2. Жүрек гликозидтерінің құрылысы және классификациясы

Жүрек гликозидтері - медицинадағы өте кең пайдаланылатын өте маңызды табиғи гликозидтер тобы. Олардың кардиотопикалық қасиеті екі ғасырдан астам уақыт жүректің қызметінің жеткіліксіздігін емдеуге пайдаланылуда.

Осы уақыт ішінде (яғни 200 жылдан астам уақыт) жүрек гликозидтерінің қасиеттері, олардың әсерінің механизмі, фармакинетикасы, емдеудің тактикасы және режимі егжей-тегжейлі зерттелді.

Соңғы онжылдықтарда жүргізілген зерттеу жұмыстары белгілі бір қорытындыға келуге мүмкіндік берді.

Ол қорытынды бойынша - өсімдіктен жеке бөлініп алынған гликозидтер өсімдік шикізатынан дайындалған әртүрлі препараттармен (қайнатпа, тұнба, ұнтақтар) салыстырғанда шипалық қасиеті анағұрлым жоғары екендігін көрсетті.

Құрамында жүрек гликозидтері бар өсімдіктер ерте заманнан белгілі. Әртүрлі елдердің халықтары бірнеше ғасырлар бойы жүрек гликозидтерін жүрек ауруларын емдеуге пайдалануда. Ертедегі Египетте және римдіктер теңіз пиязын жүрек ауруларын емдеуге пайдаланған. Ертедегі Грецияда және римдіктер Erysіmum (Сарбасшөп) өсімдігін пайдаланған. Наперстянка халық медицинасында дәрілік өсімдік ретінде Англияда XІ ғасырдан белгілі.

Құрамында жүрек гликозидтері бар өсімдіктер табиғатта кеңінен тараған. Олар барлық континенттерде кездеседі. Жүрек гликозидтері өсімдіктер әлемінің барлық тіршілік формаларында жинақталады - бұталарда, лиандарда, шөптесін өсімдіктерде.

Құрамында жүрек гликозидтері бар 45 өсімдіктер туыстары бар. Олардың 20 түрге жуығы ТМД елдерінде кездеседі.

Ұзақ уақыт жүрек гликозидтерінің химиялық құрамы толық анықталмай келді. Тек қана қазіргі заманғы органикалық химияның физика-химиялық әдістерін пайдаланудағы жетістіктері нәтижесінде (әсіресе хроматографияны) жүрек гликозидтерін жеке бөліп алып олардың құрамын, құрылысын және негізгі қасиеттерін анықтау мүмкін болды.

Жүрек гликозидтерінің молекулаларында қанттардың циклді формаларының қалдықтары молекуланың фармакологиялық белсенді бөлігімен (агликон деп аталатын) оттегі атомы арқылы байланысқан (О-Гликозидтер). Жүрек гликозидтерінің агликоны болып циклопентанопергидофенантрен туындылары болып саналады. Сонымен, жүрек гликозидтерінің агликондары табиғи стероидтарға жатқызылуы керек. Жүрек гликозидтері С-17 жанама тізбегінің сипатына қарай екі топқа бөлінеді:

1) Карденолидтер - гликозидтер, С-17-дегі агликондарының қышқылдығын 5-мүшелі лактон сақинасы болады.

2) Буфадиенолидтер - гликозидтер, С-17-дегі агликондарының қанықпаған 6-мүшелі лактон сақинасы болады.

Белгілі жүрек гликозидтері агликондарындағы көмірсуларында әртүрлі ауысулар болуы мүмкін. Қазіргі заманғы классификация бойынша карденолидтердің мынадай түрлерін ажыратады:

1) С-10-ның (наперстянка типі) метил топты карденолидтері

2) С-10-ның (строфанта типі) альдегид топты карденолидтері

3) Сирек С-10-ның спирт тобы бар карденолидтері болады

Жүрек гликозидтері қанттарының көбісі оттегі арқылы біріккен және дезоксиқанттар және олардың метил эфирлері формалары түрінде кездеседі.

Агликон молекуласына (генин) қосылатын моносахаридтер санына қарай С-3 монозид, биозид, триозид, тетразидтерді ажыратады.

Дезоксиқанттар қалыпты жағдайда тікелей генинге қосылады, ал басқа моносахаридтер қант компонентінің шеткі участкелерінде орналасады.

Гениндердің әртүрлілігі олардың көптігі, табиғаты және оларға моносахаридтердің қосылу сипаты өсімдіктердегі жүрек гликозидтерінің әртүрлілігіне себепші болады. Жүрекке ерекше, өзіне тән әсеріне генин себепші, бірақ та қанттар олардың әсерін күшейтеді. Өйткені қанттар гликозидтерінің еруіне және оларды жүрек бұлшық еттерінің сіңіріп фиксация жасауына әсер етеді.