Халықтардың тең құқықтығы мен өз-өзін анықтау қағидасы.

Осы қағиданың пайда болуы буржуазиялық революциялар кезеңіне жатады. Бірақ ол Бүкілевропалық халықаралық құқық комитетінде де өз тануын тапқан жоқ. Отаршылық жүйенің болуы және кейбір Европалық елдерде көпұлтты империялардың болуы осы қағидамен қатаң қарама-қацшылықта болды.

Екінші дүниежүзілік соғыста фашизмге қарсы ұлт-азаттық, демократиялық қозғалыстың өрбуі БҰҰ Жарғысына бұл қағиданың енуін қамтамасыз етті.

Берілген қағида 1960 ж. Отар елдер мен халықтарға тәуелсіздік беру туралы декларацияда, 1970 ж. Халықаралық қағидалары туралы декларациясында және адам құқықтары жөнінде пактінің 1- бабында өз дамуын тапқан.Осы актілерде қағиданың кең мазмұны берілді.

Қағиданың мазмұны:

1. Барлық халықтардың басқалардың араласпауысыз өзінің саяси деңгейін анықтауға және өз экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуын іс жүзіне асыруға құқықғы бар;

2. Барлық мемлекеттер осы құқықты құрметтеуге тиіс;

3. Барлық мемлекеттер халықтардың өзін-өзін анықтау құқығының іс жүзіне асырылуына көмектесу керек.

4. Барлық мемлекеттер халықтарды осы құқықтан кез келген заңсыз әрекеттерден бас тартуы тиіс;

5. Тәуелсіздік жолындағы күресте отар халықтар барлық керекті әдістерді қолдануға құқылы.

6. Халықтардың шет елге бағынуы рұқсат етілмейді.

Тең құқықтылық және өзін-өзі анықтау қағидасы халықтарды өз мемлекетін құруға міндеттемейді. Өйткені бұл қағида мемлекеттердің міндеті емес, құқығы. Ал міндет пен құқық арасында арасында, әрине, айырмашылық бар. Осы құқықтың іс жүзіне асырылуы де көп қырлы. Өзін-өзі анықтау мемлекеттердің саяси бірлігімен территориялық тұтастығына зиян тигізетін сепаратисттік позициялардан асырылмауы керек.

Басқа жатқан алғанда, егер халық өзін таныстыратын орган құрса, онда өзін-өзі анықтау процессіне сыртқы кедергі жасайтын барлық зорлық әрекеттер, мемлекеттердің егеменді теңдік және араласпау қағидаларының бұзылуы ретінде қаралады.

СССР-ң құлауынан кейін Қазақстан өзін-өзі анықтау құқығын пайдаланып, тәуелсіз, егеменді мемлекет құрды.

Адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу қағидасы

Бұл қағида БҰҰ Жарғысымен тіркелген. Ал адам құқығы термині, саяси-құқықтық терминалогияда ХҮІІ ғасырдың пайда болған және буржуазиялық төңкерістермен байланысты.

1948 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясы адам құқықтары туралы Жалпы Декларациясын қабылдады. Содан кейін БҰҰ аумағында адам құқықтары туралы халықаралық пактілердің дайындалуы басталды. Олар 1966 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясымен қабылданған.

Жеке қағида ретінде 1975 ж. СБСЕ қорытынды актісінде бекітілген.

Қағиданың нақты аспектілері бойынша бір қатар конвенциялар қабылданған. Адам құқықтары туралы актілер региналдық деңгейде де қабылданды.

Жалпы, халықаралық деңггейде адам құқықтарын құрметтеу жолында көп шаралар жасалынды. Бірақ үлкен маңыз алатын ұлттық деңгейде бұл шаралар аздау. Бірқатар елдерде адам құқықтары жөнінде нормалар конституциялық бекіткен. Бірақ бұл, осы ноамалардың іс жүзіне асырылып жатқанын көрсетпейді. Ол үшін бүкіл құқықтық жүйенің қайта құрылуы қажет. Мысалыға алсақ, АҚШ адам құқықтары туралы көптеген конвенцияларға қосылмаған.

Қазіргі кезде адам құқықтары тек мемлекеттердің ішкі істері емес. Осы аумақтағы халықаралық қадағалау араласпау қағидасына қарсы келеді.

Халықаралық құқықта адам құқықтарын құрметтеу қағидасының мазмұны:

1. Барлық мемлекеттер өз территориясындағы барлық адамдардың (тұлғалардың) негізгі құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге міндетті;

2. Тіл, дін, жан, расса белгілері бойынша қандайда бір дискриминацияларды мемлекеттер болдырмау керек;

3. Мемлекеттер жалпы адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге көмектесуге және осы мақсатқа жетуде ынтымақтасуға міндетті.

Адам құқықтарын барлық жерде құрметтеуден әлемдік өркениеттің келешегі тәуелді.

Қорытындылай келе, жоғарыда қаралған негізгі қағидалар қазіргі заман халықаралық құқықтың негізін қалайды.

Халықаралық құқықтың кез келген субьектісі осы қағидаларға қатаң бағыну керек, өйткені бұл халықаралық субьектісінің шарты және айырықша белгісі болып табылады.

1 Халыºаралыº º½ºыº д¸ст¾рлерi ж¸не º½ºыºты» жалпы принциптерi т¼менде ºарастырылады

2 ²½ºыº нормаларыны» б¼лiну т½р¹ысынан алг¹анда олар императивтiк ж¸не диспозитивтiк болып б¼лiнедi. Теорияда нормалар с¼зсiз jus cogens-ке, императивтiкке жатады.

