдайында жоғарыдағы шартты ережелер өте шамалы ғана болып есептеледі. Біздің пікірімізше, jus cogens нормаларының тән бір мысалы олар халықаралық жариялық құқықтың қағида нормалары болып табылады4: күш қолданбау және күшпен қатер тәндірмеу, агрессияға тыйым салу, дауларды бейбіт жолмен шешу, мемлекеттердің егемендігін құрметтеу мен олардың, бір бірінің ішкі қызметтеріне араласпау, адам құқығын қорғау және т.б. Дегенмен қазіргі халықаралық құқықтағы сондай секілді нормалардың жоқ екендігін айтуға болады. Екінші жағынаан алып қарағанда, сондай тізімді қалыптастыру бізге мүмкін еместігі айқын көрінеді, дегенмен халықаралық қатынастардың тарихи аспектісіндегі даму динамикасы өмірдегі стандарттардың әрқашанда жаңартылып отыруын, оның өзгерілуін, толықтырылуын т.б. талап етеді.
Халықаралық құқық нормаларын топтастыру.
Халықаралық құқық нормаларын, жалпы құқық нормалары секілді түрлі себептерге орай топтастыруға болады. Біздің ойымызша ең өзектілері болып мыналар табылады5: 1. Реттеуші ықпалының мазмұны бойынша: - реттестіруші нормалар, осыған сай қатынастардың қатысушыларының құқықтары мен міндеттерін, тәртіп ережелерін бекітетін нормалар. - қорғаушы нормалар, нақты жағдайларға қатысты алдын ала қарастырушы заңды жауапкершіліктің шаралары, яғни мұндағы халықаралық құқықтық сипатындағы жауапкершіліктер. Көп жағдайларда, екі түрі бірдей нормаларында жинақталады, алайда сирек кездеседі. 2. Реттеуші ықпалының сипаты бойынша: - императивті-абсолюттік, анықталған тәртіптің апелляциясыз қалыптасқан моделі бар нормалар,(көбінесе оны орындамағандығы үшін санкциясы бар нормалар). - диспозитивті нормамен көрсетілетін, тәртіп моделін таңдап алу мүмкіндігін ұсынатын нормалар. 3. Осы шеңбердегі халықаралық құқық нормасының реттеуші ықпалының жүзеге асырылатын уақыт мөлшеріне байланысты: - тұрақты күші бар,( мысалы мерзімсіз сипатының нормалары). - уақытша күші бар, сонымен қоса ғзінің заңды күшін мерзімді растайтынын талап етуші нормалар. 4. Императивті сипаттағы нормалардың, мына түрлерге бөлінуін тағы бір атап көрсету қажет, яғни олар: - қарапайым императивті нормалар; - jus cogens императивті нормалар, бұлардың түсінігі жоғарыда айтылған болатын. Жалпы былайша көрсетуге болады, яғни қандай да бір объектіні топтастырудың өзі (мұнда халықаралық құқық нормаларын топтастыру жағдайы айтылады) шартты болса керек, үлгілік, тәлімдік сипатын ұстанады. Сондықтан да айтатынымыз сөзсіз, жоғарыда аталөан түрлердің шеңберінде әртүрлі элементтерді біріктіретін нормалардың болуының өзі де ықтимал.