77.Ультракүлгін сәулелер-толқын

ұзындығы 400-10 нм. болатын көзге көрінетін және рентген сәулелерінің арасындағы спектр аймағында жататын көзге көрінбейтін электрмагниттік сәуле.Ультракүлгін сәулелердің аймағы шартты түрде жақын (толқын ұзындығы 400-200 мм.) және алыс не вакумдық ультракүлгін сәулелер (толқын ұзындығы 200-10 мм.) болып бөлінеді Жақын ультракүлгін сәулені 1801 жылы неміс ғалымы И.Риггер және ағылшын ғалымы У.Волластон (1766-1828),ал вакуумдық ультракүлгін сәулені неміс ғалымы В.Шуман (1885-1903) өзі құрастырған вакумдық спектрографтың көмегімен ашқан. Ультракүлгін сәулелердің спектрлі сәуле көзінің табиғатына байланысты : сызықтық, үздіксіз және болады. Ультракүлгін сәулелер затпен жерлесу кезінде зат атомдарын иондау және фотоэффект құбылысын туғызуы мүмкін. Ультракүлгін сәулелердің қуатты көзі – кез-келген жоғары температурадағы плазма.Ультракүлгін сәулелердің табиғи көздеріне: күн, жұлдыздар, тұмандықтар, т.б. ғарыштық нысандар жатады. Жаңбырлы күні қолшатыр немесе су жібермейтін плащсыз далаға шықпаңыз,жазды күні күннен сақтану үшін етек-жеңі ұзын киіммен жүру керек.Әрі матасы да теріге жабыспайтын жеңіл болған жөн;Қолшатырыңыз болмаса міндетті түрде қалпақ киіп жүру керек;Тікелей күн сәулесінен гөрі көлеңкіде тұруға үйренген жөн.Терлегенде ағзадағы минералды тұздар да жоғалады.Сол себептен,жиірек минералды, қайнаған су ішу керек; Тікелей күн сәулесінен гөрі көлеңкіде тұруға үйренген жөн.Терлегенде ағзадағы минералды тұздар да жоғалады.Сол себептен,жиірек минералды, қайнаған су ішу керек; Күннен қорғайтын кремді үйден шығар алдында 30 мин. Бұрын жағу керек;Ультракүлгін сәулелері көзге де әсерін тигізеді.Сондықтан көзілдірік киіп жүруді естен шығармаған жөн. Көпшілігіміз бос уақытымызды таза ауада өткізгенді жақсы көреміз.Бірақ, қыздырынған уақытта қаншалықты ультракүлгін сәулесін сіңіріп жатқанымызға мән бермейміз.Ал, денеге сіңген ультракүлгін сәуле артқан сайын зияны да соншалықты көбейе түседі екен.Мамандардың айтуы бойынша,ультракүлгін сәулелер терінің қатерлі дертке ұшырауына себепші болатын көрінеді.Тұтастай алғанда, күн сәулесінің тері мен ағзаға пайдасы зор.Құрамындағы D дәрумені тіс, тырнақ, шашқа ең қажетті Ca-ді алмастыруға көмектеседі. Қыс мезгілдерінде тері ауруларының көбеюі де ультракүлгін сәулелерінің жетіспегендіктен.Ультракүлгін сәулесінен теріні қорғайтын пигмент меланин.Ол сәулені бойына сіңіріп алып,ультракүлгін фильтр секілді теріні сақтайды.

78 Лазер сәулелері қолдану аймақтары.

