2.3. Сурет. Д100 типті дизелдің цилиндрлік тобының сұлбалы сызбасы:

1 - ж.ж.қ. нүктесі; 2 - жоғары жылжымайтын нүкте; 3 - 6˚; 4 – жоғарғы поршень; 5 – енгізу әйнектері; 6 – бүркігіш; 7 – жану камерасы; 8 – шығару әйнектері; 9,10 – төменгі поршень; 11 - жоғары жылжымайтын нүкте; 12 - 6˚; 13 - төменгі жылжымайтын нүкте; 14 - өздектің озу бұрышы - 12˚.

Дизелдің жұмыс циклдары. Поршеннің қозғалысы кезеңді түрде ауысып отыратын процесстермен анықталады : 1. цилиндрге ауа енгізу, 2. ауа сығымдау, 3. цилиндрден пайдаланылған газды шығару. Осы тұрақты процесстер қозғалтқыштың жұмыстық циклы деп аталады, поршеннің әрбір қозғалысы такт деп аталады.

Бір дизелде жұмыс циклы иінді білктің бір айналымында , яғни, поршеннің екі жүрісінде, басқаларда екі айналымда - поршеннің төрт жүрісінде. Алғашқы дизелдер екі такттік, екінші дизелдер төрт такттік деп аталады.

Цилиндрлердегі жану өнімдерінің кеңейу тактісі поршеннің жұмыс жасау жүрісі деп аталады. Жұмыс қозғалысын жасау үшін екі такттік қозғалтқышта бір жұмыссыз бос жүріс болса, төрт тактілікте- үш жұмыссыз бос жүріс болады.

Төрт тактілі дизель. Бірінші такт- жұмыс цилиндріне ауа шығару қақпақшасын жауып ұстап, ену қақпақшасы арқылы ауа бүрку/2.4. сурет/.

Екінші такт- жұмыс цилиндрінде ауа сығымдау. Иінді біліктің әсерінен поршень жоғарғы жылжымайтын қалыптан сығымдалған ауа көлемін азайта отырып, төменгі жұмыссыз жағдайға ауысады. Бұл такті жүру барысында ауаны енгізуші және шығрушы қақпақшалар жабық тұрады. Поршень жоғары жағдайда тұрғанда тактіні яқтай отырып, ауа қысымын 2,94-4,9 МПа /30-50 кг/см/ көтереді және ауа температуасы дизельдің отынының жануына қажетті /62 С градусы/ 500-600 градусқа дейін көтеріледі.

Үшінші такт- газтәрізді жану өнімдерінің кеңейуі. Поршень жоғары нүктеге келе жатқанда сығымдалған қысымы 98 МПа дейін көтерілген отын порциясы цилиндрге бүріккішпен бүркіледі. Сығымдалған ауамен араласқан отын от алады. Отын жану процессінде температура 1500-1800 градусқа, газ қысымы 4,9-11,7 МПа дейін көтеріледі. Газ қысымы поршенді жану өнімінің кеңейуіне байланысты төменгі жұмыссыз нүктеге ауыстырады. Үшінші такт поршеннің жұмысшы жүрісі деп аталады, өйкені поршень пайдалы жұмыс жүргізеді. Бұл тактіде ауаны енгізіп, бүрку және шығару қақпақшалары жабық, газдардың температурасы мен қысымы кеңейу нәтижесінде түседі.

Төртінші такт- пайдаланылып болған газдарды жұмыс цилиндрінен шығару. Шығару қақпақшасы ашылғанда пайдаланылған газдар шығу жинақтағышына шығады. Поршень жоғары қарай қозғалғанда, ашық шығару каналы арқылы газдар келесі бүркілетін газға цилиндрді босатып шығады. Пайдаланылған газдың шығу процессі поршень жоғарғы жұмыссыз нүктеге көтерілгеннен біраз кейін аяқталады. Сондықтан, төрт тактілік дизелде циклдың ¾ мөлшеріндегі уақыты

қосалқы, көмекші процесстер- ауа бүрку, сығымдау, шығаруға кетеді.

Екі тактілі дизель. Екі такттік дизелде жұмыс циклы поршеннің екі жүрісімен орындалады : газдар кеңейіп от алғанда, поршень төменгі нүкте бағытында қозғалса, жоғарғы нүктеге бағдар алғанда ауа сығымдалады. Қалған екі процесске төрт тактілік дизелмен салыстырғанда жұмыс уақыты циклы әлдеқайда аз уақыт бөлінеді: