4. Абсолюттік, салыстырма, келтірілген қателердің қандай айырмашылықтары бар?

Өлшем қатесі – ф.ш. өлшенген мәні мен оның шын мәнінің арасындағы айырымын айтады:

∆ = х – Q

Ф.ш. шын мәні белгісіз болғандықтан оның орнына нақты мәнін қолданамыз.

Ф.ш. нақты мәні – шын мәніне өте жуық болатын, тәжірибе жолымен анықталатын және оның орнына қолданылатын шаманы айтады.

Көрсету жағынан қателерді 3 түрге бөлуге болады.

• Абсолюттік

• Салыстырмалы

• Келтірілген

А.қ. – өлшенген шама мен шын мәні арасындағы айырымды айтады. Өлшем бірлігі өлшенетін шаманың мәнімен бір: ∆ = х – Q

А.қ. –нің өлшем бірлігі – өлшенетін шаманың өлшем бірлігімен бірдей болады. Ол өлшем дәлдігін дәл көрсетпейді. А.қ-лікті пайдаланып өлшенетін шаманың дәлдігін бағалай алмаймыз.

С.қ. – а.қ-нің шын мәніне қатынасын айтады: δ =

Дәлдік мәнге жақын болады. Өлшемсіз болады. Кейде пайызбен көрсетіледі.: δ = *100%

К.қ. – өлшем құралдарының қатесін анықтауда қолданылады:

Q_N – өлшем құралдардың барлық диапозонындағы өзгермейтін тұрақты мәнді алады. *100%

5. Жүйелі, кездейсоқ және өрескел қателердің қасиеттерін тұжырымдаңдар?

Өлшем қатесі – ф.ш. өлшенген мәні мен оның шын мәнінің арасындағы айырымын айтады:

∆ = х – Q

Ф.ш. шын мәні белгісіз болғандықтан оның орнына нақты мәнін қолданамыз.

Ф.ш. шын мәні- берілген шаманын қаситсиетін сапалык жане сандык жагынан оте дал*идеал* бейнелейтин манди айтады. Ол олшеу куралдыарга тауелсиз.шаманын абсолют мани.

Ф.ш. нақты мәні – шын мәніне өте жуық болатын, тәжірибе жолымен анықталатын және оның орнына қолданылатын шаманы айтады.

Пайда болуына қарай өлшем қателері 3-ке бөлінеді:

• Жүйелі қате

• Кездейсоқ қате

• Өрескел қате

Ж.қ. – бірнеше рет бірдей жағдайда қайталап өлшеген кезде тұрақты болып қалатын н/е белгілі заңдылықпен өзгеретін қатенің бөлігін айтады. Ж.қ. жалпы алдын ала жорамалданып, оның мәнін анықтап, тауып, ескеруге н/е жоюға болады.

К.қ. – ф.ш. бірнеше рет өлшегенде бірдей жағдайда сақтап, қайталап өлшегенде саны несе таңбасы да кездейсоқ өзгеретін қатенің бөлігі айтады. К.қ –нің өзгеруінде ешқандай заңдылық сақталмайды. К.қ-ні жоюға болмайды. Демек, барлық өлшеулерде к.қ. болады. Бірақ, к.қ. жоймасақта, оны кемітуге болады. Ол үшін өлшеу санын өсіру керек.

∆ = δ + θ

∆-жалпы қате, δ-кездейсоқ қате, θ-жүйелі қате

Ө.қ. –өлшем қатарындағы басқа мәндерінен көп артық не көп кем болатын ерекше өлшемнің қатесін айтады.

Жүйесі қатесі ескеріліп жойылған өлшем нәтижелерін – түзетілген өлшем нәтижелері дейді.

6. Тікелей өлшемдердің өңдеуін жүйелеп түсіндіріңдер.

Өлшемдер: тікелей ж/е жанама болып 2-ге бөлінеді.

ТӨ-де анықталатын шаманы тікелей өлшем құралдардың көмегімен өлшейді.

Тікелей өлшем – тәжірибе жолымен белгілі бір өлшем құралымен тікелей өлшем аламыз (термометр, амперметр).

ЖӨ-де ТӨ шама-ң арасындағы байл-ты пайдаланып, анық-н шаманы есептейді.

ρ=m/V

Тікелей өлшемдерді өлшегенде өңдеу әдістері:

1. Жүйелі.қ. анықтап, жояды.Дұрысталған қателер болады.

2. Түзетілген нәтижені пайдаланып, орташа ариф-қ мәнін есетейміз: х^-=1/n∑ х_і

3. Дисперсия мен орташа квадраттық ауытқуды есептейміз:

Дисперсия:

S_х² = ∑(х_і - )²

Орташа квад-қ ауытқу:

S_х=

4. Өрескел қате бар ма, жоқ па соны анықтаймыз. Егер өрескел қате бар болса, өлшем қатарынан алып тастаймыз да, қайтадан басыан есептейміз.

5. Қалыпты Гаусс таралуына бағынама екенін тексереміз.

n

n

d =

Гаусс таралуына бағынады

6. P=0,95 н/е P=0,99 сенімді ықтималдықтың екеуінің бірін таңдап алады. Кездейсоқ шаманың жататын аралығын есептейміз.

7) Ескерілмейтін жүйелі қате аралығын анықтау

8) Өлшем нәтижесін көрсету

Q= δ ; P=0,95;