Рентген сәулесінің қасиеттері

1. Көзге көрінбейді, иісі, дәмі жоқ

2. Бағытын өзгертпей бір бағытта тарайды

3. Өтімтал

4. кейбір химиялық заттарды сәуле өткен кезде жарқыратады (мысалы, вольфрам тұздары, кадмий)

5. Пленканың жарық сезгіш бетін қарайтады

6. Денеден өту қасиеті әрқалай. Ол құрамындағы заттардың атомдық салмағына, заттың тығыздығына, қалыңдығына, сәуленің өтімдалдығына байланысты.

7. Иондатқыш қасиеті арқылы ағзаға биологиялық әсер береді.

Медициналық радиологияда барлық сәуле екі топқа бөлінеді: 1) иондатқыш және 2) иондатқыш емес.

Иондатқыш сәулелерге мыналар жатады:

• инфрақызыл (жылу) сәулесін абсалютті ноль темпиратурасынан жоғары денелер шығарады. Бұл сәуленің белсенді көзі адам ағзасы боп табылады. Инфрақызыл сәулесі электромагнитті сәулеге жатады. Толқынының ұзындығы бойынша жарық пен радиотолқындардың ортасындағы орынды алады;

• резонансты сәуле, тұрақты магнитті аймақта орналасқан объектінің (адам денесінің) жоғары жиіліктегі электромагнитті импульстің әсерінен пайда болады;

• ультрадыбыстық толқындар – серпімді ортада бөлшектердің толқын тәрізді жайылып тербеліс қозғалыстары. Тербеліс жиілігіне байланысты дыбыс инфпрадыбысқа – секундына 20 тербеліс (20 Гц), кәдімгі дыбыс –20 Гц - 20 кГц және ультрадыбысқа 20 кГц бөлінеді. Медициналық диагностикада ультрадыбыстың 0,8 – 15 Мгц аралығындағы жиілік қолданылады.

Иондатқыш сәулелердің жалпы қасиеті ол адам тінінің құрамына кіретінт қоршаған ортадағы атомдарды иондау қабілеті.

Бұл сәулелер 2 топқа бөлінеді:

1. квантты (рентген және гамма-сәулесі) – фотондардан тұрады;

2. корпускулярлық (бөлшектерден тұрады) –электрондар, протондар, нейтрондар, мезондар және т.б. бөлшектер шоғырлары.

Иондатқыш сәулелр табиғи және жасанды боп бөлінеді.

Табиғи көздер – ғарыштан жерге келетін космостық сәулелр. Космостық сәуленің қарқындылығы аз, өйткені энергияның басым көпшілігі амосферадағы ауа атомдарымен қарым-қатынасқа жұмсалады. Келесі иондатқыш сәуленің табиғи көздері бұл топырақта, ауада, суда, тірі организмдерде, адам тініндегі радиобелсенді элементтерден таралған. Бұлардың бәрі табиғи радиациялық фон деп аталады.

Табиғи көздер – адам қолымен жасалған әр түрлі техникалық қондырғылар.

Медицина мақсатында қолданылатын иондатқыш сәулелердің көзіне рентген түтікшесі, радиобелсенді нуклидттер және зарядтталған бөлшектердің үдеткіші жатады.

Рентген түтікшесі – като пен анодтан тұратын вакуумды шыны ыдыстан тұрады. Катод жіңішке вольфрам спиралінен жасалған.

Слайд-сурет 1. Ол қызған кезде айналасында бос электрондардан тұратын бұлт(термоэлектрондық эмиссия) түзіледі. Жоғары кернеудің салдарынан ренген түтікшесінің полюстеріне таралып, соңынан анодқа келіп жиналады. Анод минутына 10 мың жоғары жылдамдықта айналыс жасап, элетрондардың бір нүктеге тие бермей анодтың балқып кетпеуін қамтамасыз етеді. Анодта электрондардың тежелуінің салдарынан кинетикалық энергия электромагнитті сәулеге айналады.

Радиобелсенді нуклидтер – медициналық мақсатта қолданылатын басқа иондатқыш сәуле көзі, оны генераторлардың көмегімен алады.

Зарядтталған бөлшектердің үдеткіші- электр өрісінің көмегімен жоғары энергияның зарядталған бөлшектерін алу қондырғылары.

