31.Кумариндер. Кумариндер туралы жалпы түсінік және классификациясы.

Кумариндер. Құрамында кумариндер бар өсімдіктер: Түйежоңышқа (Melіlotus offіcіnalіs-Донник лекарственный), Сүйекті аққурай (Psoralea drupaceae-Псоралея костянковая), Морисон сасыршөбі (Peucedanum morіsonі-Горичник морисона), Егістік ботташық (Pastіnaca satіva-Пастерник посевной) өсімдіктерінің морфологиялық ерекшеліктері, химиялық құрамы, дәрілік шикізаты, пайдаланылуы.

Кумариндер дегеніміз табиғи қосылыстардың үлкен класы. Олардың құрылысы негізіне кумариндер қаңқасы жатады. Кумариндер қаңқасы дегеніміз ортооксикор қышқылы (бензо-(-пирон).

Кумариндер мынадай топтарға бөлінеді:

1. Кумарин, изокумарин, дигидрокумарин, кумариндер гликозиді.

2. Окси-, метокси- және метилендиокси кумариндер.

3. Фурокумариндер немесе кумарон-(-пирондар.

4. Пирано-кумариндер немесе хроменопирондар.

5. Бензокумариндер. Кумариннің бензол сақинасымен конденсациялану нәтижесінде пайда болған.

6. Кумаринді қосылыстар - құрамында бензофуран жүйесі бар қосылыстар.

7. Басқа да кумариндердің күрделі қоюланған (конденсированные) өнімдері (афлотоксин және т.б.).

Кумариндер ролі өсімдіктер әлемінде әлі толық анықталмаған. Белгілі болғаны кейбір кумариндер өсу ингибиторы, ал басқалары тұқымдардың өсуін жылдамдатады, үшіншілері өсімдіктер ауырғанда қорғаушы заттар ролінде болады.

Кумариндер және фурокумариндер балықтар үшін улағыш заттар (токсичность). Топырақтардағы құрттарға және қояндарға наркотикалық әсері бар, тышқандарға седативтік және гипнотикалық әсер етеді, қойларға, иттерге және жылқыларға улы зат (яд) ретінде әсері бар. Кейбір кумариндер (мысалы эскулин) Р-витаминдік белсенділік көрсетеді. Кейбір кумариндер және фурокумариндердің бактериостатикалық және саңырауқұлақтарға қарсы әсерлері бар. Кейбір фурокумариндердің ісікке қарсы да әсері бар екендігі анықталды.

Дәрілік түйежоңышқа (Melіlotusoffіcіnalіs (L.)-Донник лекарственный).

Екі жылдық биіктігі 1м дейінгі шөптесін өсімдік. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұсақ, үш-құлақ күрделі. Гүлдері сары, ұсақ ұзын қолтықтағы шашақты гүлшоғына жиналған. Жаз бойы гүлдейді. Жемістері - ұсақ жұмыртқа тәрізді бұршақ.

Дәрілік түйежоңышқа ТМД елдерінің бүкіл Европалық бөлігінде таралған, Кавказдың, Орта Азияның және Батыс Сібірдің далалық аймақтарында кеңінен таралған. Қазақстанда Оңтүстік шөлдермен биік таулардан басқа барлық аудандарда кездеседі.

Химиялық құрамы.

Кумарин (0,4-0,9%), дигидрокумарин (мелилютин), дикумарол және N-кумарин қышқылының глюкозиді мелилотозид болады. Ілеспелі заттар (сопутствующие) ретінде пурин өнімдері (аллантоин және аллантоин қышқылы), холин және қоймалжың заттар (слизистые вещества) болатындығы анықталған. Кумариннің жаңа орған пішеннің иісіндей нәзік иісі бар. Ол иіс пішен кепкен сайын күшейеді.

Дәрілік шикізаты.

Дәрілік түйежоңышқаны гүлдеп тұрған кезеңінде орып, баулап, кептіргеннен кейін бастырады.

Пайдаланылуы.

Дәрілік түйежоңышқа іріңдеген ісіктерді сорып тарататын, жазылуын тездететін дәрі-дәрмектер құрамына қосылады. Экстракт түйежоңышқа жараға таңатын жабысқақ тоңғыш (пластырь) құрамына да жоғарыдағы мақсатпен кіргізілген. Құрамында кумариндер әсіресе фурокумариндер бар өсімдіктерге: Сүйекті аққурай (Psoraleadrupacea-Псоралея костянковая)-Fabaceae; Морисон сасыршөбі (Peucodanummorіsіnі-Горичник морисона)-Apіaceae; Егістік ботташық (Pastіnacasatіva-Пастерник посевной)-Apіaceae жатады.

Мысалы, сүйекті аққурай өсімдігінің жемістерінде және тамырларында фурокумариндер псорален және изопсорален болады. Бұл өсімдіктен "Псорален" препараты алынады. Ол "Витилиго" пигмент меланин жетіспегендіктен терідегі дақтар және басқа ауруларды емдеуге қолданылады.

Морисон сасыршөбі тамырларында фурокумарин пеццеданин болады. Препарат "Пеццеданин" алынады таблетка немесе 0,5% май түрінде. Бұл препарат кеуде безінің ісігін (рак грудной желези) және басқа да сондай ауруларды емдеуге пайдаланылады.

Егістік ботташық өсімдігі, әсіресе жемістері фурокумариндерге (императорин, изопинницеллин, бергантен және ксантотоксин) өте бай. Бұл өсімдіктен препарат "Бероксин" жасалынады. "Витилиго" пигмент меланин жетіспегендіктен терідегі ақ дақтар және басқа ауруын емдеуге қолданылады.

4. Хромондар деп аталатын фенолды қосылыстар құрылысы жағынан кумариндерге және флавоноидтарға өте жақын.

Кумариндер сияқты хромондарда окси-, метокси- және басқа да окситуындылар түзеді. Хромондардың туындыларының ішіндегі медицинада маңызды роль атқаратыны - фуранохромондар.

Иісті аскөк (AnethumgraveolensL.-Укроп пахнучий) - ApіaceaeLіnde -Сельдерейные).

Біржылдық шөптесін өсімдік. Сабағының биіктігі 200 см дейін, тіке өседі, бұтақтанған. Жапырақтары көп рет қауырсынды сызғыш-жіп тәрізді бөлінген. Гүлдері ұсақ, сары, жемістері-вислоплодник. Белгілі екпелі өсімдік. Кейде жабайыланып кетеді.

Бақшаларда, бауларда, үйдің жанындағы участкелерде Қазақстанның барлық райондарында кездеседі.

Химиялық құрамы.

Жемістері және шөптері құрамында фурилломон виснагин және келлин, пиранокумарин виснадин және флавоноид кверцетин, изорамнетин, кемпферол болады. Өсімдіктің барлық мүшелері, әсіресе жемістері эфир майларына бай (2,8-4%). Жемістерінде карвон (30-50%), фелландрен, даллапиол (30%), лиманен және басқа терпендер және олардың туындылары болады. Шөбінде витаминдер, мысалы, С (120мг/гр), В, В2, РР, каратиноидтар болады.

Дәрілік шикізаты.

Піскен жемістері - вислоплодниктер.

Пайдаланылуы.

Жемістерінен препарат "Анетин" өндіріледі. Оның спазмолитикалық әсері бар, демікпе (астма) және қан тамырларының жеткіліксіз қызметі созылыңқы болғанда пайдаланылады. Шөбінің судағы тұнбасы гипертониялық ауруға қарсы және зәр шығарушы дәрі-дәрмек ретінде қолданылады.