9.2 Модификациялық өзгергіштік

Жануарлар мен өсімдіктерде қоршаған ортаның тікелей әсерінен пайда болады. Көбіне бейімделушілік немесе адаптацияның маңызы бар. Модификациялық өзгергіштік тұқым қуаламайтын генотипті өзгертпейтін фенотиптік өзгергіштік. Ол топтық сипаттама көрсетеді. Генотиптері ұқсас, бірақ әр түрлі орта жағдайларында өсіп дамитын ағзалардың фенотиптері түрліше болып қалыптасады. Дарабастардың осылайша фенотипті жағынан әр түрлі болып өзгеруін модификациялық өзгергіштік деп атайды. Модификациялық өзгергіштіктің өзі белгілі бір реакция нормасымен шектеледі, яғни ағза белгілерінің өзгеруінің белгілі бір шамасы болады. Мысалы, сиырдың үш қасиетін алайық: оның сүттілігі азығы мен күтіміне тығыз байланысты. Дұрыс рацион құрып, қажетті мөлшерде азықтандыра отырып оның сүтін молайтуға болады. Бұл тез және көп өзгеретін қасиет. Ал сүтінің майлылығы сүттілікке қарағанда азық және күтім жағдайларына аз мөлшерде байланысты және ол сиырдың тұқымына тән біршама тұрақты қасиет. Дегенмен, құнарлы азық беру арқылы оны да аздап өзгертуге болады. Анағұрлым аз өзгеретін, тұрақты белгі — сиырдың түсі. Бірақ сиыр жүнінің түсін сыртқы орта жағдайларына мүлдем байланыссыз деуге болмайды, ол да аздап болса өзгереді. Бұдан қандай белгі-қасиет болсын сыртқы ортаның әсерінен белгілі бір мөлшерде модификациялық өзгергіштікке ұшырайтындығын көруге болады.

Модификациялық өзгергіштік ағзаның көбею жолдарына, қандай биологиялық түрге жататындығына және өсу ортасына байланысты. Ол жер бетіндегі барлық тірі ағзаларда болады.

Модификациялық өзгергіштік генотиптің өзгеруіне байланысты емес, сондықтан олар тұқым қуаламайды. Бірақ гендердің қызметіне және ферменттердің белсенділігіне әсер етуі мүмкін. Мысалы, төменгі температурада кейбір ферменттердің белсенділігі кемиді. Соған байланысты зат алмасу процесі өзгереді де, ағзаның өсіп-дамуы баяулайды. Олай болса, сыртқы орта факторларының әсерінен көптеген физиологиялық, биохимиялық және морфологиялық процестер өзгереді. Бірақ бұлар тек фенотиптік қана өзгерістер. Себебі мұндай жағдайда гендердің құрылымында ешқандай өзгеріс байқалмайды.

Модификациялық өзгергіштіктің реакция нормасы генотип арқылы анықталады.

9.3 Модификациялық өзгергіштікті зерттеудің статистикалық әдістері

Мысалы, бір ағаштан үзіп алынған жапырақтардың ұзындығы мен енін өлшесек, олардың әр түрлі екендігіне көз жеткіземіз. Бұл жапырақтардың өсіп-дамуына орта жағдайлары, күннің түсуі, қоректік заттар мен судың тамыр арқылы жеткізілуі және т.б. бірдей әсер етпейтіндігіне байланысты болатын

9 - сурет - Жапырақтардың өзгермелі нұсқа қатары (жапырақ ұзындығы сан арқылы көрсетілген)

өзгергіштік. Егер жапырақтарды ұзындығы бойынша ең кішісінен үлкеніне дейін бір қатарға орналастыратын болсақ, бұл белгінің өзгергіштік қатарын көреміз (9-сурет).

4. Вариациялық қатар

Вариациялық қатар - ағзалардың зерттеліп отырған белгінің мәні бойынша (немесе жеке варианталардың) кластарға үлестірімі. Жалпы, вариациялық қатар екі түрлі мақсатқа сәйкес құрастырылады. Біріншіден, зерттелетін белгінің орта шамалары мен өзгергіштік көрсеткіштерін есептеу үшін, екіншіден, белгінің өзгеру заңдылығын кең көлемде сипаттау үшін.

