3. Халықаралық ұйымдардың даму тарихы.

БҰҰ-ң алғашқы бейнесі ретіндегі Ұлттар Лигасының құқықтық табиғаты.

Халықаралық ұйымдарының белгілері Ежелгі Грецияда пайда бола бастады және онда қалалар мен қауымдастықтар одақтары – Пелопонестік және Афиндік симмахиялар болды. Бұл екі ежел-гі грек одақтарының арасындағы қатынастар жауластық сипатта болды және аяғы Пелопонес соғысымен аяқталып, нәтижесінде грек әлемінде Спарта гегемониясы орнықты. Афиндік симмахия таратылып жіберілді.

Халықаралық ұйымның басқа нысаны ретінде көне халықара-лық бірлестіктер – көне грециялық амфиктиондар тайпалар мен қалалардың ортақ қазынасы, соғыс жүргізу ережелері бар діни саяси одағы болды. Амфиктионияға нақты ішкі құрылым тән болған.

Мемлекетаралық ұйымдардың яғни қазіргі кездегі халықара-лық ұйымдардың бастауы кезігетін ұйымдардың құрылуына қа-жеттілік экономикалық және саяси себептермен түсіндіріледі. Бұл заңдылық байланыс халықаралық қатынастардың дамуының кезекті, кейінгі кезеңдерінен де көрінеді.

19 ғ-ғы халықаралық ұйымдардың қайсысын бірінші халықаралық ұйым ретінде есептеуге болатындығы жөнінде әр-түрлі көзқарастар бар. Мысалға, осындай халықаралық ұйымдар-дың алғашқыларының қатарына:

• 1815 ж құрылған Киелі Одақ.

• Рейн бойынша кемелер жүзуінің Орталық комиссиясы.

• Халықаралық өлшемдер мен салмақтар бюросы – 1875 ж

• Дүниежүзілік почталық Одақ - 1874 ж жатқызуға болады.

Жоғарыда аталып өткен белгілерінің бәрі бар алғашқы халықара-лық ұйымдар капитализм кезінде пайда болды. Құқықтық таби-ғаты бойынша бір әлеуметтік жүйеге жататын олар өздерінің практикалық қызметінде қатысушылардың егеменді теңдігі қағи-дасын сақтау мен жүзеге асырудан әлдеқайда алыс болды. Соны-мен қатар, көпшілік ұйымдардағы колониялар мен бағынышты территориялар жағдайы ашық дискриминациямен сипатталды.

Халықаралық қатынастар жүйесінде, сол кезде халықаралық ұйымдар негізінен халықаралық қарым-қатынастағы көмекші рөльге ие болды. Соған қарамастан олардың пайда болуы халық-аралық қатынастардың кеңеюі жолындағы елеулі кезең болып келді.

Қазіргі кездегі халықаралық қатынастарға тән белгілердің бірі – мемлекетаралық ұйымдардың тез дамуы мен ұлғаюы болып табылады. 20 ғ-ң басында саяси бағыттағы халықаралық ұйымдардың көптеген жоспарлары пайда бола бастайды және олардың мақсаты – соғысты болдырмау болды.

Бірінші дүниежузілік соғыс кезінде осындай жоспарлаудың жүзден астам турі құрылған еді. Осындай жоспарлаудың бір Ұлт-тар Лигасының негізін қалады, бірақ бұл мемлекеттер арасында бейбітшілікті сақтау мен қауіпсіздікті бірқалыпты дәрежеде ұстап тұру аясындағы саяси халықаралық өзара қарым-қатынастың эф-фективті құралы бола алмайды. Бірақ, Ұлттар Лигасын құрушы-лардың шынайы мақсаттары оның Жарғысының Преамбуласын-да жарияланғанымен мүлдем сәйкес болмайды. Ұлттар Лигасы-ның Жарғысының ақырғы варианты англо-американдық жоспар негізінде жасалды және үш империалистік державаның арасында келісілді. Олар: АҚШ, Англия, Франция болды. Париж Конфе-ренциясының қалған қатысушылары Жарғыны талқылаусыз қа-былдады.

1919 ж 28-сәуірінде қабылданған Ұлттар Лигасының Жарғысына 44 мемлекет қол қойды, соның ішінде 31 мемлекеті бірінші дүниежүзілік соғыста Антанта жағында болғандар еді. Бұл сандар халықаралық ұйымның класстық сипатына толық анықтама бе-ріп тұр. Бұл ұйымның алғашқы мүшесі – АҚШ болды. Бірақ, кейіннен американдықтар Ұлттар Лигасына кірмеді, себебі аме-рика Сенаты Версаль шартын ратификацияламады, олай болса Ұлттар Лигасының Жарғысын да қабылдамады. Мемлекеттердің екінші тобы – “шақырылғандар” болды. Олар бірінші дүниежүзі-лік соғыста нейтралитет саясатын ұстанған 13 мемлекет болды. Ұлттар Лигасының Жарғысына қол қойғандардың қатарында до-миниондар да болды, бұл Британ империясының құрамына кір-ген мемлекеттер Ұлттар Лигасының мүшесі болғанына өте мүд-делі ағылшын басқарушы топтарының күштеуінің нәтижесі еді.

