Халықаралық ұйымдардың халықаралық құқықтық жауапкершілігі.

ХҚ-ң туынды субъектісі болып халықаралық ұйымдар сонымен қатар халықаралық жауапкершіліктегі құқықтық қарым-қаты-настарда бір жақ ретінде бола алады¹⁶. Халықаралық ұйымдардың халықаралықсубъектілігі жарым-жартылай болады. Халықаралық ұйымдар қызметтері мүмкіндігінің шегі олардың құрылтай құ-жаттарында: оның құрылуы туралы халықаралық келісім шартта, Жарғысында (егер ол қабылданған болса); бәрібір де өзінің заңи табиғаты бойынша халықаралық ұйымның Жарғысы оның халықаралық келісім шарты болып табылады, нақтырақ айтқанда халықаралық ұйымның құқықтары мен міндеттеріне арналған баптарында көрсеткен. Жалпы осы кезде сұрақ туындайды- ХҰ-ң осы шектен шығуға құқығы бар ма? Бұл жағдайға байланысты әртүрлі көзқарастар бар, бірақ біз үшін мұндай жағдай халықаралық жауапкершілікке байланысты жай-күйді өзгертеді ме? – деген сұрақ қажет. Бұл кезде қайшы жауап беру керек: халықаралық ұйым ХҚ нормаларын бұзғаны үшін оның құрыл-тай құжаттарындағы көрсетілген шегінде болсын немесе шегінен тыс болса да жасаған іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылады.

Жиі кездесетін басқа актуальды мәселе ол халықаралық ұйым органдарында істейтін тұлғалардың іс-әрекеттері болып табыла-ды. Бір әрекет немесе әрекетсіздік жасалған кезде осы жағдайда айтылған тұлға халықаралық ұйым органы ретінде, жоқ өз мемлекетінің органы ретінде немесе халықаралық ұйымның да, мемлекеттің де органы ретінде әрекет етті ме? – деген сұрақ туындайды. Сонымен қатар оның жасалған іс-әрекеті немесе әре-кетсіздігі үшін жауапкершілік мәселесі де шешіледі.

Шамалы басқаша жағдайынқарастырайық: ХҰ қаражат жағы-нан нашарлап кпедиторларына қарызын төлеуге шамасы келмеді. Осы кезде қатысушы мемлекеттер ХҰ-ң қарызыбойынша жауапкершілікке тартыла алады ма?¹⁷ Жоқ, себебі халықаралық құқықтың дербес субъектісі басқа бір халықаралық құқық субъектісінің қарызы үшін жауапкершілікке тартылмайды. Бірақ кей кезде егер қатысушы мемлекеттер ұйымның шегінде, бірақ ХҚ нормаларын бұзатын, өз пайдасын ойлап қасақана бір шешім қабылдайтын болса, ұйымның қарызына байланысты, онда ол мемлекет жауапкершілікке тартылады. Сонымен қатар ХҚ-та ұйымның мемлекет мүшелеріне байланысты жауапкершіліктері-нің мүмкіндіктері көрсетілген. Мысалға, 1972 жылы космостық объектілермен келтірілген зиян үшін халықаралық жауапкершілік туралы Конвенциясында объектінің ұшуын жүзеге асыратын ұйымның және мемлекет мүшелерінің жпуапкершілігі белгіленг-ген 6 ай ішінде келтірілген зиянды өтеу керек.

Соңында ХҰ-ң ХҚЖ-не байланысты қорытынды аспектіде мына бір мәселені қарастырайық: даусыз ХҰ-ң құқықтары ХҚ-ң

басқа бір субъектілерімен бұзылуы мүмкін. Бірақ осы жағдайда халықаралық ұйым талап етуші субъект ретінде бола алады ма? Бұл кезде жағымды жауап дұрыс болады. Мысал ретінде БҰҰ Халықаралық сотының шешімі¹⁸, бірақ ол шамалы күрделірек жағдай. Ол БҰҰ-ң жұмысшыларына келтірілген зиянға олардың қызмет бабының жүзеге асырылуына байланысты осы шешімде БҰҰ-ң жұмысшыларына келтірілген зиянына қарап талап етуіне құқығы бар. Осы жағдайларда ХҰ өз жұмысшыларының функ-ционалдық қорғауын (квазидипломатиялық) жүзеге асыруға құқығы бар. Жалпы осы мысал халықаралық ұйым халықара-лық жауапкершіліктің құқықтық қатынасында талап етуші субъект ретінде бола алатын қабілеттілігін көрсетеді.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Раскалей С.Б. Объективная ответственность в международном праве. Киев. 1985г.

2. Ушаков Ю.А. Основание международной ответственности. М.1983г.

3. Каламхарян Р.А. Юридические последствия правомерного поведения государства. М. 1987г.