3 Сондай-аº оларды» º½ºыºтыº жолдарыны» ºалыптасуын бiздi» естен шы¹армауымыз ж¼н

4 Халыºаралыº º½ºыº негiзгi принциптерiнi» барлы¹ы, шы¹у тегi бойынша jus cogens нормаларына жатады. Мысал ¾шiн: ¸рiптестiк принципi, осындай норма болып аныктала алмайды.

5 Cтудентердi» материалды жаºсы ºабылдау т½р¹ысынан

6 Нормалар жалпы т¸ртiптегiш ¸рекеттерге ие. Мысалы: халаºаралыº шарттарды» нормалары, ерекше б¼лiмiнi» барлыº тарауларында ыºтимал

7 Халыºаралыº º½ºыº, И.И. Лукашук, М., 1996.

8 Халыºаралыº º½ºыº, жауапты редакторлар: Ю.М.Колосов, В.И.Кузнецов, М., 1995.

9 Халыºаралыº шарттар¹а тек жазбаша т¾рде берiледi.

10 Мысал¹а, ²азаºстан Рспубликасыны» Президентiнi» жарлы¹ында «²азаºстан Республикасыны» халыºаралыº шарттарды» бекiтiлуi, орындалуы ж¸не денонсациясы»» (12.12.1995) туралы айтылады.

11 Дипломатиялыº ж¸не консулдыº º½ºыºта¹ы саºтал¹ан жалпы нормалар б½¹ан мысал бола алады. Мысалы: дипломатиялыº агенттердi» халыºаралыº º½ºыºта¹ы жалпы ºа¹идаларыны» аясында º½ºыº б½зушылыºты болдырмас ¾шiн жеке ºол с½ºпаушылыº ºа¹идасыны» жалпы º½ºыºтыº шектеулерi; “шекара¹а ºол с½ºпаушылыº” нормасы (шекараны» б¼лiнбеу ºа¹идасына ºарамастан) д¾ние ж¾зiлiк ºауымдастыºта¹ы барлыº мемлекеттерде арнайы шартты» болмауына ºарамастан ж¾зеге асады; Сонымен ºатар ¸дет-¹½рып нормалары халыºаралыº экономикалыº º½ºыººа ж¸не халыºаралыº º½ºыºты» басºа салаларына т¸н.

12 Субъективтiк критерия¹а ºара¹анда жалпы ºолданылуы (оны орнатºанда¹ы жа¹дай ºаралады) ереженi» за»ды мiндеттiлiгiн жалпы тануды» д¸лелдемесi ретiнде ºарастырылады.

13 Басºа с¼збен айтсаº ¸дет-¹½рыпты» ºалыптасуы»да белгiлi бiр ºатысатын мемлекеттер болады.

14 Халыºаралыº º½ºыº, жауапты редактор Г.И.Тункин, М., 1998, 66 – 67 бет.

15 Халыºаралыº º½ºыº, П.Н. Бирюков, М., 2000, 41 бет.

16 Халыºаралыº º½ºыº, П.Н. Бирюков, М., 2000, 41 бет.

17 Халыºаралыº º½ºыº, жауапты редактор Г.И.Тункин, М., 1998, 69 – 70 бет.

18 Жал¹ыз ерекшелiк болып Еуропалыº одаº органдарыны» аныºталаты» актiлер т¾рлерi м¾ше бол¹ан мемлекеттердi» мiндеттi iс ¸рекеттерiне ие.

19 Халыºаралыº º½ºыº, жауапты редактор Г.И.Тункин, М., 1998, 70 бет.

20 Халыºаралыº º½ºыº, жауапты редактор Г.И.Тункин, М., 1998, 71 бет.

1

¹²ысым мен диктатсыз iрi ынтымаºтастыº ¾шiн. Н.°. Назарбаев Каз.правда 1998ж. 4 желтоºсан.

2 Халыºаралыº º½жаттар жина¹ы. А-1998. 1том, 54,60,65,82 беттер.

3 Халыºаралыº º½жаттар жиынты¹ы. А.1998,1-2 томдар; А-1999ж 3 том.

4ысым мен диктатсыз ірі ынтымақтастық үшін. Н.Ә. Назарбаев Каз.правда 1998ж. 4 желтоқсан.

² Халықаралық құжаттар жинағы. А-1998. 1том, 54,60,65,82 беттер.

³ Халықаралық құжаттар жиынтығы. А.1998,1-2 томдар; А-1999ж 3 том.

⁴ Халықаралық құжаттар жинағы. А. 1998 ж. 1-том.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Действующее международное право. В трех томах.-т.1.-М.,1996.-разд.3.

2. Курс международного права. В семи томах: -т.2.-М.,1989.

3. Во имя мира. Международно-правовые проблемы европейской безопастности.-М.,1977.

4. Браташвили Д.И. Принцип суверенного равенства государств в международном праве.-М.,1978.

5. Клименко Б.М. , Ушаков Н.А. нерушимость границ - условие международного мира.-М.,1975.

6. Левин Д.Б. Принцип мирного разрешения международных споров.-М.,1977.

7. Межинский В.И. Неприминение силы в международных отношениях.-М.,1976.

8. Назарбаев Н.А. За глобальное партнерство без диктата и давления.-Казахстанская правда. 1999, 4 декабря.

9. Сборник документов по международному праву.-Алматы, 1998. Т.1, раздел1; т.п, раздел 18.