Ұлттар Лигасы келесі негізгі органдардан тұрды:

• Жиналыс (Ассамблея) Бұл орган қыркүйекте өтетін сес-сиялар бойынша жұмыс істеді. Бұл орган өз құзыретіне кіретін барлық мәселелерді қарауға құқығы болды. Резо-люциялар, рекомендациялар жиналыспен бірауыздан қа-былданатын еді.

• Ұлттар Лигасының Кеңесі – тұрақты және уақытша ор-гандардан тұратын орган. Тұрақты органдарға - Ұлыбритания, Франция, Япония, Италия кейіннен Гер-мания 1934 ж жылдан бастап ССРО кірді.

• Секретариат - Ұлттық Лиганың атқарушы органы, оның аппаратының саны 600 адамға жуық болған.

• 1920 ж Сот органы құрылды – бұл халықаралық сот төре-лігінің тұрақты палатасы болды. Бұл халықаралық сот тө-релігінің Тұрақты Палатасының Статуты редакциялық тү-зетулер нәтижесінде БҰҰ-ң Халықаралық Сотының Ста-тутына айналды.

• Ұлттар Лигасының негізгі органдарының қатарына ха-лықаралық еңбек ұйымы кірді, ал БҰҰ-да бұл мамандандырылған мекеме болып табылады.

Ұлттар Лигасына құқықтық саралау жасай отырып, бұл ұйымның келесі жетіспеушіліктерін атап өтуге болады:

• Саяси шешімдерді шығарғанда бірауыздылық қағидасының қолданылуы. Бұл мынаны білдірді, яғни Ұлттар Лигасының кез-келген мүшесі дауласушы тараптарды қоспағанда вето құқығын қолдана алды, олай болса шешім қабылданбаған.

• Негізгі органдар – Жиналыс ( Ассамблея) мен Кеңестің арасында құзыреттері нақты реттелмеген

• Ұлттар Лигасының Жарғысында – агрессивті соғыстың жүргізілуіне нақты қарсылық болмаған.

• Ұлттар Лигасының Жарғысы басқа мемлекеттер алдында өз міндеттерін атқару үшін қажетті қарудың минимум мөлшеріне дейін азайту идеясын қолдаған.Толық және негізді қарусыздандыру тезисі халықаралық құқықта кейінірек қарастырылды

• Колониалдық жүйенің басқаруға мандат беру арқылы ле-гализациясы.

• ҰЛ-ң қызметінің негізінде бір бастау болды, ол – антисоветизм еді. ССРО бұл ұйымның толық мүшесі ре-тіндегі мәртебеге 15 жылдан кейін ие болды. Бірақ ҰЛ-на кіргенге дейін ССРО ҰЛ-ң бастамасымен өткізілген бір-неше конференцияларына қатысты. Мысалға, ССРО-ның қарусыздандыруға байланысты мәселелерді шешуге ар-налған бірнеше сессияларға қатысуы нәтижесінде толық, жалпылама және жылдам қарусыздандыру туралы, кон-венция жоспарларының құрылуына өз көмегін тигізді.

Ұлттық Лигасының 1931 жылы Солтүстік – Шығыс Қытайдағы (Манчжурия) жапондық агрессияға қарсы ешқандай тиімді әрекеттер жасай алмауы бұл халықаралық ұйымның авторитетін халықаралық аренада төмендетіп жіберді. Дәл осы кезеңде көптеген елдер ССРО-ң қатысуына мүдделі болды. 1933 ж ҰЛ қатарынан фашистік Германия мен милитаристік Жапония шығып кетті. ССРО-ны ҰЛ-на мүшелікке осы ұйымның 30 мү-ше мемлекеттерінің атынан шақыру жасалды. Сонымен, ССРО-ның шақырылу фактісі мемлекет авторитетінің өскендігінің көрі-нісі болып табылады. Мұндағы қысқа мерзімдік қызметі бары-сында ( 1939 жылы ССРО Финляндияға шабуылы фактісі бойынша мүшеліктен шығарылды) ССРО бар күшін осы ұйымның бейбітшіл күштері мен бейбітшілікті қорғайтын кол-лективті жүйесінің орталығына айналуына салды.

ҰЛ өзінің қызметі барысында бірде-бір маңызды дауды реттей алмады, нәтижесінде жаңа дүниежүзілік соғыстың алдын ала алмады. Сонымен, бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін құрылған бірінші халықаралық үкіметаралық ұйым тәжірибесі сәтсіздікпен аяқталды. ҰЛ-ң ұйымдық құқықтық, заңи механизмі жеткілікті түрде дамыған болмады және мүше мемле-кеттер арасында туындаған даулы мәселелерді тиімді шешілуіне халықаралық қатынастар дамуына бейбіт жолдар іздеуге мүмкіншілік бермеді.