43Тапсырма: Chenopodiaceae тұқымдасындағы дәрілік өсімдіктерді анықтап, олардың тізімін тапсыру.

Алабұталар тұқымдасы. Тұқымдасқа 1600-дей түр (105-туыс) жатады. БОР-дың флорасында 350 түрі, ал Қазақстанда 225 түрі кездеседі. Олар жершарының барлық кеңістіктерінде, негізінен субтропикалық климаты құрғақ және топырағы тұзды болып келетін елдерінде көптеп өседі (Орта Азияда, Солтүстік Американың оңтүстік-батысында, Оңтүстік Америкада, Орталық Австралияда). Гүлдері ұсақ, көріксіз, циклды немесе гемицикдды, актиноморфты, 5-мүшелі (гинецейден басқасы), қосжынысты немесе даражынысты болып келеді. Соңғы жағдайда редукцияға ұшыраған не аталық не болмаса аналық жыныс органдарының іздерін көруге болады. Гүлсерігі қарапайым, тостағанша жапырақша түрінде болады, аталық гүлдері кейде редукцияға ұшыраған. Андроцейі 5 аталықтан, гинедейі ценокарпты 2-3 (4-5) жеміс жапырақшасынан тұрады. Гүлтүйіні жоғарғы, кейде жартылай төменгі, 1-ұялы. Жемісі 1-тұқымды-жаңғақша, тұқымша, қалған тостағаншаларымен қоршалған болып келеді. Қызылша туысы (Веіа). Туыстың құрамында 13 түрі бар, оның 5-уі БОР-дың территориясында, ал Қазақстанда 1 ғана түрі өседі. Олар жерортатеңізі жағалауында Европаның батысы мен оңтүстігінде, Алдынғы Азияда және Орта Азияда өседі. қант крізылшасы (свекла обыкновенная) екіжылдық өсімдік. Бірінші жылы өсімдік тамыр мойнының айналасында топтасып жертаган түзетін жапырақтар береді және тамыр жеміс түзеді, ал екінші жылы тамыржемістен сабақ кетеді, оның басында гүлшоғыры тирс түзіледі. Қызылшаны өндірістік мақсатта қант алу үшін, көкөністік және малға азық болатын өсімдік ретінде көптеп себеді. Кейде олар жабайы өсімдікке айналып кетеді де, арамшөп ретінде өседі (өсіресе Закавказьеде). Алабұта туысы (марь. Дүние жүзі бойынша 250-дей түрі бар, БОР-дың флорасында 60 түрі, ал Қазақстанда-20 түрі кездеседі. Біржылдық, екіжылдық Гүлдері негізінен қосжынысты, 5-мүшелі болады. Бірқатар түрлері арамшөп ретінде кең тараған: ақ алабүта (марь белая — және дуал алабүтасы (марь стенная). Ақ алабүтаның гүлінің формуласы мынадай. Көкпек туысы (лебеда). Түрлерінің жалпы саны 230-дай, БОР-дың флорасында 30 түр, ал Қазақстанда 25 түрі өседі. Боз көкпек (лебеда седая — Асапа) — жартылай бүта, ол Орта Азияның жартылай шөлдеріңде ландшафт түзетін өсімдік. Бақ көкпегі (лебеда садовая) мен жылтыр көкпек (лебеда лоснящаяся) біржылдық арамшөптер болып табылады. Жылтыр көкпектік гүлінің формуласы мынадай.

44Тапсырма: Malvaceae тұқымдасындағы дәрілік өсімдіктерді анықтап, олардың тізімін44Malvaceae тұқымдасынан берілген дәрілік өсімдікті гербарий бойынша сипаттау.

Althaea offcіnalіs L - Дәрілік жалбызтікен.

Malvaceae Juss. –Мальвовые-Құлқайыр тұқымдасынан.

Дәрілік жалбызтікен көпжылдық шөптесін өсімдік қысқа көпбасты тік

тамырсабағымен. Тамыры тармақталған. Негізгі тамыр жоғарғы бөлігінде әдетте

ағаштанған., бүйір тамырлары –ірі, етті, ақшыл-сары, жуандығы 1,5-2 см және ұзындығы

50 см-ге дейін.

Сабақтары бірнешеу, биіктігі 1-1,5 м. Жапырақтары тұтас (цельное), кезектесіп

орналасқан ұзын сағақтары бар, мақпал түктерімен, төменгі жапырақтары жүрекше-

жұмыртқа тәрізді, 3 тармақты.20

Гүлдері өркеннің жоғарғы бөлігінде жоғарғы жапырақтар қойнауларында орналасқан,

гүлшоғы масақ тәрізді.

Тостағаншалары күрделі (двойной) – ішкісі 5 жапырақты, сыртқысы тостағанша асты

(подчащие) 9-12 бөліктен, күлтесі ақшыл-күлгін, 5 бөліктен, аталығы күлгін, өте көп,

жіпшелермен бірігіп түтікшеге айналады, аналығы жоғарғы жатынды.

Жемісі –схизокарпты (бөлшекті қорапша);

Дәрілік жалбызтікен Россия, Грузия, Қазақстан және Орта Азияда таралған.

Украинада және Россияның Краснодар өлкесінде екпе өсімдіктер қатарына енген.

Химиялық құрамы.

Тамырларында суда еритін 10% шамасында қоймалжың зат болады. Ол пентозанмен

гексозанның қоспасы, сондай мөлшерде пектинді заттар болады, крахмалдар 30-37%

шамасында, сахароза 10%, майлар 1,5-2%.

Дәрілік шикізаты.

Көктемде (наурыз-маусым) және күзде жинайды. Қазып алынған тамырларды сілкіп,

тазалап жуып, ұзындығы 10-20 см етіп кесіп қасаңнан (пробка) тазартады. Жуан

тамырларды ұзына бойы бөліп кеседі тезірек кебу үшін.

Тамырлардың табиғи түрін сақтау үшін оларды тез кептіру керек, кептіргенде

кептіргіштің температурасы 45-600 шамасында болуы керек. Тамырлардың дұрыс

кепкенін білу үшін, оларды майыстыру керек, егер де майыстырғанда сынатын болса тек

сонда ғана кепті деп санауға болады.

Тамырдың түрі сыртынан қарағанда және сындырғанда ақшыл, сарғыштау-ақ.

Микроскоп арқылы диагностика жасағанда тамырдың бүкіл кесіндісі бойында

қоймалжың заты бар үлкен –идиобластар болады.

Қолданылуы.

Ұнтақ, тұнба, шәрбет (сироп) түрінде қабынуға қарсы, қақырық түсіру үшін, қаптап-

бүркеу үшін тыныс алу жолдарын, іш өтуді, гастритті, энтероколитті емдеуге

пайдаланады.

Терапевтік тиімділігі дәрілік жалбызтікеннің қоймалжың заттарының қабынуға қарсы

әсеріне, сонымен қатар асқазан-ішек жолдарының жүйкелерінің ұштарын сақтауына

байланысты.

Дәрілік жалбызтікен халық медицинасында әртүрлі ауруларға қарсы кеңінен

қолданылады.