29.Илеуші заттар туралы жалпы түсінік.

Табиғаты илік заттар кеңінен таралған. Ең болмаса кейбір өкілдерінде илік заттар болмайтын өсімдіктер класы жоқ деп айтуға болады. Илік заттар қосжарнақтыларда көбірек болады. Даражарнақтыларда тек кейбір тұқымдастарда ғана болады. Илік заттар қылқан жапырақтылардың көптеген өкілдерінде болады. Илік заттар папоротниктерде, қырықбуындарда, плаундарда және мүктерде де болады.

Құрамында илік заттар мол түрлер саны жағынан мынадай тұқымдастарды атауға болады: Rosaceae, Tamarіcaceae, Polygonaceae, Salіcaceae, Myrtaceae, Fabaceae, Plumbagіnaceae, Geranіaceae, Asteraceae.

ТМД елдерінің кейбір флористикалық региондары құрамында таниндері өсімдіктер көптігімен ерекшеленеді. Мысалы, Орта Азияда 332 түр бар екендігі туралы мәліметтер бар.

Құрамында илік заттар бар өсімдіктер негізінен Оңтүстік региондарға тән.

Илік заттар өсімдіктердің әртүрлі мүшелерінде жинақталады. Өте жиі илік заттар діңнің қабығында, сосын тамыр және тамырсабақ қабығында, сабақта және жапырақтарда (шөптесін өсімдіктерде) және жемістердің қабықшаларында.

Илік заттардың мөлшері өсімдіктің вегетациясы кезеңдеріне байланысты да өзгереді. С.О.Чевренидидің мәліметтері бойынша илік заттардың ең аз мөлшері көктемде, өсу кезеңінде болады, сосын бірте-бірте олардың мөлшері артып ең көп мөлшері бутондану-гүлдеу фазасында байқалады. Вегетация соңына қарай өсімдік тамырларында илік заттар мөлшері бірте-бірте азаяды. Вегетация фазалары илік заттардың мөлшеріне ғана емес сапасына да әсер етеді. Илік заттар (басқа да фенолды қосылыстар сияқты) өсімдік клеткаларының вакуольдерінде жинақталады, цитоплазмадан белок-липоид мембранасымен тонопластан бөлініп тұрады. Илік заттар ерітінді күйінде болатындықтан оларды гистохимиялық реакциялар арқылы анықтауға болады. Осындай гистохимиялық реакциялар арқылы жапырақтарда илік заттар негізінен жүйкелерді қоршап тұрған клеткаларда болатындығы анықталды. Осыған байланысты илік заттар жапырақтарда пайда болып, сосын өткізгіш шоқтағы флоэмаға еніп өсімдіктің басқа мүшелеріне тарайды деген болжам жасалды.

Сабақтарда, діңдерде және тамырсабақтарда илік заттар өзек сәулелеріндегі паренхималық клеткаларда жинақталады деген пікірлер басым, ал арқаулық ұлпаларда илік заттар болмайды.

Басқа фенолды қосылыстар сияқты илік заттар да өсімдік организмінде белгілі бір биологиялық қызметтер атқарады (бірақ та ол соңына дейін толық анықталған жоқ). Мысалы, оларды қорлық заттардың бір формасы деп қарауға болады. Илік заттар бактериоцидтік қасиеттеріне байланысты сүректі шіруден сақтайды және өсімдіктерде әртүрлі зиянкестерден және ауру қоздырғыштардан сақтайды.

30.Алколоиды бар шикізатты пайдалану жолдары

Алкалоидтар саны 5000-нан астам. Бірақ та алкалоидтардың құрылыстары толық зерттеліп бітпегендіктен олардың нақты дұрыс классификациясын жасау оңай жұмыс 60 емес. Дегенмен, алкалоидтардың классификациясын жасауға ғалымдар әртүрлі әрекеттер жасады.

Көптеген ғалымдар классификация негізіне алкалоидтар молекуласы құрамына кіретін гетероциклдар табиғатын алды.

Екінші топтағы ғалымдар бұл принципті қабылдамады. Бұл топтағы ғалымдар кейбір тұқымдастар немес туыстар (мысалы, амариллистер алкалоидтары, спорынья алкалоидтары және с.с.) алкалоидтарын жеке топтарға бөлді.

Академик А.П. Орехов өзінің классификациясын ұсынды. Көптеген оқулықтарда осы А.П. Орехов классификациясын келтіреді. Сондықтан бізде осы классификацияларға тоқталып өтейік.

Академик А.П. Орехов ұсынған алкалоидтар классификациясы:

Ациклды алкалоидтар және бүйір тізбектерінде азоты бар алкалоидтар.

Пирролидинді және пирролизидинді алкалоидтар

Пиридинді және пиперидинді алкалоидтар

Пиролидин және пиперидин сақиналарымен конденсацияланған (қоюланған) алкалоидтар.

Хинолизидинді алкалоидтар.

Хинолинді алкалоидтар.

Изохинолинді алкалоидтар.

Индольды алкалоидтар.

Хиназолинді алкалоидтар.

Пуринді алкалоидтар.

Дитерпенді алкалоидтар.

Стероидты алкалоидтар (және гликоалкалоидтар).

Алкалоидтар — (араб.: alkali‎ – сілті және гр. eіdos – түр) — құрамында азот атомы бар табиғи текті органикалық негіздер; құрамында азоты бар сілті қасиетті органикалық зат; улы және емдік қасиеттері бар. (хинин кофеин никотин эфедрин анабазин т.б.). Қазіргі уақытта өсімдіктерден мыңдаған алкалоидтар бөліп шығарылған. Алкалоидтардың көбі жабықтұқымдылардың арасында кеңінен таралған. Әсіресе олармен көкнәр, алқалар, сарғалдақтар, бұршақтар, алабота, күрделігүлділер тұқымдастары бай