Бұл 0,2 -1000 мкм диапозон толқынында генерацияланатын эдектрлік сәуленену бұл диапозон келесі спектр аумақтарына бөлінеді:0,2-0,4 мкм ультракүлгін аумақ. 0,4-0,75 көрінетін, 0,75-1,4 мкм жақын инфрақызыл. Мына толқын ұзындықты лазер техникада жиі қолданады. 0,34мкм, 0,49-0,51мкм, 0,53мкм, 0,694мкм, 1,6мкм 10,6мкм. Адам организмне лазер сәулеленудің әсері толығымен зерттелмеген. Лазер орнату жұмыстарына келесі қауіпті ж\е зиянды өндірістік факторлар адам организмне әсер етуі мүмкін. Олар: ұуатты сәулелену шамдарын тартқанда ионданатын с»улелену жоғары жиілікті ж\е өте жоғары жиілікті электромагниттік өрістер инфрақызыл сәулелену шуылдар туындайды. Әр түрлі ,әр түрлі биологиялық эффектілер туындайды.

79. Шудың (дыбыстың) адам ағзасына әсері

Зерттеулер көрсеткендей ұзақ уақыт шуы көп жерде болған адамдардың денесінде қолайсыз өзгерістер пайда болып, зат алмасу процесі, рухани дүниесі, ішкі сезімі нашарлайды. Көздің көруі, құлақтың естуі төмендеп, қан қысымы көбейіп, жұмысқа, оқуға, үйренуге ұқыптылық азаяды. Шу әсері жасы ұлғайған кісілерге көп әсер етеді. Шудың әсері туралы сұрау салғанда 27 жасқа дейінгілердің 48,3 проценті, 30 жасқа дейінгілердің – 57 проценті, 58 жасқа дейінгілердің – 62,4 проценті, 58 жастан асқандардың- 72 проценті өздеріне шудың қолайсыз екенін айтқан. Атақты Н.М. Сеченов пен Н.П Павловтың зерттеулері өте қатты шу ми қабығына жетіп, оның клеткаларын қайта-кайта тоздырып, мерзімінен бұрын істен шығатынын көрсетті.Жүйке клеткаларының да қабілеті бұзылып, шеттен келген дыбыстарға әсерленуі өзгереді. Кейде өте қатты шуға шыдап, көңіл аудармаса, тым төмен дыбыстардан тітіркеніп, кеюшілік білдіре бастайды. Зерттеулер көрсеткендей ұзақ уақыт шуы көп жерде болған адамдардың денесінде қолайсыз өзгерістер пайда болып, зат алмасу процесі, рухани дүниесі, ішкі сезімі нашарлайды. Көздің көруі, құлақтың естуі төмендеп, қан қысымы көбейіп, жұмысқа, оқуға, үйренуге ұқыптылық азаяды. Мәскеудің А.Л: Мясников атындағы ішкі ауруларды зарттейтін институтында шудың қаттылығы көбейгенде жануарлардың қан қысымы көтеріліп гипертония ауруы пайда болса, шуды төмендеткенде қан қысымы қайта қалпына келген. Шу жүрек пен қан тамыры жүйесіне де әсер етеді. Осындай жағдайда электрокардиограма жүрек соғуы төмендеп, тербелім шегі кішірейгенін көреміз. Үздіксіз қатты дыбыстар адамдардың қолы мен аяғындағы қан тамырларын тарылтып қанның миға,бұлшық еттерге көп келуіне себебі болады. Сілекей, қалқанша және асқазан асты бездерінің қызметі бұзылып, денеге қажетті заттар бөлінбейді. Шу адамдар мен жанураларға ғана қауіпті және қолайсыз емес, ол өсімдіктерге де зиянды. Дыбыс көп жерде өсімдіктің гүл шашу мерзімі екі есеге ұзарып, оның күші 100 дБа-ге жеткенде 10 күннен кейін солып қалады. шудың негізгі көздерікөпшілігін автомішинелер, олардың ішінде жүк таситын дизель қозғағышты Қаладығы шудың мәшинелер береді. Мәшине көп жүретін үлкен көшеларде дыбыстың күші 68-78 дБа, онан кіші көшелерде 63-69 дБа, мөлтек аудандардағы тұрғын үйлер арасындағы көшелерде51-60 дБа болады. Көшеде пайда болған дабас ауамен жан-жаққа тарап, тұрғын үйлерге, қызмет орындарына жетіп жатады. Автомәшинелердің шуын азайту, қала тұрғындарын шудың зиянды әсерінен сақтау үшін: Шуы аз мәшинелер шығару, қозғағыштарын жетілдіру, жоғары көрсеткіште сөндіргіштермен, машинаның газын толық өртеп, зиянсыз ететін құралдармен жабдықтау мәселелерін шешу қажет: Қала көшелерінде мәшине жүруді реттеу, жүк таситын мәшинелерді қала көшелерін аралатпай, сыртқы жолмен беретын жерлеріне тіке жеткізу, қала көшелерінде мәшинелер бір бағытта жүру, олардың светофор алдында тұруын азайту т.б ұйымдастыру шараларын алу қажет. Қаладағы шудың екінші көзі – теміржол көлігі. Пойыздардың жылдамдығы өсуге байланысты дыбыстың қысымы көбейеді.пойыздың жүрңсң сағатына 35 км. Болса – 82 дБа, 43 км болса – 89 дБа шу таратады жолдарының бағытына байланысты. Тәулік бойы тынымсыз жұмыс істейтін аэропорттардан тарайтын шудың күші 92-ден 108 дБа-ге жетеді. Кәсіпорындардағы шу негізінен жабдықтардың, станоктардың, мәшинелердің жұмыс істегенде соқтығуынан, қажалуынан, теңселіп ұрынуынан пайда болады.Оларды уақытында майлап ірге тастарға бекітсе шудың күші азайған болар еді. Құрылыс алаңадрында электр жіне ауаның қысымы күшімен жұмыс жасайтын құралдар, жүк көтергіш крандар т.б механизмдер де шуды көп таратады. Қаладағы ескі трамвай вагондары 95 дБа-ге дейін, жаңалары – 75дБа-ге дейін шу таратады. Қала тұрғындары үшін әуе көлігінің де зиянды әсері бар.Ұшақтар аспанға көтерілгенде, немесе қонарда, қаланың үстінен төмен ұшып, жұрттың берекесін кетіреді.Ұшақтардан тарайтын шудың күші ұшақтың түрі мен санына , ұшып-қону шу көп қабатты ұйлердегі лифтің сырғуынан, шаң сорғыш, тоңазытқыштар, кір жуатын мәшинелер, теледидар, радио қабылдағыш, магнитофон т.б жұмысынан пайда болады.