Вариациялық қатарды құрастыру. Бұл үшін мынадай есептеу жұмыстарын атқару қажет:

1) іріктемеден мак­симал және минимал варианталарды табу;

2) кластар санын (l анықтау);

3) класс аралығын (k) аныктау:

k= Х _max — Х _min

l

мұнда, k - класс аралығы;

х_max,х_min - іріктеменің максимал және минимал варианталары;

l - класс саны.

Класс санының жуық мөлшерін 12-кестені пайдаланып, табуға болады;

12 - кесте – Класс санының п-ге сәйкес өзгеруі

Іріктеме көлемі (п)	Класс саны (l)
25-40	5-6
40-60	6-8
60-100	7-10
100-200	8-12
200<	10-15

4) кластардың төменгі шекараларын табу, бұл үшін белгінің минимал мәніне к шамасын максимал варианта енгенге дейін қосады;

5) кластардың жоғары шекарала­рын табу, олар келесі кластың төменгі шекарасынан белгінің өлшеу дәлдігіне сәйкес бір бірлікке кем болуы керек;

6) варианталарды өздерінің мәндеріне сәйкес кластарға жүйелі түрде түсіру, оларды нүкте мен сызықшалар арқылы түсірген ыңғайлы:

Варианталарды кластарға түсіріп болғаннан соң, жиілік шифрларын сандарға айналдырып, вариациялық қатар алынады. Енді вариациялық қатар құрастыру принципімен жеке мысалда танысайық.

Мысалы. Аудан орталығы мектебінің 1-сыныбында оқитын қыз балалардың бой ұзындығы өлшенді. Өлшеу нәтижесі мынадай болды:

118. 114 122 109 113 119 112 123 120 116 119 122 126

127 120 118 115 113 116 119 111 115 115 118 117 122

127 118 114 116 111 119 116 113 117 125 128 129 122

118. 128 118 123 120 118 113 119 115 111 116 119 130

122 114 118 125 120 119 122 120 118 120 124 121 116

117 115 119 124 119 121 118 122 125 126 120 119 115

121 124 132 114 118 121 131 122 122 120 114 118 113

119 122 116 125 118 120 122 109 125

Осы іріктеменің мәліметі бойынша вариациялық қатар құру керек. Мұнда белгі 109 сантиметрден 132 сантиметрге дейін үзілмелі өзгереді. Класс аралығы:

1 32-109 к= =2,88=3

8

Бірінші кластың төменгі шекарасы 109-ге тең бола­ды, оған к шамасын қосып, екінші кластың төменгі шекарасын табады. Осындай жолмен барлық кластардың төменгі шекараларын табады: 109-112-115-118-121-124-127-130.

13 - кесте –1-сыныпта оқитын қыз балалардың (n=100) бойы ұзындығының үлестірімі

Ескерту: кестедегі соңғы үш бағана вариациялық қатардың көрсеткіштерін есептегенде қажет болады.

Енді оларды белгінің өлшеу дәлдігінің бірлігіне азайтып, кластардың жоғарғы шекараларын табады (10-кесте, 1-бағана). Көмекші есептеу кестесін сызып, барлық 100 варианталарды белгіленген кластар интервалдарына түсіреді (2-бағана).

Түсіру цифрларын санға айналдырамыз, олардың қосындысы іріктеменің көлеміне тең болады, яғни:

∑f = п = 100 (3-бағана).

Белгілердің өзгеру заңдылығын көрнекті етіп көрсе­ту үшін вариациялық қатарды график түрінде кескіндеу ыңғайлы. Вариациялық қатардың графигін кескіндеу үшін абсцисса осіне класс интервалдарының шекарала­рын, ордината осіне интервалдар жиілігін түсіреді. Абс­цисса осінен көтерілген перпендикулярлардың бастарын түзу сызықпен қосып, гистограмма (бағандама) және үлестірім алқабы (вариациялық қисық сызық) деп аталатын геометриялық фигуралар алынады.