32. Картографиялық бұрмалану, олардың түрлерімен, қолданылуы.

Бұрмалану – жер бетіндегі терр/р/ң аудан, ұзындық ж/е пішіні б/ша өзгеріліп түсірілуін айта/з. Бұрмаланушылық ұсақ масштабта жасалады. Бұрмаланушылықты азайту үшін геог/қ картада әртүрлі картог/қ проекция/р төмендегі топқа бөлінеді. 1)тең бұрышты, 2)еркін аланған, 3) тең шамалы.1)Тең бұрышты – карта бетінде бұрыш/р/ң бұрмалануы жоқ. Мұнда кіші фигура/р бұрмаланбайды. Ұзындық пен аудан бұрмаланады. 2) Еркін алынған проекц – бұрыш пен аудан бұрмаланады, бұл пррекц/да құрастырылған картада аудан/ң бұрмалануы тең бұрышты проекц/ң бұрмалануынан кем б/ады. Еркін проекц тобынан тең ара/қ проекц/рды кеңінен қолд/ды. Мұнда карта бетіндегі негізгі бағы/р/ң бірі/ң ұзындығы/ң масштабы сақталады. Олар карта бетінде ұтымды бейнеленеді. Бұрмаланушылық бір бөлігінде байқалмаса, екінші бөлігінде артады. Бұрмаланушылық глобуста көрсетілмейді. Кішігірім топо карта/рда бұрмаланушылық аз көрсетіледі. 3) тең шамалы – аудан/ң бұрмалануы жоқ, сондықтан бұл проекц/ны құрастырғанда картадағы материк, мұхит т.б. нысан/р/ң ауданы дұрыс көрсетіледі. Ірі аймақтағы картада бұрыш пішін/р/ң бұрмалануы жоғары.

Ұзындық/р/ң бұрмалануында нүкте бағыты/ң өзгеруіне байл масштабта өзгереді. Осы/ң сал/рынан геог/қ нысан/р/ң жер бетіндегі нақты ұзындығы нақты өзгертіледі. Соңында бұның бәрі өз пішінінен өзгеруіне әкеп соғады.

Аудан/қ бұрмалану карта бетінде тер/р/ң аудан/рындағы әр жеріндегі масштаб әртүрлі б/п келеді. Осындай болғандықтан өзі/ң нақты көлемінен өзгертіліп түсіріледі.

Бұрыш/қ – карта бетіндегі бағыт/р арасындағы бұрыш/р, шар бетіндегі бағыт/р арасындағы бұрыш/р/ң сәйкес келмеуі.

33. Географиялық карталардың математикалық негіздері. Картографиялық проекция туралы түсінік, олардың түрлері.

Карта бетін бейнелеген кезде географиялық нысандардың кескіндері өзгертіліп түсіріледі, яғни бұрмаланады. Карталар дайындау кезінде мамандар картаның қандай мақсатта жасалынатынын ескере отырып, бұрмаланудың кем жағын қарастырады. Бұрмаланулар – ұзындықтық, аудандық, бұрыштық бұрмаланулар болып бөлінеді. Ұзн бұрмалану – жер бетіндегі географиялық нысандардың, сызықтардың нақты ұзындыққа ауытқып, өзгерісте беріліп, соңында нысанның пішіні өзгертіліп түседі. Ауд бұрм. –карта бетінің территориясының ауданының әр жеріндегі масш әртүрлі болып келеді және осының салдарынан терр-ң көлемі өзінің нақты көлемін өзгертіп түсірілдеді. Бұрыштық бұрмалану-карта бетіндегі бағыттар арасындағы бұрыштар шар бетіндегі бағыттар арасындағы бұрыштармен чәйкес келмеуі. Ондай жағда йда нысандардың пішіні өзгеріске ұшырайды. Бұрмаланбайтын жағдай тек глобуста кезд және кішігірім ауданды қамтитын топогр-қ карталарда бұрмаланулар аз кезд н/е тіпті байқалмайды.

Картографиялық проекция – бұл элипсоид немесе шар бетінің математикалық жағынан анықталған картадағы бейнесі.

Картографиялық проекцияларда бұрмаланулардың келесі түрлері болуы мүмкін.