Бөлшектер вапкуумды камерада қозғалады, олардың қозғалысын магнит өрісі немесе электр өрісімен басқарады.

Бөлшектердің қозғалу траекториясына байланысты зарядталған бөлшектер үдеткіші циклдік және сызықты боп бөлінеді, ал зарядталған бөлшектердің сипаты бойынша – электрон үдеткіштері (бетатрон, микротрон, электрондардың сызықты үдеткіші) және ауыр бөлшектре- протондар (циклотрон, синхрофазотрон) боп бөлінеді.

Сәулелік терапияда зарядталған бөлшектер үдеткішін жоғары энергияның электромагнитті сәуле көзі ретінде қолданады, электрондарды, протондарды, нейтрондарды азырақ қолданады.

Радионуклидті диагностикада үдеткіштерді жартылай ыдырау периоды қысқа және ультрақысқа радионуклидтерді алу үшін қолданады.

РАДИАЦИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК

Медицинада кез келген иондатқыш сәулені қолданған кезде радияциялық қауіпсіздік ережесін сақтау керек және сәулелік бөлімшелердегі персонал мен пациентті қорғау керек.

Иондатқыш сәулелермен жұмыс жасағанда еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы ресми ережелермен заңдалған.

1. Бірінші талап – барлық сәулелік зерттеулер қатаң көрсетілімдер бойынша жүргізілу керек. Ақпараттылығы бірдей тәсілдердің ішінен адам ағзасына сәуле күші аз түсетінін таңдау керек. Тексеру рентгенологиялық зерттеулер жүкті әйелдер мен 14 жастағы балаларға жүргізілмейді, ал радионуклидтті процедуралар – 1 – 16 жастағы баларға, жүкті әйелдер мен бала емізіп жүрген аналарға жүргізілмейді.

2. Екінші талап – науқасты радиологиялық зерттеу ережелерін сақтау. Оны арнайы дайындықтан өткен маман жүргізу керек.

Сәуледен қорғау дегеніміз адам ағзасына рұқсат етілген дозадан төмен сәулені қолдануға бағытталған шаралар мен қондырғылар жиынтығы.

Категория А – сәуле көзімен үнемі немесе уақытша жұмыс жасайтындар жатады. Оларға рұқсатетілген доза – бір жыл ішінде жеке бас эквивалентті дозасының ең жоғарғы мағнасы, яғни 50 жыл ішінде денсаулығында қолайсыз өзгерістер туғызбайтын доза.

Категория Б – қызметі немесе тұратын жері иондатқыш сәулермен байланысы бар топ, оларға рұқсатетілген доза бір жылға белгіленеді.

Таблица 1. Мүшелердің үш тобы ескеріледі:

1 топ – барлық ағза, гонада, жілік май.

2 топ – бұдшық ет, қалқанша без, май, бауыр, бүйрек, көк бауыр, өкпе, шыны дене.

3 топ – тері, сүйек, кәрі жілік, балтыр және табан сүйектері.

Сәулеге қарсы қорғаныс келесі факторлармен сипатталады:

1. Медициналық мекемелерде радиологиялық бөлмелердің дұрыс орналасуы;

2. Тұрақты қорғаныс қондырғылары (қозғалмайтын қондырғылар - кірпіш, баритобетон, қорғасынмен қапталаған шыны);

3. Қозғалмалы қорғаныс қондырғылары (қорғаныс перделері, рентген түтікшісінің қабы, радиобелсенді сақтайтын сейфтар, контейнерлер;

4. Жеке басты қорғайтын заттар (қорғасыннан жасалған алжапқыш, қолғап, арнайы киім, дистанциялық аспаптар;

5. Қашықтықпен қорғану – жұмыс орнының сәуле көзінен алшақ орналасуы;

6. Уақытпен қорғану.

Рентгенологиялық бөлмелерде жұмыс жасайтын персоналдардың кәсіби зияндықтарын ескере отырып, еңбектік заң құжаттары бірнеше жеңілдіктер қарастырған: қысқартылған жұмыс күні, ұзартылған демалыс, жалақыға үстеме ақы, зейнетке ерте шығу. Рентгенологиялық бөлімшеде жасы 18 ге толмағандар және жүкті әйелдер жұмысқа алынбайды.