7.Автокөліктерден шыққан газдардың құрамына қандай уландырғыш заттар бар? Оларды қалайша зиянсыздырады.

Атмосфераны ластаушылардың негізгілері транспорт түрлері, әсіресе автомобильдердің жанармайларының жану өнімдері болып табылады. Автокөліктерден бөлінген газдың құрамында көмірқышқыл газы 9% , көміртегі оксиді 4 %, көмірсутектер 0,5%, оттек4%, сутек 2%, альдегиттер 0,004%, азот оксидтері 0,06%, күкірт оксидтері 0,006%, барлығы 200 – ге жақын компоненттер бар.

Қоршаған ортаға көміртек, күкірт және азот оксидтерімен бірге бензиннің құрамына кіретін концерогенді заттар, мысалы 3,4 – бензопирен мен қорғасын өте зиянды әсер етеді.

Атмосфераға транспорттардан бөлінген газдардың құрамында 25 – 27% қорғасын болатыны анықталған. Және оның 40% диаметрі 5мкм – ге дейін болатындықтан ауада ұзық уақыт сақталып, онымен бірге адам организміне түсетіндігі белгілі болды.

Қазіргі кезде бүкіл әлемде шамамен 500млн. аса автокөлік жүріп тұрса, үлкен қалалардағы ауаның тазалығын сақтау адамзат үшін қаншалықты маңызды екені түсінікті. Мысалы, Лос – Анджелес қаласының ауасын үнемі 2,5 млн.автокөлік, Парижде 900 мың тағы сол сияқты ластайды. Ал, әрбір мың автокөліктерден күніне ауаға 3000 кг көміртегі оксидтері және тағы басқа отынның толық емес жану өнімдері бөлінеді. Бұл физико – химиялық қоспалар тыныс алу кезінде адам мен жануарларға аса зиянды болып табылады.

• Қазақстанның үлкен қалаларында автокөл-ң зиянды заттарды шығырудағы үлесі 60-80пайыз құрайды. Ол Алматы қаласында 90 пайыз. Ең көп тарайтын улы заттар-көміртегінің оксиді, күкірттің диоксиді, азоттың оксиді, көмірсутегі және қатаң заттар.

Атмосфераға одан да гөрі улы заттар шығарады. Мысалы, фтордың қосындысы хлор, қорғасын, сынап, бенз(а)пирен. Осы күндер атмосфераға 500-ден астам улы заттар шығады екен, оның саны күннен-күнге ұлғаюда.

8.Смог деген не?

Үлкен қалаларда, өнеркәсіп орталықтарында байқалатын ауаның өте қауіпті ластануы. Оның 2 тұрпаты байқалады. Түтіннен немесе өндірістік газдың қалдықтарынан құралған қалың тұман: фотохимияляқ смог-өткір газ бен аэрозольдің қою тұмансызжиынтығы, ол күннң ультракүлгін сәулесінің әсерінен фотохимиялық реакцияға түсіп құралды. Әрі өте улы келеді. Смог ауасы қатты ластанған үлкен қалалар мен индустрия орталықтарында кез келген табиғи және климаттық шарттарда қалыптаса береді. Жылдың жылы кезеңдерінде, желсіз шуақты ауа райында, ауаның жоғарғы қабаты жылы болып тұрған кезінде ауа массасының вертикальды айналымын тоқтатуды смог айтарлықтай қауіпті. Бұл құбылыс әсіресе желден табиғи қоршаулармен қорғанатын жерлерде, таулар мен холмдарда кездеседі. «Смог» терминді ең бірінші 1905ж доктор Генри Антуан өзінің «Туман и дым» деген мақаласы арқылы енгізген. Смог ағылшын тілінен түтінді тұман дегенді білдіреді- аэрозоль, түтін, туман және шаннан тұрады. Алғашында смог мағынасында көп көлемдегі көмірдің жануынан пайда болған түтін қолданылған. Ал 1950ж смогтың жаңа түрі анықталды, яғни фотохимиялық, ол ауадағы келесі ластандырғыш заттардың араласу нәтижесі болып табылады: азот оксиді, азот диоксиді, (қазбалы жанармайдың жану нәтижесі) трофрсфералық азон, ұшатын органикалық заттар (бензин, краска, растварительдердің булары және басқа химиялық заттар) нитритті перекисі.

Аталған химикаттардың барлығы жоғарғы химиялық белсенділікке ие және тез әрекеттеседі, сондықтан фотохимиялық смог қазіргі өркениеттегі ең негізгі проблема.

Фотохимиялық смог Лос-Анджелес қаласында байқалған, қазір де ғаламшарымыздың барлық дерлік бұрыш-бұрыштарында көрінеді. Смог көз көрерлікті төмендетеді. Металдың тотығуын күшейтеді,денсаулыққа кері әсер етеді әрі тұрғындардың өлімін көбейтіп, аурушаң етеді.