-Ұзындықтың бұрмалануы – осының нәтижесінде әр нүктеде және әр бағытта карталардың масштабы тұрақсыз, ал сызықтың ұзындығы және арақашықтығы бұрмаланады.

-Аудандардың бұрмалануы – картадағы әр нүктелердегі аудандарының масштабтары әртүрлі, бұл ұзындықтың бұрмалануының салдары болып табылады және нысандардың өлшемдерін бұзады.

-Бұрыштардың бұрмалануы – картадағы бағыттың арасындағы бұрыштар жергілікті жердегі сол бұрыштардан біршама бұрмаланады.

-Пішіндердің бұрмалануы – картадағы фигуралар өзгертілген және жергілікті жердегі фигураларға ұқсамайды, яғни бұрыштық бұрмаланумен тікелей байланысты дегенді білдіреді.

Бұрмалану – жер бетіндегі терр/р/ң аудан, ұзындық ж/е пішіні б/ша өзгеріліп түсірілуін айта/з. Бұрмаланушылық ұсақ масштабта жасалады. Бұрмаланушылықты азайту үшін геог/қ картада әртүрлі картог/қ проекция/р төмендегі топқа бөлінеді. 1)тең бұрышты, 2)еркін аланған, 3) тең шамалы.1)Тең бұрышты – карта бетінде бұрыш/р/ң бұрмалануы жоқ. Мұнда кіші фигура/р бұрмаланбайды. Ұзындық пен аудан бұрмаланады. 2) Еркін алынған проекц – бұрыш пен аудан бұрмаланады, бұл пррекц/да құрастырылған картада аудан/ң бұрмалануы тең бұрышты проекц/ң бұрмалануынан кем б/ады. Еркін проекц тобынан тең ара/қ проекц/рды кеңінен қолд/ды. Мұнда карта бетіндегі негізгі бағы/р/ң бірі/ң ұзындығы/ң масштабы сақталады. Олар карта бетінде ұтымды бейнеленеді. Бұрмаланушылық бір бөлігінде байқалмаса, екінші бөлігінде артады. Бұрмаланушылық глобуста көрсетілмейді. Кішігірім топо карта/рда бұрмаланушылық аз көрсетіледі. 3) тең шамалы – аудан/ң бұрмалануы жоқ, сондықтан бұл проекц/ны құрастырғанда картадағы материк, мұхит т.б. нысан/р/ң ауданы дұрыс көрсетіледі. Ірі аймақтағы картада бұрыш пішін/р/ң бұрмалануы жоғары.

Ұзындық/р/ң бұрмалануында нүкте бағыты/ң өзгеруіне байл масштабта өзгереді. Осы/ң сал/рынан геог/қ нысан/р/ң жер бетіндегі нақты ұзындығы нақты өзгертіледі. Соңында бұның бәрі өз пішінінен өзгеруіне әкеп соғады.

Аудан/қ бұрмалану карта бетінде тер/р/ң аудан/рындағы әр жеріндегі масштаб әртүрлі б/п келеді. Осындай болғандықтан өзі/ң нақты көлемінен өзгертіліп түсіріледі.

Бұрыш/қ – карта бетіндегі бағыт/р арасындағы бұрыш/р, шар бетіндегі бағыт/р арасындағы бұрыш/р/ң сәйкес келмеуі.

34. Түзу цилиндрлік проекциялар, олардың түрлері мен қолданылуы. Цилиндрлік проекциялар - параллельдер (альмукантараттар) параллель түзулер болып, ал меридиандар (вертикальдар) параллельдерге (альмукантараттар) перпендикуляр тең қашықтықтағы түзулер болып бейнеленетін картографиялық проекциялар. Нүктелердегі масштабтар мен бұрыштардың бұрмаланулары тек қана ендікке (зениттік кашықтыққа) байланысты, сондықтан олардың изоколдары параллельдермен сәйкес келетін түзулер түрінде болады. Цилиндрлік проекциялар, әдетте, үлкен шеңбер доғасын бойлай созылған аумақтардың карталары үшін қолданылады.[1] Цилиндрлік проекцияда параллельдер мен меридиандар көп жағзайда бір- біріне тікбұрыш жасап орналасады. Цилиндрлік проекциялар дүниежүзілік карталардың барлық түрін жасауда кеңінен пайдаланылады.