1) Ішкі теңіз сулары

Ішкі теңіз сулары теңіз жағалауы бар кез-келген мемлекет аумағының құрамдас бөлігі болып табылады. Халықаралық құқыққа сәйкес, ішкі теңіз сулардың түсінігіне аумақтық теңіздің енін есептеуге алынған, мемлекеттер жағасында және түзу негізгі сызықтармен орналасқан сулар жатады. Сонымен қатар ішкі теңіз суларына: а) теңіз порттарының акваториялары; б) барлық жағалаулары және екі жағасы басқа теңізбен (немесе мұхитпен) қосылған бір мемлекетке жататын теңіздер; (мысалы Ақ теңіз); в) теңіздің кішкене шығанақтары, кірмелері, фиордтар, лимандар мен шығанақтар, ені 24 теңіз милінен аспайтын бір мемлекетке жататын жағалар, олай болмаған жағдайда шығанақтың ішкі ұзындығы 24 мильдік сызығы. Бұл ереже теңіздің Кішкене шығанақтарына, кірмелерге және лимандарға қолданылады; г) тарихи негізі бойынша ішкі теңізге жататын сулар. Оған, мысалы Қытай өзінің тарихи суы ретінде Бохай шығанағын есептейді, алайда оның кіріп тұрған ені шамамен 56 теңіз милі. Ұлы Петр шығанағын (кірер ені 102 теңіз миль) Қиыр Шығыста Ресейдің тарихи суы ретінде санайды.

Ішкі теңіз суларының құқықтық түсінігіне, олардың құрамына қатыссыз, олардың құқықтық мәртебесінің анықтамасы кіреді. Ішкі теңіз суларының құқықтық мәртебесі олардың үстінен толық егемендікті жүзеге асыратын жағадағы мемлекеттің заңымен бекітіледі. Сонымен бірге, мемлекеттердің ішкі суларға егемендігі құрлыққа егемендіктерімен бірдей емес. Жарым-жартылай бұл режим халықаралық құқықпен реттелінеді.

Сонымен, 8-баптың 2-тармағында (1982ж. БҰҰ-ның Конвенциясы) “Аудандардың ішкі суларының қосуға әкелетін жүзу негізгі сызықтарды бекіту, осы Конвенцияда қарастырылған мұндай суларда бейбітшілік өту құқығы қолданылады”. Демек, мұндай суларда жағадағы мемлекет шетел кемелерінің бейбітшілік өтуге қатысты халықаралық құқық нормаларына көңіл қоюға міндетті.

Ішкі теңіз суларында кеме қатынасы және балық аулау жағадағы мемлекеттің заңдар мен ережелерімен реттеледі. Мұндай суларда арнайы рұқсатсыз кәсіптің кез-келгенімен айналысуына тиім салынады.

Жағадағы мемлекет өзінің порттарын жариялай отырып, олай болса, соған сәйкес шетел кемелері кіруге арналаған ішкі теңіз суларының аудандарын өзінің қарауы бойынша қауіпсіздік мүдделерге және басқа да мақсаттарда шетел кемелері кіруге арналған суларды және порттарды кез-келген уақытта жаба алады. Егер порт шетел кемелеріне ашық деп жарияланса, онда кемелердің туы қандай болса да дискриминацияға жол берілмеуге тиіс.

Шетел кемелері ашық порттарға жағадағы мемлекетпен шығарылған ережелерге сай кіре алады.

Ашық порттарда келіп-кету үшін жағадағы мемлекет билігінен кіруге рұқсат алуы талап етілмейді. Немесе бұл жөнінде оларға ескертуді бағыттамайды.

Ашық деп жарияланбаған теңіз порттарына шетел кемелерінің кіруіне тек жағадағы мемлекетпен бекітілген тәртіппен, билік органдарының рұқсатымен жол беріледі.

Жалпы ереже бойынша, қалыптасқан халықаралық тәжірбиеге сәйкес жағалаудағы мемлекет өзінің ішкі тәртібіне жататын істер бойынша өз заңдылығын шет мемлекеттің кемесінде жүзеге асыра алмайды, соның ішінде азаматтық және еңбек дауларында, егер кемедегі жағдай порттың тыныштығына қауіп төндірмесе жүзеге асыра алмайды.

Мұндай тәжірбие сауда кеме қатынасы мәселелері туралы көптеген екіжақты келісім шарттарда, өз көрінісін тапты. Сонымен бірге бірқатар екіжақты келісімдерге сәйкес әкімшілік және сот биліктеріне, келісім-шарттарда нақты көрсетілген жағдайлардан басқасына араласуға болмайды, нақтысы мына жағдайлар: а) егер араласуға қатысты консулдың келісімі немесе өтініші бар болса; б) егер құқық бұзушылық немесе оның салдары аймақтың немесе порттың немесе қоғамдық қауіпсіздіктің тәртібін және тыныштығын қозғауға қатысты болса; в) егер істе экипаж құрамына кірмейтін адам араласпаған болса.

Егемендік қағидасына сәйкес, жағалаудағы мемлекет өзінің азаматтық заң араласуын шетел сауда кемесіне қатысты немесе онда орналасқан меншікке немесе мәмілеге және портта жасалған басқа да әрекеттерге қатысты жүзеге асыруға құқылы. Алайда, бұл жағдайда теңіз кемелерін шартты мемлекеттік территория деп есептеу қабылданғанын ескеру қажет.

Экипаж мүшелеріне және кез келген мемлекеттің портына келген шет мемлекеттің кемесінде болған адамдарға қатысты қылмыстық істерді қарау жағалаудағы мемлекеттің сот мекемесінің құзіретіне кіреді.

Бірақ көп жағдайда жағалаудағы мемлекет биліктері шет сауда кемелері моряктарына қатысты қылмыстық іс жүргізуді егер кеме бортында жасалған құқық бұзушылық ауыр сипатта болмаса, яғни жағалаудағы мемлекеттің азаматтарының мүдделеріне нұқсан келтірмесе, қоғамдық тыныштықты бұзбаса, не болмаса бұл мемлекеттің қоғамдық тәртібіне немесе оның қауіпсіздігін бұзбаса, кеме экипаж құрамына кірмейтін адамдардың мүдделеріне нұқсан келтірмесе, сонымен бірге есірткі саудасына қатысты болмаса жүзеге асырудан бас тартады. Алайда, егер жағалаудағы мемлекеттің билігіне кеме бортында қылмыс жасалған мемлекеттің өкілетті өкілі өтініш жасаса, онда порттағы мемлекет жоғарыда көрсетілген жағдайларға қарамастан өзінің қылмыстық іс жүргізуін жүзеге асыруы мүмкін.

Халықаралық құқық және мемлекеттер тәжірбиесі әскери кемелер шет мемлекеттің портында болғанда қылмыстық және азаматтық іс жүргізуден иммунитетті пайдаланатынын қабылдады, шет әскери кемесі өз әрекеттерін халықаралық құқықпен реттей отырып, жағалаудағы мемлекеттің ережесі мен заңдарын мүлтіксіз сақтауы керек. Шет әскери кемесі жағалаудағы мемлекеттің заңдарын және ережесін сақтамаса және халықаралық құқық нормаларын орындамаса жағалаудағы мемлекеттің суларын және портты тастап кету талап етіледі.