4.2. Электрлік тартым машиналары.

Қуаттылық берілісі кезінде дизелден доңғалақтар жұбына: генераторлар, электрлік қозғалтқыштар, электр қуатының бір түрден басқа түрге ауысатын электрлік машиналар тартымды аталады. Тартымды электрлік машиналардың құрылымындағы қолдану жағдайын есепке алу керек: габарит бойынша қатаң шектеулік, теміржол сапары кезіндегі динамикалық ықпалдар, су, қар, және т.б. ластайтын ықпалдардың пайдалануы. Тепловоздың пайдалану қажеттілігі қозғалыстың нөлден жоғарыға дейін қашықтығынан шығатын өзгеруіндегі кең диапазонды, немесе қоректік, тартымды электрлік машиналардың тоқ пен күшін анықтайды.

Тартымды электрлік машинаның жұмыс барысында өзекше зәкірдің секцияланған орамы мен үйегі қызады. Машинаның осы элементтері қызу температурасының изоляциялық материалдардың қасиеттерімен шектеледі, ыстықтың ұзақ ықпалынан оның ескеруіне әкеледі. Изоляцияның ескеруі электр машинасының қатардан шығуының бір себебі. Изоляциядағы температураны сақтап қалудың ең басты себептерінің бірі желдеткіш жылуынан шығатын өтпебөліктер болып табылады. Желдеткіштің орнатылу жерінен және оның жетегінен желдеткіштің екі жүйесі өзгешеленеді: мәжбүрлі (көмекші жетектен желдеткіштің айналуы) және өзжелдеткіш (машинаның өзінен желдеткіштің айналуы).

Тартымды элетр қозғалтқыштарының сууы үшін мәжбүрлі желдеткіш қолданылады, себебі үлкен жүктемелер, демек үлкен электрлік жоғалтулар ауыр көтерілістің қозғалысынан пайда болады, осы жерде өзжелдеткіш өзінің әрекет принциптерінен сууға жарамсыз.

Тартымды генераторлар, тартымды электрлік қозғалтқыштары қоректенуінің дизел механикалық қуатының элекртлікке ауысуынан басқа, тартымды генератор қорзғалтқыштарының жұмысы барысында дизелді іске қосуы үшін пайдаланылады.

Электрқозғалтқыш күшінің мөлшері (эқк) Е, генератормен индукцияланады, магнит өрісіне Ф тікелей пропорционалды, басты үйектерге қатысты, зәкірдің п айналуы

Е- сфп,

С-тұрақты коэффициент, генератордың басқа да тұрақты мөлшері мен зәкірдің секцияланған орамдарын есепке алады. Осыдан, генераторды эқк мөлшерін және зажимның бар күшін салуды екі түрлі жағдаймен өзгертуге болады: магниттік үйектің өзгеруі және зәкірдің айналуы.

Тартымды генератордан берілетін қуаттылық, зәкір айналымы мен қозудан берілетін қуаттылықтан үнемі аз (қуаттың ішкі шығынына орай айгөлектегі үйкелу, қылшақты коллектордан үйкелу), зәкірдің секцияланған орамдарының сымда қызып кетуі мен орамдардың қозуы, магниттік шығындар және т.б.

Секцияланған орамдар үйегінен генератордың қозуы үшін қозу тоғы жіберіледі. Тепловоздарда, ереже сияқты, тәуелсіз қозулы генераторлар пайдаланылады. Тартымды генераторлардың ең маңызды мінездемелерінің бірі: оның сыртқы мінездемесі, яғни зәкірдің айналымы кезінде тоқ жүктемесінен күш салудың тәуелдігі және берілген тоқтың қозуы.

Тепловоздың тартымды генераторының белгілеуі-дизелдің номиналдық қуаттылығының пайдалануы. Генератордан шығатын қуаттылық- бұл генератор жүктеме тоғының шешіміне кернеуі шығарма. Тепловоз қозғалысы пойызбен көтеріліс кезінде пойыздың қашықтығы азаяды, еңіс кезінде-көбейеді. Қозғалыс қашықтығының өзгеруі тартымды генератордың жұмыс уақытының өзгеруіне және тоқпен сәйкес, генератордан тартымды электрқозғалтқыштың пайдалуына әкеледі. Демек, тоқты өзгертуде тартымды генератордың қуаттылығын үнемі ұстап тұруы үшін генератордың кернеуін өзгерту керек, бірақ мұнда шектеулік бар. Генератордың кернеуі қозу жүйесінің магниттік қоюы және элекртлік машинаның бөлу мықтылығымен шектеулі. Генератордың тоғы коллектор және зәкірдің секцияланған орамдарының қатты қызуымен шектелген.

ГП 311 тартымды генератордың сыртқы сипаты 4.1. суретте берілген. Сипаттаманың ең басты бөлігі телім болып табылады, тартымды генератордың кернеуі генератордың тоғына өзгертіледі және оның қуаттылығы үнемі сақталады. Бұл қисық сызық гипербола деп аталады. Кернеу коммутаттық мәніне көтерілгеннен кейін, тоқтың азаюында кернеудің ары қарай өсуіне рұқсат етілмейді