80.Шудан сақтану жолдары

Шудан (қатты дыбыстан) сақтанудың бір жолы дыбыс тарайтын көздерді тексеріп, оларды жоюға шара қолдану. Әрбір қондырғы, станок, жабдық өзінің қисынымен жиналып, дұрыс орнатылса, мезгілінде майланып, жөндеуден өтсе ірге тасқа бекіткенде, жұмыс істегенде бөлшектер бір – бірімен соқтықпас үшін арасына дыбыс жібермейтін немесе азайтатын қосымша төсем салынса дыбысты азайтуға болады. Егер дыбыс көздерінде оның күшін азайтуға мүмкіндік болмаған жағдайда дыбыс тарайтын жолға кедергі болатын заттардан қалқан қойып, ағаш отырғызып, тұрғын үйлердің қабырғаларындыбыс өткізбейтін материалдан салып, оларды дыбыс көзінен әрірек әкетуге т.б. жолдарды іздестіруге болады. Автомашиналар көп жүретін көшелерде дыбыстың күші 78-80 дБа-ге дейін жететін болса, оны 65-ке дейін кеміту үшін тұрғын үйлерді көшеден 80-90 м. қашық салу керек болар еді. Көшенің өзі бетін есептегенде жолдың ені 180-250 м-ге дейін кеңейіп, әр көше бойында осыншама жерді бос тастау әрине дұрыс емес. Өйткені құрылыстың бағасы өсіп, қаладағы ең қымбат байлық жер орынсыз жұмсалған болар еді.