39.Илік заттардың өсімдіктерде таралуы және олардың биологиялық ролі.

Табиғаты илік заттар кеңінен таралған. Ең болмаса кейбір өкілдерінде илік заттар болмайтын өсімдіктер класы жоқ деп айтуға болады. Илік заттар қосжарнақтыларда көбірек болады. Даражарнақтыларда тек кейбір тұқымдастарда ғана болады. Илік заттар қылқан жапырақтылардың көптеген өкілдерінде болады. Илік заттар папоротниктерде, қырықбуындарда, плаундарда және мүктерде де болады.

Құрамында илік заттар мол түрлер саны жағынан мынадай тұқымдастарды атауға болады: Rosaceae, Tamarіcaceae, Polygonaceae, Salіcaceae, Myrtaceae, Fabaceae, Plumbagіnaceae, Geranіaceae, Asteraceae.

ТМД елдерінің кейбір флористикалық региондары құрамында таниндері өсімдіктер көптігімен ерекшеленеді. Мысалы, Орта Азияда 332 түр бар екендігі туралы мәліметтер бар.

Құрамында илік заттар бар өсімдіктер негізінен Оңтүстік региондарға тән.

Илік заттар өсімдіктердің әртүрлі мүшелерінде жинақталады. Өте жиі илік заттар діңнің қабығында, сосын тамыр және тамырсабақ қабығында, сабақта және жапырақтарда (шөптесін өсімдіктерде) және жемістердің қабықшаларында.

Илік заттардың мөлшері өсімдіктің вегетациясы кезеңдеріне байланысты да өзгереді. С.О.Чевренидидің мәліметтері бойынша илік заттардың ең аз мөлшері көктемде, өсу кезеңінде болады, сосын бірте-бірте олардың мөлшері артып ең көп мөлшері бутондану-гүлдеу фазасында байқалады. Вегетация соңына қарай өсімдік тамырларында илік заттар мөлшері бірте-бірте азаяды. Вегетация фазалары илік заттардың мөлшеріне ғана емес сапасына да әсер етеді. Илік заттар (басқа да фенолды қосылыстар сияқты) өсімдік клеткаларының вакуольдерінде жинақталады, цитоплазмадан белок-липоид мембранасымен тонопластан бөлініп тұрады. Илік заттар ерітінді күйінде болатындықтан оларды гистохимиялық реакциялар арқылы анықтауға болады. Осындай гистохимиялық реакциялар арқылы жапырақтарда илік заттар негізінен жүйкелерді қоршап тұрған клеткаларда болатындығы анықталды. Осыған байланысты илік заттар жапырақтарда пайда болып, сосын өткізгіш шоқтағы флоэмаға еніп өсімдіктің басқа мүшелеріне тарайды деген болжам жасалды.

Сабақтарда, діңдерде және тамырсабақтарда илік заттар өзек сәулелеріндегі паренхималық клеткаларда жинақталады деген пікірлер басым, ал арқаулық ұлпаларда илік заттар болмайды.

Басқа фенолды қосылыстар сияқты илік заттар да өсімдік организмінде белгілі бір биологиялық қызметтер атқарады (бірақ та ол соңына дейін толық анықталған жоқ). Мысалы, оларды қорлық заттардың бір формасы деп қарауға болады. Илік заттар бактериоцидтік қасиеттеріне байланысты сүректі шіруден сақтайды және өсімдіктерде әртүрлі зиянкестерден және ауру қоздырғыштардан сақтайды.

40.Лигнандар. Құрамында лигнандар бар өсімдіктер: Мақсыр рапонтикум (Rhapontіcum carthamoіdes-Рапонтикум сафлоровый) өсімдігінің морфологиялық ерекшеліктері, химиялық құрамы, дәрілік шикізаты, пайдаланылуы.

Лигнандар көміртегі қаңқалы (С6-С3) екі фрагменттен тұрады. Лигнандар майларда, эфир майларында және смолада (қарамай) жақсы ериді. Олардың өсімдік клеткаларында бірге болуы осымен түсіндіріледі.

Лигнандар өсімдіктер әлемінде кеңінен таралған. Олар бос, яғни жеке күйінде де, гликозидтер түрінде де болады. Өсімдіктердің барлық мүшелерінде болады, әсіресе тұқымдарда, тамырда, сүректе және сүректенген сабақтарда мол болады.

Лигнандар - фармакологиялық белсенді заттар. Подофиллин тобындағы лигнандар ісікке (опухоль) қарсы әсер етеді. Лимонник және элеутрокок деген Қазақстанда кездеспейтін өсімдіктердің қуаттандырғыш және сергітетін әсерлері бар екендігі анықталған.

Лигнандар Schіsandra chіnensіs (Лимонник китайский-Қытай лимоннигі)-Schіsandraceae; Eleutherococcus sentіcocus (Элеутракок колючи)-Aralіaceae; Rhapontіcum carthamoіdes (Левзея сафлоравидная)-Asteraceae; Podophyllum peltatum (Подофилл щитовидный)-Berberіdaceae өсімдіктері құрамдарында кездеседі. Бұл аталған өсімдіктердің ішінде Қазақстанда кездесетіні - Rhapontіcum carthamoіdes. Сондықтан осы өсімдіктің ерекшеліктеріне толығырақ тоқталып өтейік.

Мақсыр рапонтикум (Rhapontіcum carthamoіdes-Рапонтикум сафлоровый-Левзе сафлоровидная-Маралин корень)- Asteraceae.

Мақсыр рапонтикумы-көпжылдық шөптесін өсімдік, биіктігі 0,5-2м аралығында, тамырсабағы сүректенген көптеген тамырлары бар. Сабақтары бірнешеу, олар бұтақтанбаған. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, шеттері ара сияқты. Гүлшоғы - үлкен шар тәрізді себет, жеке сабақтың ұшында орналасқан. Гүлдері қызғылт-ақшыл көк. Жемістері - қоңыр тұқымшалар.

Алтай, Тарбағатай, Жоңғар тауларының биік деңгейіндегі шалғындықтарда кездеседі.

Химиялық құрамы.

Тамырлы тамырсабақтарында шайырлы (смолистые) заттар, эфир майлары және алкалоидтар, флавоноидтар және каратиноидтар, аскорбин қышқылы, илеуші заттар болатындығы анықталған.

Дәрілік шикізаты.

Тамырлы тамырсабақтарын күзде жинайды, топырақтан тазартып кесек-кесек етіп бөледі, сосын таза ауада кептіреді. Тамырсабағы көлденең, іші әдетте қуыс, шамалы иректеу, ұзындығы 6см шамасында, жуандығы 2см шамасында. Тамырсабағының және тамырдың түрлері қоңырдан қараға дейін, иісі әлсіз, дәмі тәтті-шайырлы.

Пайдаланылуы.

Мақсыр рапонтикумның халық медицинасында (Сібірде) қолданылатыны туралы алғашқы мәліметті этнограф Т.Потанин 1879 жылы экспедиция кезінде алды. Мақсыр рапонтикумның экстракты жүйке жүйелері бұзылғанда, қажып-шаршағанда қабылдаса адамның ақыл-ой және дене еңбегі қабілеттілігін арттырады. Созылмалы маскүнемдікті емдеуге пайдаланылады.