42Тапсырма: Papaveraceae тұқымдасындағы дәрілік өсімдіктерді анықтап, олардың тізімін тапсыру.

Chelіdonіum majus L. – Papaveraceae тұқымдасынан. Чистотел большой, қазақша аты –

Сүйелшөп.

Үлкен сүйелшөп. Көпжылдық шөптесін өсімдік, биіктігі 30-100 см. Өсімдіктің барлық

мүшелерінде қызыл-қоңыр түсті. Сүтті шырыны болады. Жапырақтары кезектесіп

орналасқан, төменгі жағы көкшіл-сұр, төменгі жапырақтары-сағақты, сабақтағы

жапырақтар сағақсыз, жапырақтар тақтасы жалпақ эллипс тәрізді.

Гүлдері шатыр тәрізді гүлшоғына жиналған. Тостағанша екі жапырақшадан, күлте 4

ашық сары жапырақтан тұрады. Аталығы өте көп, аналығы ұзарған бір ұялы жатыннан ол

ұзындығы 5 см шамасында бұршаққынға ұқсаған қорапшада дамиды.

ТМД елдерінің Европалық бөлігінде (Солтүстік регионнан басқа) Кавказда, сирек

Сібірде және Алыс Шығыста кеңінен таралған.

Қазақстанда арамшөп ретінде шөл және жартылай шөл аймақтардан басқа барлық

региондарда кездеседі.

Химиялық құрамы.

Өсімдіктің барлық мүшелерінде алкалоидтар болады. Олардың мөлшері өркендерінде

2% шамасында, ал тамырларында 4%-ға дейін болуы мүмкін.

Алкалоидтар құрамы өте күрделі, өздерінің структурасына қарай олар изохинолин

туындыларының әртүрлі тип тармақтарына жатады.

протоберберин алкалоиды (берберин, контизин және т.б.)67

протопин алкалоидтары (протопин, аллокриптопин)

бензофенантридин алкалоидтары (хелидонин, хелеритрин, сангвикарин және т.б.).

Алкалоидтар сүйелшөпте бос күйінде және байланысқан күйінде – хелидон

қышқылымен болуы мүмкін. Сүйелшөпте алкалоидтардан басқа сапониндер,

флавоноидтар, аскорбин қышқылы (170 мг/100 г), каротиноидтар (20 мг/100 г) және

органикалық қышқылдар – алма, лимон және янтарь.

Дәрілік шикізаты.

Толық піспеген жемістері бар гүлдеген өсімдіктер.

Пайдаланылуы.

Сүйелшөп препараттары көмей папилломатоздан емдеу үшін қолданылады.

Папилломатоз дегеніміз папилломаның бүкіл денеге жайылуы, ал папиллома дегеніміз

тері мен оның шырышты қабықтарында өсетін сүйелше ісік. Сүйелшөп жоғарыдағыларға

қосымша қызыл тері туберкулезді емдеуге де қолданылады. Сүйелшөп қайнатпасын

бауыр және өт қабын емдеуге де пайдаланады.

Сүйелшөптің сүтті шырыны халық медицинасында сүйелдерді кетіру үшін

пайдаланылады.

Эксперименттік жұмыстарда сүйелшөп препараттары туберкулез

микробактерияларына фунгистикалық және бактериястатикалық әсер етеді, қатерлі ісіктің

өсуін тоқтатады.

Индол алкалоидтар.

Индол алкалоидтар бірнеше топтарға бөлінеді:

Индолалкиламин туындылары

( -карболин туындылары

физостигмин туындылары

эрголин туындылары

монотерпеноидты индол алкалоидтары

Индол алкалоидтарының көпшілігінде 2 азот атомы болады, олардың біреуі индол

азоты, ал екіншісі барлық уақытта индол ядросының (-жағдайынан екі көмірсулы

тізбекпен бөлінген. Индол алкалоидтарының пайда болуында триптофан немесе

триптамин қатысады. Индол алкалоидтары Passіflora іncarnata L. (Passіfloraceae -

страстноцветные); Carex brovіcellіs DC (Cyperaceae); Clavіceps purpurea Tulasne

(Clavіcepіtaceae тұқымдасы қалталы саңырауқұлақтар класынан Ascomycetes); және т.б

өсімдіктер құрамында кездеседі. Бірақ та спорыньядан басқасы Қазақстанда кездеспейді.

Сондықтан сол спорыньяға қысқаша тоқталып өтейік.